Drzewo jest symbolem wzrostu, drabiny do nieba, osi świata, kolumny niebiańskiej, życia kosmicznego; stworzenia; boskiej gwarancji odnowy, prawa lub ducha boskiego, jedności organicznej; sprawiedliwości; wielkości, królewskości; piękna, poezji; wiedzy; kary, szubienicy, krzyża; schronienia, azylu; odkupienia; miłości, ofiary; wróżby; stałości; nadziei; szlachetności; pokoju; bogactwa; energii, radości; mądrości; czci; człowieka; życia psychicznego; zdrowia; fallusa, płodności, genealogii rodu, długowieczności, odrodzenia, odmłodzenia; życia i śmierci, zwycięstwa życia nad śmiercią, zmartwychwstania, nieśmiertelności; wśród roślin odpowiednik lwa między zwierzętami; siedziba elfów, duchów, chochlików, krasnoludków. Jako najpotężniejsza roślina symbolizuje w wielu kultach istoty boskie albo miej sce przebywania bogów i dlatego bywa przedmiotem czci, zwłaszcza jako połączenie podziemnych sił chtonicznych (przez korzenie) i niebiańskich sfer kosmicznych (korona) z życiem na ziemi (pień); rozumiane często jako wyobrażenie osi świata, na której się on wspiera, jak np. w mitologii skandynawskiej drzewo Wszechświata Igdrasil (Yggdrasilt, Mimameidr}, wiecznie zielony olbrzymi jesion podtrzymujący Wszechświat. Drzewa Wszechświata mają często w gałęziach mityczne zwierzęta, dusze zmarłych lub nie narodzonych, niekiedy w postaci ptaków, lub gwiazdy. Księżyc i Stonce; w Indiach i Chinach 12 ptaków słonecznych zamieszkuje koronę Drzewa Świata. Drzewo Świata, Drzewo Kosmiczne — płodność, siła życiowa, cykl roczny; miejsce sądu bogów dostarczające pokarmu bogom i wybrańcom spośród ludzi; przedstawiane często z ptakami na gałęziach, atakującymi smoka albo węża wijącego się wśród korzeni. Jego owoce albo liście (gwiazdy) oznaczają los, zawierają przeszłość i przyszłość. Z niego powstały drzewa Wiadomości i Życia. Symbole: kolumna, krzyż, tors człowieka. Drzewo odwrócone korzeniami do góry to w tradycji indyjskiej Kosmos, żywotna siła Słońca i światła duchowego wysysanego przez drzewo korzeniami z nieba i rozsypywanego deszczem liści po ziemi, w islamie — drzewo szczęścia, w żydowskiej księdze Zohar — drzewo życia skąpane w świetle słońca. Według Upaniszad gałęziami tego drzewa są: powietrze, ogień, woda i ziemia. Święta figa Aswatha (Ficus religiosd) określa całość Wszechświata, a przy tym sytuację człowieka na świecie. Pliniusz (Historia naturalna 12,2) uważa, że drzewa były pierwszymi świątyniami człowieka. Święte drzewa były czczone jako bogowie, jako mieszkania dobrych i złych duchów, również w postaci świętych gajów, czczonych zresztą do dziś w różnych stronach świata. Granatowieć był długo szanowany przez Izraelitów i Persów jako drzewo wiadomości dobrego i złego; nazwa druidów pochodzi od dębów, które czcili wraz z jemiołą, ostrokrzewem zaś zdobili ołtarze. Aśoka, czyli drzewo radosne albo saraka indyjska, pod którą narodził się Budda, i drzewo bo, figowiec indyjski, pod którym Budda doznał oświecenia i pod którym urodził się Wisznu, są przedmiotem kultu. Brahma miał, według wierzeń hinduizmu, zmienić się w banian, czyli figowiec bengalski, który także uważany jest za drzewo święte. Jesion był czczony przez Skandynawów (Igdrasil), lipa i dąb przez Germanów, bambus w Japonii, modrzew i brzoza przez plemiona syberyjskie, wierzba w Chinach. W Biblii pozostały liczne ślady dawnego kultu drzew. Abraham zasadził tamaryszek albo gaj tamaryszkowy w Bersabee i wzywał tam imienia Pana (Gen. 21,33); Jakub zakopał figury wszystkich obcych bogów pod dębem koło Sychem (Gen. 35,4); tamże postawił Jozue wielki kamień na pamiątkę nadanych ludowi praw (Jozue 24,26); pod tymże dębem obwołano Abimelecha królem (Ks. Sędziów 9,6); prorokini Debora odbywała sądy pod ,,palmą Debory” (Ks. Sędziów 4,5). W miejscu poświęconym, u stóp drzewa, grzebano zmarłych: Deborę, mamkę Rebeki, pochowano pod ,,dębem płaczu” (Gen. 35,8); kości Saula i synów jego pogrzebano pod tamaryszkiem (lub dębem) w gaju Jabes (l. Ks. Król. 31,13); pod granatowcem lub tamaryszkiem, na skraju Gabaa, Sauł przygotowywał się do bitwy (7. Ks. Król. 14,2; 22,6). Z czasem kultu drzew zaniechano, a nawet został on potępiony jako obyczaj bałwochwalców; zabroniono także sadzenia gajów w pobliżu ołtarzy, gdyż przypominało to kult Baala, Bałwochwalca Achaz, król judzki, składał ofiary „pod każdym drzewem gałęzistym” (4. Ks. Król. 16,4). Pod drzewami uprawiano „rozwiązły kult” bogów kananejskich: „Wy, którzy czynicie nierząd między drzewami terpentynowymi, pod każdym zielonym drzewem” — woła Izajasz (57,5). Grecy uważali drzewa w świętych gajach za siedzibę albo własność bóstw, driad (nimf leśnych), hamadriad (nimf drzewa), Artemidy. Dęby łączono zazwyczaj z Zeusem, cedry i orzechy z Artemidą i Ozyrysem, oliwki z Ateną, wawrzyn z Apollinem, platany często z Dionizosem, topole z Heraklesem, sosny z Attisem, KorąPersefoną i Penteuszem. Drzewo — niekiedy ofiara, zbawienie albo kara, np. jako szubienica, na której wieszano boga płodności po wykastrowaniu; na wiosnę bóg zostawał przywrócony do życia dzięki pojawieniu się świeżych liści. W sztuce śrdw. krzyż przedstawiano często jako żywe drzewo wypuszczające gałązki i liście. Drzewo — idea wiecznego odradzania się: gdy zrzuca liście — umiera (częściowo), aby przeżyć jako całość, a gdy je zatrzymuje — wyobraża wiecznego ducha i nieśmiertelność. „Drzewo może mieć nadzieję: choć jest ścięte, znowu się odradza, a jego pędy rosną dalej” (Hiob 14,7). Drzewo — żywotność; czerpie ze wszystkich czterech „elementów”: korzenie w ziemi i wodzie, korona w promieniach słońca i w powietrzu; drzewa wrastają z czasem coraz głębiej w ziemię i wyrastają coraz wyżej ku niebu. Drzewo Życia i Drzewo Prawdy rosły u wschodniej bramy babilońskiego nieba, a w epopei Gilgamesza — w Ogrodzie Słońca. W środku biblijnego raju rosły: drzewo wiadomości dobrego i złego oraz drzewo życia, którego owoce udzielały nieśmiertelności — Bóg nie wskazał go Adamowi. Wąż oszukał Adama, nakłaniając go do spożycia owocu drzewa wiadomości. Według niektórych teologów chrześcijańskich drzewo życia w raju było przeciwstawieniem drzewa wiadomości, które łączy się z drzewem Krzyża Świętego jako symbolem zbawienia. Drzewo życia wyobrażano sobie często z życiodajnym źródłem i z owocami strzeżonymi przez potwora, smoka, węża. lwa. jednorożca, jelenia itp., niekiedy z ptakiem na szczycie, gołębiem (Duch Sw.), u Skandynawów — z orłem. Drzewa i ich gałęzie miały chronić życie ludzkie przed złymi mocami, groźnymi zwłaszcza w najciemniejszych dniach roku, przekazując ludziom swoją moc kwitnienia i owocowania. Zimozielone drzewa. wieńce i girlandy służyły starożytnym Egipcjanom i Żydom jako symbole wiecznego życia. Jako pozostałość po pogańskim kulcie Drzew Życia przetrwał u schrystianizowanych Skandynawów obyczaj ozdabiania domu i stodoły na Nowy Rok zimozielonymi gałęziami dla odstraszenia złych duchów oraz obyczaj stawiania przed domem drzewka dla ptaków na czas świąt Bożego Narodzenia albo, jak to się przy jęło najpierw w Niemczech, stawiania wówczas u progu lub wewnątrz domu — choinki. Drzewo Życia — życie duchowe. „(W Nowym Jeruzalem) na środku ulicy jego i na obu brzegach rzeki drzewo życia, rodzące 12 razy, wydające co miesiąc swój owoc, a liście drzewa służą do uzdrowienia narodów” (Apok. 22,2). ,,(Mądrość) jest drzewem życia dla tych, którzy się jej uchwycili” (Ks. Przypowieści 3,18). „Życzenie spełnione jest drzewem życia” (Ks. Przypowieści 13,12); „Łagodny język jest drzewem życia” (Ks. Przypowieści 15,4). Drzewo — płodność; sam Jahwe porównuje się pod względem siły i płodności do drzewa: „Jestem jak cyprys zielony, dzięki mnie wyrośnie twój owoc” (Ozeasz 14,8). Płodność jako miara wartości drzewa: „Z owocu poznaje się dr^wo” (Ew. wg Mat. 12,33). W wielu okolicach Indii narzeczona przed wyjściem za mąż „poślubia” drzewo owocowe, aby jej udzieliło swej płodności. Zabiegiem magicznym mającym pobudzić żywotne siły natury był ludowy obyczaj tańców wokół drzewa majowego, drzewa wiosny (najczęściej brzozy) obwieszonego wstęgami, kiełbaskami i ciastkami, zwykle pierwszego dnia maja. W Polsce gaik, maj, maik, nowe łatko, turzyce, ludowy obchód witania wiosny, kiedy dziewczęta obnosiły po wsiach drzewko przystrojone we wstążki, kwiaty, świecidełka i dzwonki, czasem z przywiązaną do wierzchołka laleczką — ..królową wiosny” albo zieloną gałąź — dawny zwyczaj słowiański związany z obchodem topienia Marzanny. Drzewo wiadomości — śmierć, utrata łaski boskiej, zabroniona albo nadmierna wiedza, zawiedzione nadzieje, wina, grzech. W tradycji żydowskiej zwykle jabłoń albo figa, w Edenie, z zabronionym owocem. którego zjedzenie zniszczyło pierwotną niewinność Adama i Ewy. Mityczne drzewo wiedzy dostarczało jej temu, kto skosztował owocu lub napił się ze źródła wytryskującego spod drzewa; u Żydów — winorośl lub oliwka, u Greków — figa, u chrześcijan — jabłko, u Celtów — leszczyna. Jednym z dowodów mądrości Salomona była jego znajomość drzew, znajdująca wyraz w jego pieśniach i przypowieściach: „Mówił on w nich o drzewach, począwszy od cedru, który rośnie w Libanie, aż do hizopu, który wyrasta z muru” (3. Ks. Król. 4,33). Drzewo — człowiek. „(Mąż pobożny) będzie jako drzewo zasadzone nad strumieniem, wydające swój owoc we właściwym czasie, którego liść nie więdnie” (Psalm l 3). „Sprawiedliwy jako palma rozkwitnie, rozrośnie się jak cedr Libanu” (Psalm 91 13). Filemon i Baukis z mit. gr., którzy gościnnie przyjęli Zeusa i Hermesa, zmienieni zostali po śmierci w dąb i lipę splecione konarami (Metamorfozy 8,620—724 Owidiusza). W mitologii skandynawskiej bogowie Odyn, Hoenir i Lodur wędrowali brzegiem morza i zobaczyli dwa drzewa. Z jednego zrobili mężczyznę, Askra (’jesion’), z drugiego kobietę, Emblę (prawdopodobnie ’wiąz’); Odyn tchnął w nich ducha, Hoenir dał im rozum, Lodur — ciało i zmysły. Odyna co rok przebijano mieczem i wieszano na gałęzi Igdrasilu, gdzie wisiał przez 9 dni, ofiarowany sobie samemu; po czym go zdejmowano. W Boskiej Komedii (Piekło 13) Dantego wędrowcy napotykają dusze samobójców zmienione w drzewa, których liście i kora służą za pożywienie harpiom. W Panu Tadeuszu Mickiewicz pisze: „Drzewa i krzewy liśćmi wzięły się za ręce jak do tańca stojące panny i młodzieńce wkoło pary kochanków. Stoi pośród grona (…) brzoza biała, kochanka, z małżonkiem swym, grabem” (3,556—561; por. też 580—594). „Drzewa żyją wraz z człowiekiem (…) Wzruszenia nasze są w ich kształcie, zmianach i szumie” (Dzieje grzechu 2 S. Żeromskiego). Drzewa bywają symbolem męskim lub żeńskim: pień ma z reguły znaczenie falliczne, natomiast rozłożyste, cieniste, owocowe drzewo było często rozumiane jako kobiece albo matczyne. Drzewo — długowieczność. Sekwoje kalifornijskie liczące 4 —5 tysięcy lat, eukaliptusy australijskie, baobaby afrykańskie, w Polsce stare dęby, jak tysiącletni „Bartek” koło Zagnańska w Kieleckiem. „Jaki jest wiek drzewa, taki będzie wiek mego ludu, i co zapracowały ich ręce, to będą spożywać moi wybrani” (Izajasz 65,22). „Drzewa wolności” sadzono w wielu krajach (USA, Francja, Włochy i in.) w XVIII— XX w., w okresach walk o niepodległość lub wyzwolenie społeczne, i obwieszano flagami i innymi emblematami. „Leci liście z drzewa, co wyrosło wolne” (Śpiew z mogiły l—2, Wincentego Pola). Drzewo — pyszny władca, tyran (Daniel 4,17—19; Ezechiel 31, 8—11). „Nastanie dzień sądu nad wszystkim, co pyszne, wysokie i wyniosłe, aby było poniżone. Nad wszystkimi wysokimi i sterczącymi cedrami Libanu i dębami Baszanu” (Izajasz 2,12— 13). Drzewo — sprawiedliwość. Bogowie, władcy, feudałowie odbywali sądy pod potężnymi drzewami. Drzewo — natchnienie poetów. „Wszak lipa Czarnolaska, na głos Jana czuła, tyle rymów natchnęła! wszak ów dąb gaduła kozackiemu wieszczowi tyle cudów śpiewa! (Pan Tadeusz 4,39—41 A. Mickiewicza; mowa o Janie Kochanowskim i Sewerynie Goszczyńskim). „Jakiś związek być musi między poetami a (…) starymi polskimi drzewami” (Pamiętniki… B. Winnickiego, Senatorska zgoda, Tradycja szlachecka, 598— 599 W. Pola). „Sztuka jest jako drzewo słodkim okryte owocem, pod którym stoją tłumy” (Sztuka jest jako drzewo… l—2 Kazimierza Tetmajera). Drzewo genealogiczne: rodowód przedstawiony w kształcie rozgałęzionego drzewa z wizerunkami lub imionami protoplastów, np. drzewo Jessego przedstawiające rodowód Chrystusa: ze spoczywającego na ziemi Jessego, syna Booza i Ruth, ojca króla Dawida, wyrasta pień drzewa z wizerunkami królów żydowskich na gałęziach i obrazem Matki Boskiej z Dzieciątkiem na szczycie: „I wyrośnie różdżka z pnia Jessego, a pęd z korzeni jego wyda owoc” (Izajasz 11,1). Drzewo — siedziba dusz zmarłych ludzi w wielu mitach i baśniach. W bajce Grimmów Kopciuszek zasadza gałązkę leszczyny na grobie matki, gałązka rozrasta się w drzewo, które spełnia życzenia Kopciuszka; w bajce Krzak jałowca matka pochowana pod jałowcem przywraca — za jego pośrednictwem — do życia zabitego przez macochę synka. Drzewo owinięte zwojami węża — (w Biblii) pokusa; śmierć. Drzewo w pojęciach wielu ludów miało związek z ogniem: przez pilne pocieranie dwóch kawałków drzewa otrzymywano ogień, uważano więc, że czynność ta wyzwala utajony w drzewie element ognia. Krzywe drzewo — człowiek chory, wiecznie niezadowolony albo wszędzie zawadzający. W marzeniu sennym: (aleja drzew) długotrwałe szczęście; (wdrapywać się na drzewo) wielkość, bogactwo; (spadać z drzewa) zbliża się nieszczęście; (owocujące) zamożność; (kwitnące) niespodziana radość; (uderzone przez piorun) nieszczęście. W alchemii: ze znakami planet (metali) — pramateria; drzewo Diany albo drzewo filozofów — amalgamat krystalicznego srebra. Drzewo z księżycami — mniejsze dzieło, ze słońcami — większe. W heraldyce: sprawiedliwość; posiadłości ziemskie, zwłaszcza lasy.