Symbol: DĄB
Dąb symbolizuje ogień, oś świata, punkt zwrotny; drzwi do nieba, świętość, wyrocznię, wiarę; człowieka; wytrzymałość, trwałość, długowieczność, nieśmiertelność; zasadę męską, płodność, siłę fizyczną i moralną, cnotę, odwagę, gościnność; królewskość. majestat, potęgę, wyniosłość, wzniosłość. triumf, chwałę, honor, niepodległość; nagrodę. Dąb — wyrocznia. W szeleście jego liści wieszczkowie i kapłani dosłuchiwali się głosu bóstwa. W Dodonie w Epirze, najstarszej wyroczni gr., kapłani odczytywali wolę Zeusa z szumu liści świętego dębu, siedziby boga, a także z lotu gołębi i szmeru cudownego źródła. „Odys sam pono udał się do Dodony, by z boskich liści wysokiego dębu posłyszeć wolę Zeusa, jak ma wrócić do żyznej Itaki: czy po kryjomu, czy jawnie” (Odyseja 14,327; 19,296 Homera, tt. J. Parandowskiego). Dąb — wróżbita i doradca. W tradycji gr. dębowy maszt okrętu „Argo” ostrzegał Jazona i jego towarzyszy przed grożącymi im niebezpieczeństwami. Dąb — świątynia. Złote runo, cel wyprawy Argonautów w Kolchidzie, na Kaukazie, wisiało na dębie, strzeżone przez smoka. Dąb u wielu ludów indoeuropejskich — święte drzewo burzy i grzmotu, siły, długowieczności i nieśmiertelności, drzewo chmur i nieba, nie dające się wichrom wyrwać z ziemi, ściągające na siebie pioruny Gromowładnego, drzewo poświęcone bogom burzy i niebios, ognia i płodności, jak biblijny Jahwe, Zeus (Jowisz), Wielka Macierz Bogów (wsch.gr.rz. Kybele), Rhea, Artemida; słonecznemu bohaterowi Heraklesowi, fenickiemu bogu podziemi Melkartowi, germańskiemu DonarowiThorowi, słowiańskiemu Perkunowi, irlandzkiemu Dagdzie, skandynawskiemu Balderowi; święte drzewo erynii (płodność i świat podziemny), przedmiot kultu staroż. druidów. Dąb jest w najwyższym stopniu aspektem drzewa, osi świata, narzędziem komu nikacji między niebem i ziemią, uważanym za najstarsze z drzew. „Dąb, co wierzchołkiem w niebiosach się górnych kołysze, długi zaś korzeń w głębie Tartaru samego wysyła” (Georgiki 2,291—2 Wergiliusza, tł. Z. Abramowiczówny), stał się symbolem świadectwa, występował jako upoważniony przez bóstwa świadek najważniejszych wydarzeń wymagających współudziału mocy niebieskich, jak koronacja albo sądy, składanie ofiar a. zawieranie transakcji handlowych, wytyczanie granic a. głośne czytanie Ewangelii. Wszystkie te czynności, i wiele innych, wykonywano najchętniej w cieniu dębu. Skandynawowie odbywali zgromadzenia wolnych mężczyzn (thing, ting} pod dębami, w których mieszkać miały dusze przodków, udzielające zebranym swego doświadczenia i dobrych rad. Było to także ulubione miejsce spotkań czarodziejów i wróżek. Dąb (jak i inne wysokie, długowieczne, samotne drzewa będące punktem orientacyjnym krajobrazu) to miejsce grzebania zwłok pasterskich ludów koczowniczych (jak u Beduinów jeszcze w XX w.); w Biblii — nieraz jako żywy pomnik związany z jakimś wydarzeniem. Deborę, mamkę Rebeki, pochowano poniżej Betelu pod dębem i nazwano go dębem płaczu (Gen. 35,8). Króla Saula pochowano wraz z synami pod dębem w Jabes Galaad (. Ks. Kronik 10,12). Dąb — drzewo święte. Dopiero w księgach prorockich występuje dąb jako symbol potęgi i religii ludów pogańskich otaczających Izrael, przejęty także przez Żydów jako własny symbol łączności z Bogiem. Pod dębem przy świątyni w Sychem Jozue postawił wielki kamień na pamiątkę odrzucenia obcych bogów przez jego lud i powrotu do „Boga świętego. Boga zazdrosnego” (Jozue 24,19—26). „Bałwochwalcy będą pobici (…) pod wszelkim dębem gałęzistym, gdzie palili kadzidła wonne wszystkim bałwanom swoim” (Ezechiel 6,13). Anioł, który się ukazał Gedeonowi, siadł pod dębem, który był w Ofra (Ks. Sędziów 6,11). W folklorze ścięcie dębu to zły omen; dąb jęczy i krzyczy padając. Dąb — mieszkaniem nimf: driad i hamadriad. Erisychton, syn Triopasa w Tesalii, kazał ściąć olbrzymi święty dąb w gaju Cerery, w którym mieszkała ulubiona przez boginię nimfa; Ceres ukarała świę tokradcę wieczystym głodem (Metamorfozy 8,728 —885 Owidiusza). Dąb — drzewo królewskie, król drzew i lasów. „Królewskie drzewa! Wy pomniki żywe uoiegłych czasów, dęby miłościwe” (Królewskie dęby l—2 Wincentego Pola). Dąb — silą, moc. stałość, potęga. Lać. robur ’dąb; twardość, moc, krzepkość; elita, najlepsza część’; znaczenie przenośne z uwagi na twardość, ciężkość, trwałość i odporność .ia wodę drewna uważanego w staroż. ; śrdw za nie podlegające gniciu ani butwieniu. Lać. druides, druidae, nazwa kapłana celi.. z galijskiego druides, pokrewna st.irl. drui (l. mn. druid) ’czarownik’ i daur ’dąb’, walij. derwen ’dąb’ i ang. tree ’drzewo’. Dąb się powalił, a trzcina została, przysłowie wg bajki O trzcinie z dębem Ezopa; dąb opiera się wiatrowi, trzcina mu się kłania. Dąb ojcem człowieka. Arkadyjczyków nazywano Potomkami Dębu (gr. engenoi dryós). …laki twój ród, skąd jesteś, bo chyba nie wyrosłeś z dębu, jak w starej bajce” (Odyseja 19,163 Homera, tł. J. Parandowskiego) — tymi słowy zwraca się Penelopa do Odyssa, którego nie poznała. Dąb alegorią człowieka, zob. Drzewo (Filemon i Baukis). Kobiety trackie, morderczynie Orfeusza. Bachus zmienił w dęby (Metamorfozy 11,3 i nast. Owidiusza). Eneasz. zabiwszy Mezenta, zawiesza jego miecz, pancerz, tarczę, hełm i włócznię, jako trofea (pcnopiia) na wbitym w ziemię pniu olbrzymiego dębu o ściętych gałęziach (Eneida 11.5 i nast. Wergiliusza). Maczuga dębowa — broń bohaterów słonecznych. ;ak Herakles i Tezeusz, emblemat promieni Słońca, gromów i błyskawic. symbol dzikości, okrucieństwa. Król dębowy, święty król, u schyłku swojej kadencji wykastrowany i zabity, zazw. jesienią, aby na wiosnę jego następca mógł zapewnić odrodzenie się wegetacji i dobre plony; magia sympatyczna pomagająca naturze przebyć kolejne, niezbędne etapy zimowej śmierci i wiosennego zmartwychwstania. Złota gałąź dębu z rosnącą na niej jemiołą — atrybut Sybilli Kumańskiej. Gałąź taka. poświęcona Prozerpinie. pozwala Eneaszowi wstąpić we wrota Awernu (pod ziemnego świata zmarłych) i powrócić potem bezkarnie między żyjących (Eneida 6 Wergiliusza). Kłoda dębowa, święty kloc, opał świętego ognia westalek i ognisk domowych i państwowych staroż. Rzymu. Popiołu z niego używano do użyźniania pól. Kłoda zapalana dawniej, z wesołym ceremoniałem, w kominku na Boże Narodzenie. Liście dębowe. W staroż. Rzymie wieniec z liści dębowych (łac. corona civicd) dawano żołnierzom, którzy w czasie bitwy uratowali życie współobywatelowi (civis), emblemat wolności, siły, potęgi, odwagi. Stąd nm. Eichenlaub, w XVIII w. w Niemczech symbol bohaterstwa, a od pocz. XIX w. odznaczenie wojenne. Trzcina, lilia i liść dębowy, zob. Lilia. Dąb trumną. Wcześni chrześcijanie często grzebali zmarłych w trumnie z wydrążonego pnia dębowego. Dębowa wić uczy robić (a brzozowa rozum dawa) — śrdw. przysłowie o „toczonych maczugach” dębowych, których uderzeniami naganiano do pilniejszej pracy na roli i w rzemiośle (i o rózgach brzozowych, którymi cięto żaków w szkole). Zagrać komuś dębową wić — obić kijem. Dębowymi słowy łajać leniwemu potrzeba (Knapius). Żołądź emblematem życia, siły, zdrowia i rześkości, męskości (przez podobieństwo do żołędzia fallusa), poświęcony germ. bogu płodności i ognia Thorowi. Zastępuje trefle (fr. trefle ’koniczyna, trefl’) w nm. talii kart. Pożywienie ludzi w dawnych czasach, w Grecji uważane za przysmak prymitywnych Arkadyjczyków, mające się do kłosów pszenicy jak woda do wina. Ulubione pożywienie świń: ,,Nawet najpotężniejszy dąb był kiedyś żołędziem, który lada świnia mogła pożreć” (Brief an Frauenstadl A. Schopenhauera). Noszony przy sobie jako amulet przeciw starzeniu się i pijaństwu. Popiół ze spalonej dębiny zob. Popiół (w chrzęść.). Dąb Baublis w powiecie rosieńskim na Żmudzi. „Czy żyje wielki Baublis, w którego ogromie wiekami wydrążonym, jakby w dobrym domie, dwunastu ludzi mogło wieczerzać za stołem?” (Pan Tadeusz 4,27—9 Mickiewicza). Dąb gaduła zob. Drzewo (natchnieniem poetów). Stawać dęba — (o koniu) wspiąć się na tylne nogi, (o włosach) najeżyć się (zazw. z przerażenia), (o człowieku) zbuntować si$, stawić opór, stanąć sztorcem, stawić się okoniem; stanąć na rękach; (o przedmiotach) przyjąć pozycję pionową. W heraldyce: siła, potęga, piękno; zob. wyżej Liście dębowe. Dąb (niekiedy żołądź) — impresa (godło) papieża Sykstusa IV oraz Juliusza II (Giuliana delia Rovere), patrona Leonarda da Vinci, który malując freski w stanząch watykańskich, umieszczał na nich to godło. W astrologii wiąże się z planetą Jowisz.
