Brąz (barwa brązowa) jest symbolem ziemi, gleby, gliny; jałowości (brunatna, rdzawa barwa jałowej pustyni w przeciwieństwie do urodzajnego czarnoziemu); jesieni. uwiędłego liścia; smutku, melancholii, rezygnacji; skromności; bierności, zachowawczości; troski; stanu zakonnego, pokory, skruchy; ubóstwa; prostoty; spokoju, spokojnego tła; zaufania; praktyczności; ekskrementów. Brąz — jesień. „Przyćmiony mosiądz i brąz października: bezduszne złoto pożółkłych jesionów (…), brzozowych liści bursztyn opłakany (…) ronią wśród liści milczącego spadu (…) muzykę brązu, mo siądzu i miedzi” (Elegia konające] jesieni 21—29 L. Staffa). Brąz, jako barwa brunatnych koszul hitlerowskich bojówek partyjnych SturmAbteilungen (SA), łączy się z hitlerowskim faszyzmem (barwa ekskrementów, wybrana, być może, w związku z kompleksem analnym). Brąz w różnych odcieniach i o różnych nazwach jako maści koni i barwy ubiorów (w starożytności i średniowieczu barwa żałoby). „Konik cisawy niewielkiego wzrostu, szabla okuta po prostu” (Piosenka litewska o koniu Kiejstuta 5 —6 Mickiewicza). „Książę, tyś się wczoraj palił do mojego kasztanka i gniadosza chwalił” (Pan Tadeusz 6, 204—5, Mickiewicza). „Hrabia siedział na dzielnym koniu, w czarnym stroju; na sukni orzechowy płaszcz włoskiego kroju” (Pan Tadeusz 7, 517—518 Mickiewicza). „Anglik, oryginał, (…) wiecznie w spodniach nankinowych i w tabaczkowym fraku ubrany” (List do matki z 23 VIII 1833 Słowackiego).

Symbolika bramy zgodna jest w większości wypadków z symboliką drzwi (zob. Drzwi): przejście z jednego stanu w drugi; żeńskość, genitalia kobiece; narodziny; odrodzenie; potęga, fortyfikacja; sprawiedliwość; chwała; wojna; cierpienie; stan między życiem a śmiercią, dobrem a ztem. Brama miejska, w nocy zamknięta, w dzień w czasach antycznych pełna życia, była lokalnym rynkiem, agorą, forum, miejscem spotkań (przyciągających także pijaków, nierobów, włóczęgów i złodziei), handlu, publicznych obwieszczeń, często posiedzeń sądów: „Poważany jest mąż (dzielnej niewiasty) w bramach, gdy zasiada w radzie starszych kraju” (Ks. Przypowieści 31, 25). Bramy Jerozolimy reprezentują jako pars pro toto (tac. ’część zamiast całości’) całe miasto: ,,Bramy Syjonu miłuje Pan nad wszystkie siedziby Jakuba” (Psalm 86 2). Było ich dwanaście: brama Doliny, Gnojowa, Źródła, Stara, Końska, Wschodnia, Sądowa, Wodna, Efraima, Rybna, Trzody i Straży. Według Apokalipsy mury niebieskiego, nowego Jeruzalem będą miały również dwanaście bram, każda z jednej perły, a zawsze otwarte (bo nie będzie już nocy), ,,a na bramach — dwunastu aniołów i imiona dwunastu pokoleń izraelskich” (21,12). Również niektóre inne miasta charakteryzowano liczbą bram w ich murach: stubramne Teby egipskie (wg Homera) odróżniamy od siedmiobramnych Teb greckich, stolicy Beocji (w dramacie Ajschylosa Siedmiu przeciw Tebom każdy z siedmiu bohaterów atakował jedną bramę). Brama — miejsce obronne, szczególnie ufortyfikowane (jako punkt najsłabszego oporu w murze miejskim). Miasto uważano za zdobyte, gdy bramy miejskie wpadły w ręce wroga, stąd były także symbolem siły, potęgi: ,,Niech posiędzie potomstwo twoje bramy nieprzyjaciół swoich”, mówi Laban na pożegnanie do siostry swojej, Rebeki (Gen. 24, 60). Okrzyk przerażonych Rzymian po zwycięstwie Kartagińczyków pod Kannami w 216 p.n.e.: Hannibal ad portas! (łac. ’Hannibal u bram!’) stał się przysłowiowym wyrazem niebezpieczeństwa zagrażającego krajowi. Synonimem takiej groźby stała się trojańska Brama Skajska (gr. skala ’lewa, niepomyślna; zachodnia’), którą uszkodzono, aby wprowadzić drewnianego konia Greków; przez bramę tę wpuścili wojska Achajów rycerze, którzy wyszli z wnętrza konia trojańskiego. Bramy triumfalne (łuki triumfalne), na których zwykle wyobrażano w reliefie sceny sukcesów wojennych, stawiano dla uczczenia zwycięstwa. Najbardziej znane to: łuk Tytusa, Konstantyna i Septymiusza Sewera w Rzymie, Arc de 1’Etoile w Paryżu. Powszechny jest też ludowy obyczaj witania ważnych i miłych gości bramami z gałęzi, zieleni, kwiatów i wstążek. Brama — chwała odnowionego Syjonu. ,,Nazwiesz swe mury zbawieniem, a swoje bramy chwałą” (Izajasz 50, 18). Brama do niebios: Betel, gdzie biblijny Jakub zobaczył we śnie drabinę i aniołów. „O jak straszne jest to miejsce! Nie jest to nic innego, tylko dom boży i brama niebieska” (Gen. 28, 17). Alegoria biblijna: „Wchodźcie przez ciasną bramę, bo szeroka wiedzie na zatracenie, a ciasna — do życia” (Ew. wg Mat. 7, 13—14). Przez bramę sprawiedliwości dochodzi się do Boga sprawiedliwego: „Otwórzcie mi bramy sprawiedliwości! Wszedłszy w nie będę Pana wysławiał” (Psalm 117 19). Brama jest dla Żydów także emblematem wygnania Adama i Ewy z raju, atrybutem proroka Ezechiela. Ludy Bliskiego Wschodu wyobrażały sobie istnienie, prócz bram do niebios, do widomego, materialnego nieboskłonu, także bram do świata podziemnego, ukrytych zazwyczaj w głębokich pieczarach, rozpadlinach itp. Ezechiasz, król judzki, pisze: „Ja rzekłem: w połowie dni moich pójdę do bram otchłani; szukałem ostatka dni moich” (Izajasz 38, 9—10). Do słów tych nawiązują słynne wersety Boskiej Komedii Dantego: „W połowie drogi ludzkiego żywota (…) w głębi ciemnego znalazłem się lasu (Piekło l, l—3) oraz: „»Ty, który wchodzisz, żegnaj się z nadzieją”, na odrzwiach bramy ten napis się czyta” (3, 9—10, tł. E. Porębowicza). Wrota Piekieł (fr. La Parte de 1’Enfer) niedokończona rzeźba (1880—1917, Muzeum Rodina w Filadelfii) Augusta Rodina. Babilońskoasyryjska bogini Isztar zstępuje do świata podziemi i przechodzi przez siedem bram; zob. Zasłona. Zamknięta brama — utrapienie, strach, zakaz, niegościnność, obrona, wojna; żydowski symbol końca modlitwy; w symbolice chrześcijańskiej: dziewictwo, Maria (por. tac. hortus conclusus ’zamknięty ogród’). Niepokalane Poczęcie, co opiera się na słowach Boga skierowanych do Ezechiela (44,2): „Ta brama (wschodnia) zamknięta będzie, i mąż nie wejdzie przez nią, bo Pan, Bóg izraelski, wszedł przez nią, i będzie zamknięta dla księcia”. Brama otwarta — gościnność. ,,Brama na wciąż otwarta przechodniom ogłasza, że gościnna i wszystkich w gościnę zaprasza” (Pan Tadeusz l, 39—40, Mickiewicza). Przejezdna brama to serce kobieciarza: Kasztelanowa mówi do Amelii o Mazepie: ,,Serce jego otwarte jak przejezdna brama: jedna wjeżdża, a druga wyjeżdża za wrota” (Mazepa 1,3, 89, 90 Słowackiego). Bramy do snów. W Odysei Homera Penelopa mówi do Odyssa: „Dwie są bramy zwiewnych snów: jedna z rogu, druga z kości słoniowej; te, które przechodzą przez kość słoniową niosą czcze słowa, drugie wróżą prawdę” (19, 562, wg tł. J. Parandowskiego). Brama z kolumnami po obu stronach 7ob. Kolumna. Brama Słońca — strefa międzyzwrotnikowa. Bramami nazywa się niektóre cieśniny wodne (np. Brama Łez, arab. Bab elMan deb, między Afryką i Półwyspom Arabskim: Żelazna Brama albo Żelazne Wrota — przełom Dunaju między Karpatami a Bałkanem) i przełęcze górskie (np. Brama Morawska między Górami Oderskimi a Beskidem Śląskim).

Bliźnięta symbolizują równowagę, harmonię, dualizm, sprzeczność wewn., dwuznaczność; niebo i ziemię; światło i ciemności; wschód i zachód Słońca; dzień i noc; gwiazdę zaranną i wieczorną; lato i zimę; góry i doliny; życie i śmierć; duszę i ciało; rozkosz i ból; szczęście i nieszczęście; dobro i zło; oracza (a. łowcę) i pasterza; zob. Dwa. Bliźnięta — szczęście; nieszczęście. U niektórych ludów prymitywnych narodziny bliźniąt uważa się za wydarzenie szczęśliwe, przypisuje się im dar proroczy a. inne siły nadnaturalne. „Szczęście urodziło się bliźniakiem.” {Don Juan 2, 172, 1376 Byrona). U innych ludów bliźnięta uważa się za owoc małżeńskiej zdrady matki a. demonicznych cech ojca; wtedy zazw. jedno z bliźniąt (rzadziej oboje) zostaje pogrzebane żywcem a. porzucone, a matkę poddaje się rytuałowi oczyszczenia. Często również podwójne, zrośnięte owoce stanowią tabu, gdyż mogą sprowadzić narodzenie się bliźniąt. Bliźnięta jako powszechny motyw folklorystyczny są symbolem dualizmu w identyczności, wewn. przeciwieństw w psychice człowieka, duszy indywidualnej (atman) i duszy wszechświata (brahman). Jako istoty symetryczne wyrażają wtrącanie się sił nadprzyrodzonych (zwykle pochodzą od boskiego ojca i matki śmiertelniczki), dualizm wewn. wszystkiego, co żyje, dualizm skłonności, dyspozycji psych. ’i fiz. (np. związanych z dniem i z nocą), przerażającą dwuznaczność mitu, przybierając na przemian, w sposób nieobliczalny, formy groźne a. opiekuńcze, zawsze jednak pełne napięcia, odzwierciedlające rozdarcia i sprzeczności natury ludzkiej. Bliźnięta w wielu mitologiach to bóstwa: jedno skierowane ku niebu, drugie ku ziemi, jedno z głową byka, drugie skorpiona, wzajemni przyjaciele a. wrogowie. Może to być para bóstw działających harmonijnie, jako bóstwa światła przyjazne człowiekowi, uczą ce go sztuki rolnictwa, zaprzęgu z wołów, wznoszenia miast; lub jako bóstwa przeciwstawne sobie, jak bóg światła i dobra, bóg zła i ciemności, bóg deszczu i bóg suszy, Słońca i Księżyca, zimy i lata. Słońca urodzaju i Słońca pustyni itp. Bliźniętabohaterowie to zwykle obrońcy ludzi, ratownicy na morzach, lekarze nieuleczalnych cierpień itp. Np. bliźniacy wedyjscy odmładzali starca i dawali go za męża młodej dziewczynie! Izyda i Ozyrys — bliźnięta i małżonkowie, stanowiący wraz z synem Horusem naczelną trójcę bogów egipskich. Mitra i Waruna — w mit. ind. para bogów, których wzywa się łącznie. Pierwszy przedstawia prawną stronę ich władzy, związek między człowiekiem a człowiekiem; drugi — jej aspekt magiczny i spekulatywny, związek między bóstwem i człowiekiem. Rama i Lakszman — bracia przyrodni w mit. ind., bohaterowie Ramujemy, pierwszy to najpowszechniej czczone bóstwo hinduistyczne, wcielenie rycerskości i cnoty, awatar boga Wisznu. Aświnowie — bliźnięta, bóstwa wedyjskich Indii, prawdop. przedstawiające gwiazdę zaranną i wieczorną, jadące przed Słońcem po niebie na złotym rydwanie. Ahura Mazda (Ormuzd) i Aryman — para przeciwstawnych, walczących ze sobą bogów mazdaizmu, dualistycznej religii staroirańskiej; pierwszy był bogiem dobra i światła, drugi — zła i ciemności. Bliźniętawrogowie religii manichejskich, głoszących kosmiczny konflikt dobra i zła, mają prawdop. wiele wspólnego z wyrazistym przeciwieństwem cech pór roku a. nawet dnia i nocy w miejscowym klimacie. Bliźnięta Mitry: Kautes i Kaupates, jedno z pochodnią zapaloną skierowaną w górę, drugie ze zgaszoną, skierowaną w dół, oznaczały zapewne życie i śmierć, wschód i zachód Słońca. Kain i Abel — bracia z biblijnej księgi Genezis(4,—16), synowie Adama i Ewy, pierwszy oracz, drugi pasterz owiec. Jakub i Ezaw — bliźnięta z Genezis (25, 19—34); pierwszy hodowca owiec, drugi — myśliwy i oracz. Kastor i Polluks (gr. Polydeukes) w mit. gr. i rz. — bracia bliźniacy, synowie Zeusa (a. Tyndareosa) i Ledy, zwani Dioskurami (tj. ’synami Zeusa’) a. Tyndarydami; wg jednej wersji — obaj śmiertelni, wg innej — Kastor był śmiertelnym synem Tyndareosa, a Polluks nieśmiertelnym synem Zeusa. Pierwszy był słynnym ujeżdżaczem koni, drugi — pięściarzem, obaj zaś bohaterskimi wojownikami i opiekunami żeglarzy (zwt. jako gwiazdy w konstelacji Bliźniąt wskazujące kierunek żeglugi), przyjaciółmi ludzkości; obrońcami gościnności, a w Sparcie — opiekunami państwa i gimnastyki. Apollo i Artemida — bliźnięta, dzieci Zeusa i Leto (Latony), bóg Słońca i bogini Księżyca, bóg urodzaju i bogini płodności, oboje strzelający niechybnie z łuku, dawcy nagłej śmierci. Herakles i Ifikles — bracia przyrodni i bliźnięta, synowie Alkmeny; pierwszego miała z Zeusem, który przybrał postać jej męża, a drugiego z mężem, Amfitrionem. Amfion i Zetos — bliźnięta, synowie Zeusa i Antiopy, królewny tebańskiej, zwani tebańskimi Dioskurami. Pierwszy był poetą i muzykiem grającym na lirze, drugi atletą i myśliwym; przedstawiciele przeciwnych postaw życiowych: kontemplacyjnej i praktycznej (por. ,,drogę Marii” i ,,drogę Marty”, sióstr Łazarza w Betanii, Ew. wg Łuk. 10, 38—42; Ew. wg Jana 11,1; 12, 2—3). Kalais i Zetos — synowie boga wiatru płn., Boreasza (zwani stąd Boreadami) i Orytii, skrzydlaci uczestnicy wyprawy Argonautów (Metamorfozy 6, 628 Owidiusza). Liber i Libera — bliźnięta i (a.) małżonkowie, para dawnych bóstw italskich; Liber został dość późno utożsamiony z Dionizosem. Para opiekowała się rozrodem i rozrostem zwierząt i ludzi. Romulus i Remus — bliźnięta z legendy rz., synowie boga Marsa i córki Numitora, króla Alby Longi, porzuceni przez uzurpatora, wykarmieni mlekiem przez wilczycę. Bellowezus i Segowezus — (’wojowniczy i zwycięski’) — legendarni bracia galijscy, siostrzeńcy celtyckiego króla Ambigatusa (Tytus Liwiusz 5, 34). Cuchulain i Conall Cernach — bohaterowie cyklu uisterskiego, irl. wojownicy czasów pogańskich. Bliźnięta (Gemini), gwiazdozbiór nieba płn. — ostatnie słowo wiosny (21 V — 21 VI), powietrze (jeden z czterech „pierwiastków”), wpływ planety Merkury, kontakty między dwojgiem ludzi, porozumienie się. komunikacja, spotkania we własnym środowisku, przeciwieństwa, niekiedy seksualne (znak zodiaku wyobrażany przez parę dziecibliźniąt, a niekiedy przez parę kochanków, jak w zodiaku koptyjskim); sprzeczności wewn. i zewn., wykluczające się a. uzupełniające, stwarzające twórcze napięcia. Przedstawiać miały, wg różnych źródeł, Kastora i Polluksa a. Amfiona i Zetosa, Tezeuszą i Heraklesa, Apollina i Heraklesa, Triptolemosa i Jazjona; u Babilończyków — Nirgala, boga upałów letnich. Bliźnięta cherubowie — niebiańska para światła i ciemności; małżeństwo. Dwa (splecione) koła — niebiańskie bliźnięta, boskość w podwójnym aspekcie, najwyższa miłość i wiedza; symbol Dioskurów, Aświnów; kochankowie, małżeństwo; w tradycji chrzęść. — pokuta; Chrystus i mistyczna narzeczona. Bliźniacze szczyty gór — sutki Matki Ziemi, źródło pokarmu; wschód i zachód Słońca; oznaczone przez gnostyków literą M. Bliźnięta w kształcie zwierzęcym, np; biały i czarny koń a. dziki i oswojony lew — dzień i noc. Bliźniacze lwy egipskie — dzień i noc, życie i śmierć. Ozyrysa nazywano bogiem podwójnego lwa. Bliźniacze rumaki zob. Koń (Dwa). Zaprzężone do rydwanu bogów Słońca, Księ życa, Świtu; atrybut Kopciuszka (zaprzężone do powozu wróżki). Dwa łby końskie połączone szyjami (w śrdw.) — Księżyc na nowiu. Bliźnięta sarnie — piersi kobiece. „Dwie piersi twoje jak dwoje bliźniątek u sarny, które się pasą między liliami” (Pieśń nad pieśniami 4,5). Bliźniacze kolumny zob. Kolumna (dwie). Bliźniacze wieże zob. Wieża; Kolumna (dwie). Bliźnięta — dobro i zło. „To ze skórki jednego ugryzionego jabłka wyskoczyła na świat świadomość dobra i zła jak nierozłączna para bliźniąt” (Aeropagitica Johna Miliona). Woły bliźniaki — szczęście, obrona przed gradobiciem i zarazą. Według dawnych wierzeń oborywanie wsi a, majątku ziemskiego zaprzęgiem wołówbliźniaków chroniło przed gradem i morem. Jeszcze lepszy skutek zapowiadało użycie w tym celu oraczybliźniaków. Przysłowie: Kto pole w bliźniaki oborze, nie dasz mu gradu, Boże.

(Białość, Biel) Kolor biały jest symbolem doskonałości, duchowości, życia (wiecznego), uświęcenia, świętości, chwały, zbawienia, objawienia, odkupienia, odrodzenia, łaski, wieczności, bogiń dziewiczych, odświętności, uniesienia; oświecenia, rozumu, świadomości, nieświadomości, prawdy, wiedzy, ponadczasowości, mądrości doskonałej, intuicji, siły ducha; niewinności, dziewictwa, czystości, uczciwości; umiarkowania; małżeństwa; przyjaźni; szczerości, bezinteresowności, współczucia; radości, wesołości, szczęścia, nadziei; prostoty; konwencjonalności; strachu, tchórzostwa; śmierci, żałoby; chłodu; energii; świata widzialnego, światła, (powrotu) dnia, świtu, dziennego nieba. Księżyca, czasu; majestatu, szlachectwa; bezkrwawej rewolucji, rozejmu, pokoju, odpoczynku; zob. też Barwa; Czarny. Ulubiony przez bogów kolor ofiar zwierzęcych u Rzymian. Starożytni kapłani (również druidzi) nosili przeważnie białe szaty liturgiczne. Białe konie ofiarowywano Słońcu, białe byki wybierali na ofiarę druidzi, białe słonie były święte w Syjamie. Na Wschodzie kolor biały jest synonimem starszeństwa, wyższości. Oznacza nieobecność barw lub sumę barw. Na Wschodzie, w krajach słowiańskich i na dworze francuskim bywał kolorem żałoby i śmierci, całunu, duchów zmarłych, widm. Białość łączy się z absolutem, z początkiem i końcem, stąd często stosowana przy ceremoniach narodzin, wtajemniczenia, ślubu i śmierci. Biel — czystość ducha lub duszy, radość istnienia. „Na każdy czas niech będą białe szaty twoje” mówi biblijny Eklezjastes (9, 8), wzywając do używania radości życia. W chwili Przemienienia Pańskiego „szaty Jezusa stały się białe jak śnieg” {Ew. wg Mat. 17,2 itd.). „Anioł Pański zstąpił z nieba (…), odzienie jego było białe jak śnieg” (Ew. wg Mat. 28,2 —3). „Jasnym i czystym bisiorem są sprawiedliwe uczynki świętych” (Apok. 19,8). „Ponad śnieg bielszym się stanę” (tac. super nivem dealbabor). Psalm 50 9, i tytuł sztuki S. Żeromskiego: po skropieniu hyzopem (tj. prawdop. lebiodką) i oczyszczeniu z grzechów. Biały strój i welon — niewinność i dziewictwo, jak strój rzymskich westalek, strój przy pierwszej komunii, konfirmacji itp. Biel (tac. candidus ’biały’) jest barwą kandydata, który ma zmienić swój stan, np. nowicjuszki przyjmującej sukienkę zakonną; kolor wtajemniczenia, ceremoniału przejścia; noszony przez narzeczone, przez kapłanów bóstw niebiańskich, przez czarodziejki i upiory; chrześcijański kolor chrztu, Wniebowstąpienia, Bożego Narodzenia, Wielkanocy. „Ale bielsza mej panny płeć twarzy i szyje niż marmur, mleko, łabędź, perła, śnieg, lilije” (O swej pannie 7—8 Jana Andrzeja Morsztyna). ,,Biała jako śnieg Twa szata, a z białegoć łona lilija Twą czystością rośnie ubielona” (Salve Regina ~1—9 Jana Kasprowicza). ,,Białe są owce jako śnieg, co w górach leży, białe jak piana, która na falach się śnieży; białe jak nieb obłoki, które powiew przędzie, białe jak nieskalane, przegibne łabędzie; białe jak lilie polne, kielichy czystości, białe jako dziewicza szata niewinności; białe jak mąka, z której chleb człowiek wypieka, białe jak ciepłe krople żywiącego mleka. Biała jest bladość męki i jest biel weselna, i biała jest ostatnia koszula śmiertelna” (Pochwala pasterstwa 75—84 L. Staffa). „Słynny (…) z płomiennej miłości dla białej Aminy, SidiNuman (…) przeobraził niewierną w białego rumaka!” (SidiNuman l—8 B. Leśmiana). Ludzie lubiący kolor biały są rzekomo nudni, naiwni, z kompleksami donżuańskimi, kobiety — wdzięczące się do mężczyzn. Biała Dama — w folklorze wielu krajów europejskich widmo albo czarodziejka, zwłaszcza w legendach o zjawach w zamkach i pałacach, np. w Polsce: w Grabowie, Potulicach, Kopaszewie, Rydzynie, Wilanowie, Jabłonnie itd. Biała magia — wywoływanie zjawisk nadnaturalnych bez pomocy złych duchów. Biała flaga — znak poddania się lub chęci wysłania parlamentariusza. Biała róża, biały kruk,’orzeł biały — zob. Róża, Kruk, Orzeł. Biały kamyk zob. Kamień. Biali — hist., polit. konserwatyści, reakcjoniści, kontrrewolucjoniści; w Polsce w okresie 1861—63 stronnictwo zachowawcze, przeciwnicy Czerwonych. U muzułmanów — barwa blasku, światła, dobrej wróżby (co ją łączy z mlekiem, jajami, lnem, mąką, srebrem), ozdrowienia; barwa dynastii Omajjadów, kalifów panujących w latach 661— 750. Metal — srebro. „Dokoluśka talar biały” (Na Kujawach 7 M. Konopnickiej). Przysłowie: Oszczędzaj białe srebro na czarne godziny. Kamień — perła, jadeit, opal, kamień księżycowy. „Planeta” — Księżyc (Diana). „Element” — powietrze. W alchemii: rtęć. W heraldyce: barwa srebrna oznaczająca czystość, prawdę, niewinność, wiarę, pokój, szczerość; pole czyste, nieszrafowane.

Bęben symbolizuje ,,drzewo świata”, „pierwiastek” ziemię, świat; kult, ołtarz ofiarny, rozpędzanie złych duchów; porozumienie, komunikację; podniecenie, ekstazę, radość, wesołość; próżność; kobietę; serce; marsz; błyskawicę, grzmot; kult państwa; ostrzeżenie, sygnał do walki, wojnę, broń psychologiczną; egzekucję, pogrzeb; licytację. Bębnów używano w wielu stronach świata już w epoce neolitu (na Morawach wykopano bęben z ok. 6000 r. p.n.e.), w Egipcie ok. 4000 p.n.e., w Sumerii i Mezopotamii ok. 3000 p.n.e.; spełniały one ważne funkcje pozamuzyczne: społeczne, komunikacyjne, religijne. Przypisywano im potężne własności magiczne i dlatego uważano je za święte; ich produkcja związana była ze szczególnymi rytuałami. Bęben — kult, ukryte siły, rytmy, drgania, wibracje Kosmosu, niebios. Ziemi, morza, przywoływanie mocy niebiańskich dla rozstrzygnięcia spraw społecznych, wojny i pokoju; ogłaszanie chwały bóstwa. „Niech chwalą imię Jego chórem, na bębnie i na cytrze niech Mu grają!” (Psalm 149 3). ,,Maria prorokini, siostra Aaronowa, wzięła bęben w rękę i wyszły wszystkie niewiasty za nią z bębnami i w pląsach” (Ex. 15,20—21), po przejściu przez Morze Czerwone. Bęben — wesołość. „Ustało wesele bębnów, ustało wykrzykiwanie radujących się” (Izajasz 24,8). Tamburyn (bębenek ręczny) — radość, lekkość; ruchy i muzyka gwiazd, którą cieszą się boginie i bogowie; towarzysz tańca bachantek i orgii dionizyjskich. Kybele, frygijska bogini wiosny. Wielka Macierz bo gów i ludzi, lubuje się wdźwiękach grzechotek i tamburynów. Bębnienie w kotły — grzmot; pradźwięki; zapowiedź urodzajnego deszczu; rytm Wszechświata — w tej roli kocioł jest atrybutem hinduistycznego boga Siwy a. buddyjskiej dharmy (prawdy idealnej przekazanej przez Buddę) jako ..bęben nieśmiertelności”. Bęben w kształcie klepsydry (litery X) — odwrócenie normalnego układu; stosunek między światem górnym a światem dolnym. Bęben w kształcie beczki — grzmot i błyskawica. Bęben okrągły — świat. Drewniany bęben afrykański — komunikacja, porozumiewanie się, rozpowszechniony system porozumiewania się na odległość za pomocą ..alfabetu” bębnowego, telegraf bez drutu, „mowa bębnów”; nosiciel Słowa, Logosu, rytmu duszy, tradycji, magii, dźwięczne echo egzystencji ludzkiej; ,,drzewo świata”, ołtarz ofiarny, pośrednik między niebem a Ziemią; mistyka; ,,serce”; ,,pierwiastek” ziemia. Bęben na staroż. Bliskim Wschodzie — instrument kobiecy, chtoniczny, związany 7 symboliką jaskini, pieczary, macicy. W Biblii bębnią zazwyczaj dziewczęta i kobiely. „Gdy wracał Jefte do (…) domu swego. wybiegła naprzeciw jego jedyna córka z bębnami i z tańcem” (Ks. Sędziów 11,34). ,,Na przedzie szli książęta wraz ze śpiewakami i w pośrodku młodziutkich bębniczek” (Psalm 67 26). Bęben — sygnał do walki, bitwy, wojny. W Indiach związany z Indrą, w Rzymie 7. Marsem, bogami wojny i plonów. Przysłowie: Gdzie bębny mówią, prawo milczy (naśladowanie z Cicerona: inter arma sileni leges tac. ’prawa milczą w szczęku oręża’. tj. w czasie wojny). „Dziś, wielki Marsie, w twe szeregi wchodzę (…), pokocham bębny, odepchnę kochanie” (Wszystko dohre, co kończy się dobrze 3,3 Szekspira, tł. L. Uiricha). „Wywiadywałem się o ciepłych tchórzach, którym tak się chce słuchać bębna jak ryków diabła” (Henryk IV cz. l 4,2 Szekspira, tł. L. Uiricha). „My lanczym, biją w bębny ogromni sąsiedzi. Tam Mars, u nas Wenera” (Reduty 2)3—14 Adama Naruszewicza). Ballada lud.: „W kotły, w bębny zabębniono, na wojenkę zatrąbiono”. Bębny — broń psychologiczna budząca zapał we własnych szeregach, porażająca ducha bojowego nieprzyjaciela. „O, żegnajcie (…) krzepiące ducha bębny!” (Olello 3,3 Szekspira, tł. Zofii Siwickiej). ,,Uderzcie w bębny, zagrajcie nam w rogi dla naszych serc, dla naszych nóg! Za Bug, za Bug!” (Marsz za Bug 4—6 Seweryna Goszczyńskiego). Bęben — bicie skazańców pałkami, stracenie, egzekucja; często wraz z piszczałką a. trąbką; służyły do zagłuszania okrzyków skazańca. ,,I stanie się, że każde uderzenie karania rózgą (…) nastąpi przy wtórze bębnów i cytr” (Izajasz 30,32). „Począł wołać co siły w piersiach (…) ”Niech żyje Polska niepodległa!” (…) Bębny nie mogły zagłuszyć lego krzyku. Dopiero szybko rzucona pętlica” (Róża, Prolog Stefana Żeromskiego). Bęben — próżność, pyszałkowatość, samochwalstwo. Przysłowia: Bęben dlatego tylko tak groźny, że próżny. Głośny (wielki, sławny, straszny) bęben za górami (a kiedy do nas przyjdzie alić jak pudełko). Bęben — licytacja. Iść na bęben — dawn. na licytację, pójść pod młotek. Bębnić — rozgłaszać, rozgadywać; powtarzać aż do znudzenia, suszyć głowę. Rozbębniać — rozgadywać przedwcześnie (swoje zamiary). Przysłowie: Na zające (ptaki, wróble) z bębnem chodzić. •Podbijać komuś bębenka — schlebiać mu; świecić bakę, podlizywać się. Bęben w święto. Przysłowie arab.: Niech mu się dostanie to, co bębnowi w święto — tj. wielkie lanie, bicie. Stłumione bębny, werble — wojskowy orszak pogrzebowy. „Wczoraj na jego znak czekały surmy i trąby, dziś mu pozostały tylko stłumione bębny” (Don Juan 5,36 Byrona). Dziurawy bęben — niemota. „Będę niemy jak przedziurawiony bęben” (Klub Pickwicka rozdz. 25 Dickensa, tł. Włodzimierza Górskiego). Bęben — kult państwa, władzy; lojalność. „Taraban w bęben z skór lojalnych bije. co w wszystkich mowach znaczy Niechaj żyje!« (Imagina 16. 47—8 Marii Konopnickiej). Historia bębna i trąby — dzieło historyczne przesadnie uwypuklające rolę wojen i bitw w dziejach (Krótka historia narodu angielskiego. Przedmowa J. G. Greena). Kościelny bęben — ambona, kazalnica. „Ambona, bęben kościelny, bity pięścią, a nie pałką” (Hudibras 1,1,11 Samuela Butlera). Pałeczka, pałka do bicia w bęben — symbol falliczny; wraz z okrągłym bębnem — dwupłciowość.

(Sceptr) Berto symbolizuje potęgę stwórczą. Mesjasza, konsekrację; przysięgę; panowanie, władzę, wysoki urząd, królewskość; chwałę, honor, autorytet, ambicję; dowództwo wojskowe; zwycięstwo; decyzję, postanowienie; karanie, nagradzanie; tyranię, despotyzm; światło; oś świata, życie, roślinność, urodzaj, fallusa, płodność; magię; namowę; bogactwo; prawo, prawość, sprawiedliwość, cnotę; czystość, oczyszczenie; radość, spełnienie życzeń; por. Fallus, Laska, Maczuga, Młot (Thora), Piorun. Berło (łac. ferula) — bogato zdobiona laska, noszona w czasie niektórych ceremonii przez władców jako godło ich władzy i panowania. Grecy, Rzymianie i Germanowie używali krótkiego berła; królowie dynastii karolińskiej wprowadzili berło długie, noszone wraz z krótkim, wzorowanym na rzymskim. Od X w. były więc dwa rodzaje berła w użyciu przy konsekracji monarchów europ. W XX w. używa się tylko jednego berła, z wyjątkiem Anglii, gdzie nadal stosuje się dwa berła: jedno zwieńczone krzyżem, drugie gołębiem (krzyż — potęga władzy doczesnej, gołąb — sprawiedliwość). Berło jest dziś także oznaką władzy rektorów uniwersytetów. Berło — przedłużenie ręki, oznaka władzy i potęgi, atrybut bóstw narodzin, wzrostu, śmierci i zmartwychwstania, Hermesa przynoszącego dary, wprowadzającego trzy Charyty. symbole urodzaju, atrybut cesarzy, królów, kapłanów, sędziów, wieszczów. Berło — siły rozrodcze świata roślinnego, płodność, oś świata, fa)lus; atrybut Ozyrysa, Zeusa (Jowisza), Kybele i Mitry. Berło magiczne bogiń egip. — radość. Berło zwieńczone głową boga Seta — płodność; nieubłagany gniew, niszczący wrogów Egiptu; berło faraonów. Berło z trzema poprzeczkami — atrybut egip. boga Ptaha; potęga; życie. Berło zwieńczone dudkiem (w Egipcie) — cnotliwa miłość. Berło — Mesjasz. „(Jakub do synów:) Nie będzie odjęte berło od Judy, ani laska spomiędzy nóg jego, póki nie przyjdzie ten, czyje jest berło i któremu narody będą posłuszne” (Gen. 49.10). „(Proroctwo Balaama:) Wzejdzie gwiazda z Jakuba, powstanie berło z Izraela i pobije książęta Moabu” (Num. 24,18). Berło — łaska królewska. „Wszyscy słudzy króla i wszystkie krainy, które są pod jego mocą, wiedzą, iż jeśli by kto, czy to mężczyzna, czy niewiasta, nie będąc wezwany, wszedł do wewnętrznego przedsionka królewskiego, ma być niezwłocznie zabity, chyba żeby król wyciągnął ku niemu swe złote berło na znak łaski, i tak mógłby żywym zostać” (Ks. Estery 4, 11). Berło — moc, panowanie, władza króla. „(Pan rzekł:) Dam ci narody w dziedzictwo (…). Będziesz nimi rządził laską żelazną (tj. berłem)” (Psalm 2 8—9). „Berło mocy twojej ześle Pan z Syjonu: panuj wśród nieprzyjaciół twoich!” (Psalm 109 2). „Jego (monarchy) berło ukazuje moc doczesnej potęgi, jest atrybutem grozy i majestatu, które niosą strach i lęk przed królami” (Kupiec wenecki 4, l Szekspira). Przysłowie: Miłość i berło nie chcą kompanii (towarzystwa). Berło — władanie światem, atrybut Wielkiej Matki Bogów Gai. Berło Boga — prawość, sprawiedliwość. „Berłem prawości jest berło królestwa Twojego” (Psalm 44 7). Berło — atrybut Melpomeny, Sprawiedliwości, Hartu ducha. Dobrego i Złego Rządu, Filozofii, Europy jako jednej z czterech części świata. Berło zwieńczone kukułką — atrybut Hery (Junony), zdradzanej żony. Berło — potęga czystości dziewiczej, atrybut Hestii. Berło — prawo, sprawiedliwość, przysięga. Przysięgano na berło, zob. Fallus (organ rozrodczy); atrybut Temidy, bogini sprawiedliwości. Berło zwieńczone orłem — atrybut Zeusa (np. na posągu dłuta Fidiasza w Olim pii); władza konsula rzymskiego; triumf zwycięskiego wodza. Berło i pierścień — władza i sprawiedliwość. Berło trzcinowe — szyderstwo z rzekomego króla. Żołnierze namiestnika „uplótłszy koronę cierniową, włożyli na głowę jego, a berło trzcinowe dali w prawicę jego. A klękając przed nim, naigrawali się z niego, mówiąc: Bądź pozdrowiony, królu żydowski!” (Ew. wg Mat. 27,29). Berła nauczycielskie — rózgi, pręty. „I niech odpoczną owe berła pedagogów, posępne pręty” łac. „faeruleque tristes, sceptra pedagogorum, cessent” (Epigramy 10,62,10 Marcjalisa). Berło w lewej ręce — mądrość serca jako siedliska rozsądku. Berło zwieńczone otwartą dłonią — prawo karania i nagradzania. Berło zwieńczone kwiatem lilii (fr. fleur de lis) — światło, oczyszczenie; władza króla Francji; atrybut archaniołów Gabriela i Michała. Berło i korona (u stóp Ludwika z Tuluzy, 1274— 97, króla Neapolu) — zrzeczenie się tronu (na korzyść brata, Roberta). Berło na martwych naturach — Vanitas (łac. ’Próżność’), obok korony, klejnotów, mieszka, monet, reprezentuje potęgę i bogactwa świata tego, które śmierć zabiera. Berło — dowództwo wojskowe, oznaka władcy, podobnie jak buńczuki, buławy itp. Rozszczepione berło herolda a. sędziego — pokój, zgoda; zgodność przeciwieństw. Berło zwieńczone błyszczącym okiem — atrybut Umiarkowania i Skromności. Berło — zwycięstwo. „Berło albo grób!” (Henryk VI ci. 1,4 Szekspira). Berło — bezpłodność, jałowość. „(Czarownice) wsadziły mi w rękę jałowe berło, mające plonować komuś obcemu, nie moim potomkom” (Makbet 3,1 Szekspira, tł. J. Paszkowskiego). Berło — tyrania. „Eripuit coelo fulmen, mox sceptra tyrannis” łac. ’wydarł niebu piorun, a berta tyranom’ (napis na popiersiu Benjamina Franklina w Paryżu, adaptowany z Astronomica 1,104 Maniliusa przez A. R. J. Turgota). Żelazne berło — despotyzm. „Czyż myślisz. niszcząc wolność, gardząc ustawami, podbić kraj i żelazne berło wznieść nad nami?” (Barbara Radziwiłłówna 3,8 Alojzego Felińskiego). Ołowiane berło — Noc (Myśli nocne 1,18 Edwarda Younga; 1745). Ołowiane berto — Czas. Przysłowie: Czas swym berłem z ołowiu zarówno dotyka kmiotka z władcą potężnym, z mężem nikczemnika. Berło — talizman przynoszący powtórną młodość, zapewniający władzę. Strzaskać swoje berło — dawn. zrezygnować z władzy, tronu. W heraldyce: sprawiedliwość.

Bazyliszek symbolizuje zło, grzech, diabła, Antychrysta, karę bożą, groźbę; człowieka złego, zawistnego, podstępnego, „złe oko”, złośliwe spojrzenie, strażnika skarbu; władzę królewską uśmiercającą każdego, kto nie oddaje jej czci; cztery pory roku; kobietę rozwiązłą niszczącą mężczyzn (fr. femme fatale), ladacznicę. Zwierzę legendarne, wymienione w Biblii kilkakrotnie, ale w wielu przekładach występujące jako jadowity wąż lub żmija. ,,Z korzenia wężowego wyjdzie bazyliszek, a płodem jego będzie smok latający” (Izajasz 14,29). „Bo oto ja puszczę na was węże bazyliszki, na które nie ma zaklęcia, i’pokąsają was, mówi Pan” (Jeremiasz 8,17). „Po żmiji i bazyliszku chodzić będziesz i podepczesz lwa i smoka” (Psalm 91 13). Zwierzęta te wyobrażają niebezpieczeństwa czyhające na człowieka wierzącego. Bazyliszek występuje w podaniach hellenistycznych i rzymskich w postaci małego węża (może egipskiej kobry) zwanego po gr. basiliskos, zdrobn. od basileus ’król’, który zabijał wzrokiem lub oddechem ludzi i zwierzęta, oprócz łasicy, wydzielającej skuteczny przeciw niemu jad. Według Pliniusza (Historia naturalna bazyliszek to wąż z Cyrenajki, którego syk zmusza inne węże do ucieczki. Oddech jego pali trawę, niszczy krzewy, rozsadza kamienie. Gdy jeździec ugodzi go włócznią, jad bazyliszka pobiegnie po włóczni i zabije jeźdźca wraz z koniem. Bazyliszek ginie od oddechu łasicy i od piania koguta, a posuwa się naprzód z uniesionym do połowy ciałem (prawdopodobnie mowa tu o kobrze królewskiej, zwanej też okularnikiem lub wężem Kleopatry, i o jej pogromcy — ichneumonie, czyli manguście). Nazwa bazyliszka pochodzić ma według Pliniusza od białej plamki na łebku. Według poglądów średniowiecznych nazwa pochodzić ma od złotej korony, jaką bazyliszek zwykł nosić jako władca smoków i wężów. Zabić go można było za pomocą lustra, gdyż podobnie jak Meduza, sam się wtedy zabijał wzrokiem; inny, ryzykowny sposób to zawieszenie szklanej kuli nad łbem potworka — wtedy ginie od własnego oddechu; inny — dzwonienie szklanym dzwonkiem. W średniowiecznym chrześcijaństwie był symbolem zła, diabła. Szatana, Antychrysta, przy czym łasica reprezentowała Chrystusa, a szklana kula — Madonnę. Na wizerunkach owych czasów Chrystus depce bazyliszka (podobnie jak na innych — smoka, żmiję lub lwa) przedstawianego często z grzebieniem o trzech szpicach albo potrójnym ogonem (inwersja Trójcy Świętej); bazyliszek pożerający sam siebie od ogona (por. Smok, Wąż) reprezentował cykliczne nawroty pór roku. W średniowiecznej Historii Aleksandra Wielkiego (tł. polskie 1510), w rozdziale pt. Jako Aleksander wszedł w padół ciemny, a tam nalazi bazyliszka, król zabił gada za pomocą lustrzanej tarczy. W alegoriach sztuk wyzwolonych bazyliszek był emblematem Dialektyki. Od początku XVII w. bazyliszek zaczął już występować jako potworek wykluty z gnoju albo z koguciego jaja wysiedzianego przez węża, a kształty jego łączyły tułów koguta lub indyka z głową węża lub ropuchy i ogonem żmii. Ginie jak dawniej, od zapachu łasicy lub piania koguta. Bazyliszek wyobrażeniem kobietywampa. „Człowiek ujść może stryczka i kulki, niejeden przeżył leków pigułki, lecz ginie każdy, kto się tknie kobiety; ten bazyliszek zabija, niestety” (Opera żebracza 2, 8, aria 26 Johna Gaya). W legendach polskich bazyliszki wykluły się w XVI w. w piwnicach kilku domów: w Warszawie na Starym Mieście, w Wilnie i w krakowskich Krzysztoforach, wszystkie zabite przez śmiałków za pomocą zwierciadła. Wzrok, spojrzenie bazyliszka, oczy jak u bazyliszka — zabójcze, przenikliwe, złowieszcze. „isa to zadrżał Asesor, puścił z rąk kieliszek, utopił w Tadeuszu wzrok jak bazyliszek” (Pan Tadeusz l, 724—5 Mickiewicza). Krew bazyliszka zwana też krwią Saturna miała przynosić szczęście i była amuletem przeciw czarom; recepty na nią nie dochowały się w farmakopei. W alchemii: ogień dokonujący transmutacji metali. W heraldyce: groźba. Nazwę bazyliszka nadano nadrzewnej jaszczurce z rodziny legwanów, zwanej też kapturnikiem.

(Kolor, Maść) Różne barwy miały i mają w rozmaitych kulturach odmienne, niekiedy przeciwne znaczenia symboliczne, poczynając od barw fresków na ścianach jaskiń paleolitycznych, od kolorowych pigmentów wcieranych w skórę ciała przez prymitywne plemiona aż do barw heraldycznych i ubiorów sakralnych oraz do kolorów znaków drogowych. Np. kolor biały może oznaczać radość i wesołość lub śmierć i smutek. Czerwień może być barwą kapłańską, liturgiczną, reprezentującą życie i śmierć. W chrześcijaństwie symbolika barw wiąże się z Rokiem Kościelnym, w buddyzmie z obrazem świata, u przedkolumbijskich Majów ze stronami świata: wschód — czerwień, zachód — czerń, północ — biel, południe — żółcień. Również symbolika metali i drogich kamieni wiąże się z ich barwą. Barwy symbolizować mogą nadzieję, otuchę, optymizm, entuzjazm, objawienie; bladość i rumieniec; upór i poddanie się; prawdę i fałsz; honor, godność, emblemat, godło; bezstronność, zmienność, niepewność. Barwy proste, których rozróżnia się tradycyjnie siedem, a niekiedy sześć lub pięć, symbolizują prostotę, uczucia podstawowe, wrażliwość dziecka. Przeciętny człowiek współczesny operuje schematem kolorów opartym na barwach tęczy (zob.), jednak dla malarzy i chemików barwy proste to: żółta, czerwona i niebieska, a dla fizyków: czerwona, zielona i fioletowobłękitna. Zob. też: Biały, Błękit, Brązowy, Czarny, Czerwień, Fiolet, Niebieski, Szary, Tęcza, Zieleń, Złoto, Żółcień. Mieszanina barw, różnobarwność, oznaczać może wyższy stopień kultury, kom plikację, złożoność albo pstrą błazeńskość, cyrkowość, jarmąrczność, widowisko commedia delfarte, Pierrota itd. Symbolika barw w staroż. sztuce egipskiej: czarna — nieśmiertelność duszy i przetrwanie ciała; zielona — zdrowie, młodość, roślinność; błękit — powietrze; żółta — złoto, ciało bogów; biała — pomyślność, wesele; czerwona — gwałtowność, zło, zły omen. W staroż. Babilonii siedem barw stało się, prawdop. po raz pierwszy, emblematami siedmiu „planet” (ciał niebieskich oznaczonych imionami bogów; ciała te poruszają się na tle gwiazd stałych): Szamasz (Słońce) — złota (żółta), Sin (Księżyc) — srebrna (biała), Nebo (Merkury) — błękitna (zielona), Isztar (Wenus) — żółta (turkusowa, modra), Nergal (Mars) — czerwona, Marduk (Jowisz) — pomarańczowa (purpurową, modra), Ninip (Saturn) — czarna. Każde piętro świątyń babilońskich (zikkuratów) reprezentowało inną „planetę” i kryte było odpowiednim dla niej kolorem. Zgodnie z poleceniami Jahwe na opony i przykrycia świętego przybytku i szaty kapłańskie używano złota, białego bisioru, błękitu, purpury, karmązynu i skór farbowanych na czerwono i fioletowo (Ex. 36,8; 36,19; 39,1—5). Według Józefa Flawiusza barwy te reprezentowały: biały bisior — ziemię (na której uprawiano len), purpura — morze (z gruczołów morskich mięczakówbrzuchonogów otrzymywano słynną purpurę tyryjską), błękit — powietrze, karmazyn — ogień. Barwy dwunastu plemion izraelskich: Aszer, Zebulon — purpura, Beniamin, Dań, Efraim — zieleń. Gad — biel, Issachar, Naftali — błękit. Juda — szkarłat, Manasse — barwa cielista, Reuben — czerwień, Symeon — żółcień. W staroż. Grecji i Rzymie trzy barwy miały szczególnie ważne znaczenie sakralne — biała, czarna i czerwona (wraz z purpurą, szkarłatem, a nawet fioletem). Biały był kolorem świątecznym, radosnym, związanym z dobrą wróżbą, z ofiarami (białej barwy) składanymi bogom olimpijskim; był to kolor odzieży na radosne okazje; maść koni używanych w czasie wielkich świąt i obchodów albo zaprzęganych do rydwanu rzymskiego triumfatora. Czarna barwa, przeciwnie, wiązała się z bogami chtonicznymi i żałobą, ze zmarłymi (strój erynii), choć np. w Argos barwą żałoby była biel. Czerwień kojarzy ła się z krwią, śmiercią, światem pozagrobowym, ale też, jako że krew jest źródłem życia, ze zdrowiem (rumieńcem na twarzy), z płodnością, z opieką, kanikułą. W teatrze gr. purpurą przetykana złotem oznaczała króla, czerwień — bohatera, czerń lub brąz — ubóstwo; w teatrze rzymskim matowa, „przełamana” czerwień — ubóstwo, szkarłat — wojsko, żółcień — prostytucję, barwy pstre — rajfurów i stręczycielki, biała — starość lub młodość. Wczesne chrześcijaństwo dodało do tego systemu symboli nowe wykładnie: biel — czystość, dziewiczość, anielskość; purpura — męczeństwo (krew i ogień); karmazyn — miłość; błękit — sklepienie niebieskie. Maści koni czterech jeźdźców Apokalipsy (Apok. 6,1—8), biała, czerwona, wrona i płowa, reprezentują nieszczęścia wojny: Zabór, Mord, Głód i Śmierć. Późniejsze chrześcijaństwo łączyło również kolor biały z Ojcem, błękit z Synem, a czerwień z Duchem Sw.; zieleń wyrażała nadzieję, biel — wiarę i czystość, czerń — skruchę i pokutę, czerwień — miłość i miłosierdzie. Kanon barw Kościoła katolickiego zarysował dopiero traktat De sacra altaris mysterio 1,65 (l 198) Lotaria hrabiego Segni, późniejszego Innocentego III; kanon ten, który zresztą ulegał przemianom, oparty na śrdw. symbolice mistycznej, wiązał wrażenia wywołane przez barwy z treścią i nastrojem świąt i Roku Kościelnego. Są to kolory: biały, czerwony, zielony i czarny, a później doszedł jeszcze fiolet; biały reprezentował czystość, czerwony — krew i płomienie, czarny — żałobę, post, pokutę, mszę za zmarłych, fioletu używano jako złagodzenia czerni, zieleń — kolor kompromisowy. Późniejsze średniowiecze używało też innych barw: niebieskiej (w pewne święta Najświętszej Marii Panny) i różowej (jako złagodzenia fioletu); w 1868 zezwolono na złote ornaty zamiast białych, czerwonych i zielonych. W XX w. porzucono symbolikę śrdw. i dopuszczono do większej swobody. Barwy w sztuce europejskiej (A — barwy czyste, pomyślne, B — nieczyste, niepomyślne): czarna — A nieugięte postanowienie, B śmierć, rozpacz, zło, noc, grzech; niebieska — A stałość, bóstwo, niebo, prawda, sprawiedliwość, B zniechęcenie, zwątpienie; zielona — A życie, powodzenie, roślinność, płodność, nieśmiertelność, nadzieja, B za zdrość, zawiść; pomarańczowa (a. złota) — A małżeństwo, gościnność, życzliwość, ogień, Duch Sw., wiedza doczesna, B diabeł, zło, niechęć; purpurowa — A królewskość, lojalność, miłość prawdy, męczeństwo, B żałoba, żal; czerwona — A patriotyzm, odwaga, krew, miłość, B wojna, pasja; srebrna (biała) — A dzień, czystość, niewinność, doskonałość, B noc, księżyc, białość, duch, obłuda; żółta (złota) — A słońce, bóstwo, najwyższe wartości, wiedza; brązowa — B zima, pokuta, bezpłodność, wyrzeczenie się; szary — B zima, śmierć, pokuta, rezygnacja, bezpłodność, rozpacz. Zimne i ciepłe barwy w plastyce. Zimne, o najmniejszej długości fal: fioletowa, indygo, błękitna, niebieska, przez rozszerzenie — czarna, to barwy bierne, pomagają w koncentracji, powściągają pasje, uspokajają, zwalniają tętno, działają nasennie i znieczulająco. Ciepłe, o największej długości fal: czerwona, pomarańczowa, żółta, przez rozszerzenie — biała, to barwy aktywne, podniecające, poprawiające samopoczucie, przyśpieszają tętno. Bywają jednak także ciepłe błękity i chłodne czerwienie. Zieleń jest kolorem przejściowym, relaksującym. Nazwy są aluzją do kolorów wody (zimne) i ognia (ciepłe), Kolor — barwa; barwnik, farba; (w. l.mn.) rumieńce; dawn. wstążka, szarfa damy serca noszona przez rycerza; mundur formacji wojskowej; znak każdego z czterech zespołów kart w talii: karo, kier, pik, trefl, dawn. dzwonek, czerwień, wino, żołądź. Tycjanowski kolor włosów — złotorudy, ulubiony przez weneckiego malarza Tiziano Vecellio (1488—1576), kolor włosów kobiet na obrazach Tycjana. Synestezja: odczucie towarzyszące; subiektywne odczucie wrażenia (np. barwy) pochodzącego od innego zmysłu (np. słuchu) niż ten, który otrzymał bodziec zewnętrzny. „A czerń, E biel. I czerwień, U zieleń, O błękity” (fr. A noir, E blanc, I rouge, U vert, O bleu. początek wiersza Yoyelles ’Samogłoski’ Arthura Rimbauda, tłum. A. Ważyka). „Powinowactwo barwy i uczucia, światła i duszy (…). Krzepiąca zieleni, siostro nadziei! Zuchwała czerwieni, drażniąca żądze, gniew i bunt wspaniały! Żółci, bliźniaczko zawiści i chwały! I ty, błękicie, namiocie spokoju, wyrazie marzeń i snu (…). O barwy smutku i barwy wesela! Nie jestże każda barwa zadumana, rozumna tajną myślą, w brzaskach rana i zorzach zmierzchu, w koronie łodygi świeżej i zwiędłej?” (Hymn do barw 136—152 L. Staffa). „Niebiańskich lśnień roztwory, bursztyny i fosfory, niedofiolety ciepłe w przeźroczym szkleniu wklęć i alkohole sine, przez które widać śmierć, i płomień w ciemnym płynie, i promień w czarcim winie, i ciężka blaska rtęć” (W Barwistanie 17—25 Juliana Tuwima). Czarny i biały kolor, tj. brak barw i suma wszystkich barw, symbol przeciwieństwa, dualizmu bytu, złego i dobrego charakteru, Ziemi i Słońca, czarnego kruka i białej gołębicy Noego (Gen. 8, 7 —8), związany z liczbą dwa, z Bliźniętami, z walką między czarnym i białym rycerzem, z kolejnym następstwem zjawisk w przyrodzie, z początkiem (podziemnym stadium kiełkowania w ciemnościach, zimowym zejściem Kory do Hadesu) i końcem (dojrzewaniem w blasku dnia), z czasem i ponadczasowością (wiecznością). Czarność jest emblematem Nocy (wiążącej się z niebieskością morza), a biel — Słońca, zwłaszcza wschodzącego (wiążącego się z barwą żółtą); w pozytywnym, duchowym aspekcie wyraża ona intuicję i transcendencję (dlatego święte rumaki starożytnych kultów były zwykle białe); w tradycyjnej kosmologii chińskiej czerń i biel to współdziałające ze sobą przeciwieństwa jin i jang: zasada żeńska, negatywna, i męska, pozytywna. Ubiór o tych dwóch barwach, para zwierząt oparta o siebie grzbietami lub zwrócona do siebie wzajem albo dwaj rycerze, tancerze, dwa rumaki, czarny i biały, wyrażają przeciwstawienie dwóch sił: nocnej, ujemnej, regresywnej z dzienną, dodatnią, rozwojową. U średniowiecznych muzułmanów wschodnich kolorem żałoby był czarny, u zachodnich (Maurów w Hiszpanii) — biały. „W czynieniu sprawiedliwości potrzeba, iżby białe białym zwano, a czarne czarnym” (Dzieje w Koronie Polskiej Łukasza Górnickiego). Przysłowia: Białe przy czarnym znaczniejsze. Ani czarno, ani biało — ani tak, ani owak. Czarne (czarno) na białym — na piśmie, dowód oczywisty. Widzieć, co czarne, a co białe — odróżniać fałsz od prawdy, zło od dobra. „Oni robią z czarnego białe” (tac. „Nigrum in candida vertunt”; Satyry 3, 30 Juvenala). Biali i Czarni (wł. Bianchi, Neri) dwie frakcje stronnictwa gwelfów utworzone we Florencji po wygnaniu gibelinów w XIII w. Biały i czerwony, zestawienie o charakterze żeńskim: w starożytności boginią Górnego Egiptu była biała Nechebet o głowie sępa, wyrazicielka Wielkiej Matki, skrzydlata strażniczka faraonów, a boginią Dolnego Egiptu — czerwona Pani Nieba, kobra, Udjat (Edjo, Buto), Królowa Bogów. W alchemii zderzenie przeciwieństw, koniunkcja Słońca i Księżyca, biała i czerwona róża, przedstawiające związek wody i ognia; zob. Róża (czerwona i biała). Orzeł dwugłowy, jako symbol człowieka o dwóch głowach, przedstawiany był zwykle w kolorach białym i czerwonym, co miało być sublimacją przeciwieństwa bieli i czerni; mistycznym wyobrażeniem bieli i czerwieni były: biała lilia i czerwona róża. „Miły mój jest biały i rumiany” mówi Oblubienica w Pieśni pochwalnej (Pieśń nad pieśniami 5, 10). Barwy narodowe polskie nawiązują do barw (tynktur) godła (biały orzeł na czerwonym polu) wg zasad heraldyki. W czasie powstania listopadowego, 7 II 1831, Sejm uchwalił ustawę o barwach narodowych białoczerwonych, które w 1919, po odzyskaniu niepodległości, stały się oficjalnymi barwami państwowymi Polski. „»Miej czyste myśli!” biały kolor znaczy, »Nieś krew za wolność!” — czerwony tłumaczy” (Jeszcze pieśń 3—4 Antoniego Góreckiego). Czerwoni i Biali — obozy polityczne działające w Królestwie Polskim w 1861—63, przygotowujące powstanie styczniowe: demokraci, zwolennicy bezpośredniej akcji zbrojnej, i stronnictwo zachowawcze. Czerwony, biały i zielony wyobrażają miłość, życie i śmierć, np. kwiaty mające te trzy barwy; w chrześcijaństwie: miłosierdzie, wiara i nadzieja; w mistycznej procesji Czyśćca (29, 121—8) w Boskiej Komedii Dantego: „wiodły skoczne tany trzy Młódki: jednej barwa purpurowa (…); drugiej tancerki cielesna osnowa jakby szmaragdu urobiona wzorem; trzeciej tak biała jak śnieżna ponowa” (tł. E. Porębowicza). Czarny, biały i czerwony — wstępująca sekwencja barw. W religiach ludów prymitywnych biel oznacza często światłość, pokój i życie (także sok rośliany i spermę), czerń — niebezpieczeństwo i nieszczęście, a czerwień — krew i witalność; zasadą tej symboliki jest zespolenie w dostępnym zmy słom kształcie doświadczeń materialnego świata przyrody z zewnętrznym moralnym i wyobrażeniowym doświadczeniem człowieka. Mityczne ptaki w legendach: czerwone reprezentują natchnienie, białe — miłość seksualną, czarne — sprawy nadprzyrodzone. Czarny (niewidzialny) Księżyc znaczył wróżbę śmierci, biały (na nowiu) — narodziny i wzrastanie, czerwony (pełnia) — miłość i walkę. „Czerwone i czarne” (fr. Le Rouge et !e Noir, tytuł powieści Stendhala), tj. wojsko i kler. Nazwa hazardowej gry w karty (fr. rouge et noir), inaczej ,,30 i 40” (fr. trenie et guarante). Niebiescy i Zieloni dwa rywalizujące ze sobą gangi uliczne w Bizancjum, których burdy i skandale doszły do szczytu w VI w. n.e.; nazwy od barw woźniców rydwanów wyścigowych. Niebiescy i Szarzy — nazwa żołnierzy Unii i Konfederacji (od barw mundurów) podczas wojny secesyjnej Stanów Zjednoczonych (1861—65). W alchemii trzy główne fazy Wielkiego Dzieła symbolizującego rozwój duchowy to: materia prima (kolor czarny) — stan fermentacji, gnicia, okultacji (zasłonięcie mniejszej gwiazdy podwójnej przez większą), skrucha, samotność pustelni, skryte odrodzenie, zmartwienie; rtęć (kolor biały) — oświecenie, niewinność, szczerość, wznoszenie się, objawienie, łaska, zadowolenie; siarka (czerwień) — krew, cierpienie, rany, namiętność, miłość, sublimacją, uniesienie prowadzące do otrzymania kamienia filozoficznego (złoto — chwała). Skala przeciwna (schodząca): żółtość (zaprzeczenie złota), błękit (nieba), zieleń (przyrody), czarność (upadek). W symbolice wolnomularskiej barwa biała oznacza mądrość, łaskę, zwycięstwo; czarna — królestwo; niebieska — nieboskłon, świątynię, koronę, piękno, fundament; czerwona — chwałę, inteligencję i surowość. Barwy heraldyczne — tynktury używane w herbach, przeniesione (w okresie ich powstawania w XII w.) z chorągwi. Były 4 tynktury podstawowe: czerwona, błękitna, zielona i czarna; dodatkowo żółta i biała, reprezentujące złoto i srebro. Od XVII w. oznaczano barwy również przez szrafowanie (zakreślanie pola równoległymi albo krzyżującymi się liniami). Barwy narodowe — barwy flagi państwowej. Barwy — dawn. mundur, umundurowanie, uniform. Przy barwie — w mundurach, w strojach dworskich. Barwa — liberia, ubiór dla służby. Farba Iow. i pot. — krew, posoka, jucha. Puścić farbę — wygadać się, zdradzić się z sekretem. Malować coś ciemnymi, czarnymi, mocnymi farbami — przedstawiać ujemne, przykre, niepomyślne strony człowieka, rzeczy, sprawy.

Inne pojęcie symbolu, które z góry zakłada subiektywność, wyłania się z romantyzmu. W przeciwieństwie do świadomego wyprowadzania symboli z idei romantyzm tworzy je z uczucia, wrażenia, osobistego przeżycia. Romantyk stracił wiarę w sens zewnętrznych związków, w wartość powszechnie obowiązujących maksym i właśnie dlatego tę część rzeczywistości, którą nie wszyscy mogą dostrzec i zrozumieć, uważa za miejsce poznania i objawienia: świat fantazji, który ukazuje się tylko oczom jednostki, świat snu, który poza rzeczywistością przyrodniczą rozwija własną logikę, świat symbolu jako powiązania świata zmysłowego z boską wiecznością. Ponieważ upragnionego zespolenia z boskością, która ukazuje się przede wszystkim w zjawiskach natury, nigdy nie można osiągnąć, zasadniczym rysem postawy romantycznej pozostaje tęsknota: romantyk wyrusza wciąż na poszukiwanie pierwiastka boskiego, wiecznego, nieskończonego, który malarz symbolizuje nieograniczoną przestrzenią krajobrazu, a poeta „błękitnym kwiatem”. Tęsknota wznosi twórcze „ja” na wyżyny spraw uniwersalnych, elementarnych i wie, iż doskonałość doczesna jest niemożliwością, wskutek czego wcale się do niej nie dąży, lecz się ją rozbija. Toteż postawa jest ważniejsza od dzieła, tworzenie ważniejsze od stworzonego, w związku z czym artysta woli formę otwartą, nieukończoną, fragment, improwizację, aforyzm, tors. Nie tylko unika ściśle przemyślanej koncepcji, ale burzy kształtującą logikę i iluzję doskonałości ironią i świadomym udziwnianiem. Novalis definiuje poezję – a można by jego definicję przenieść i na malarstwo – jako „sztukę zadziwiania w sposób przyjemny, czynienia przedmiotu obcym, a jednak znajomym i pociągającym”. Już u Novalisa symbolizm wyrasta na świadomie stosowany środek artystyczny: poeta zaleca, by przedmiot odsunąć w dal,

„zwyczajnemu nadać wygląd tajemniczy, znajomemu godność nieznanego, skończonemu sens nieskończony”.

Korzenie tego światopoglądu artystycznego sięgają przez pietyzm do średniowiecznej mistyki, z którą – przede wszystkim w jej formach artystycznych-romantyk się zmaga i w ten sposób nie tylko asymiluje elementy późnośredniowiecznego symbolizmu, lecz też identyfikuje się z podejściem do życia, które ów symbolizm zrodziło.

„Owa, dopiero późno narodzonemu dostępna, skala nastrojów starzejącego się czasu -cierpiętnictwo, bierny uśmiech i przyglądanie się, poczucie bezsilności własnej egzystencji, przejawy życia, które nie widzi przed sobą przyszłości i tylko z godnością wytrzymuje do końca.”

Symbolizm drugiej połowy stulecia stwarza bezpośrednie przesłanki tej koncepcji sztuki; wnikliwe studium na ten temat ogłosił Werner Vordtriede. Ale pojęcie symbolu przeobraziło się również pod wpływem podejmowanych tymczasem badań nad mitami (Bachofen). Symbol wypowiada teraz już nie złączenie niepozornie ludzkiego z boskim, w nieskończonej przestrzeni, do którego dochodzi w panteistycznym przeżywaniu natury, lecz doświadczanie mitycznych sił w nieskończonej głębi ludzkiego jestestwa. Uzmysłowienie ich, wydobycie z głębi na światło dzienne, nawet jeśli ich widok jest straszny, staje się celem wszystkich wysiłków. Pojęcie „pustej idealności”, wprowadzone przez Friedricha, nie wydaje mi się trafne.

Ta sztuka żyje raczej świadomością, że tego, co po prostu niewyrażalne, nie zdoła wyrazić w sposób bezpośredni, lecz musi uciekać się do zaklęć magicznych: do słów i obrazów, które zachowały jeszcze pierwotny sens mityczny. Ponieważ jednak ów sens został zatarty przez racjonalne, podporządkowane celom utylitarnym używanie tych właśnie słów i obrazów, trzeba je uwolnić od tradycyjnej otoczki, aby mogły „przemówić”, to znaczy objawić swój pierwotny sens. Mallarme powiada, że poeta musi się zdać na „inicjatywę słów”.
Wszelkie tak zwane „udziwnianie” ma u symbolistów to znaczenie – czy jednak dzięki niemu obrazy mogę przemówić, to już zależy od inspiracji artysty.
Możliwości takiego rozszyfrowania mitycznych sił w obrazach i słowach dowiodła nieco później naukowa psychoanaliza; jednocześnie pojęcie symbolu nabiera nowej modulacji, aczkolwiek nie może wyprzeć się swego romantycznego rodowodu. I tak Arnold Hauser słusznie stwierdza:

„Sama psychoanaliza jest formą romantyzmu; bez duchowego dziedzictwa romantyzmu i niezależnie od romantycznego stosunku do życia jest nie do pomyślenia. Jak dla romantyzmu tak i dla psychoanalizy podświadomość stanowi bardziej autentyczne i głębsze źródło prawdy.”