Dąb symbolizuje ogień, oś świata, punkt zwrotny; drzwi do nieba, świętość, wyrocznię, wiarę; człowieka; wytrzymałość, trwałość, długowieczność, nieśmiertelność; zasadę męską, płodność, siłę fizyczną i moralną, cnotę, odwagę, gościnność; królewskość. majestat, potęgę, wyniosłość, wzniosłość. triumf, chwałę, honor, niepodległość; nagrodę. Dąb — wyrocznia. W szeleście jego liści wieszczkowie i kapłani dosłuchiwali się głosu bóstwa. W Dodonie w Epirze, najstarszej wyroczni gr., kapłani odczytywali wolę Zeusa z szumu liści świętego dębu, siedziby boga, a także z lotu gołębi i szmeru cudownego źródła. „Odys sam pono udał się do Dodony, by z boskich liści wysokiego dębu posłyszeć wolę Zeusa, jak ma wrócić do żyznej Itaki: czy po kryjomu, czy jawnie” (Odyseja 14,327; 19,296 Homera, tt. J. Parandowskiego). Dąb — wróżbita i doradca. W tradycji gr. dębowy maszt okrętu „Argo” ostrzegał Jazona i jego towarzyszy przed grożącymi im niebezpieczeństwami. Dąb — świątynia. Złote runo, cel wyprawy Argonautów w Kolchidzie, na Kaukazie, wisiało na dębie, strzeżone przez smoka. Dąb u wielu ludów indoeuropejskich — święte drzewo burzy i grzmotu, siły, długowieczności i nieśmiertelności, drzewo chmur i nieba, nie dające się wichrom wyrwać z ziemi, ściągające na siebie pioruny Gromowładnego, drzewo poświęcone bogom burzy i niebios, ognia i płodności, jak biblijny Jahwe, Zeus (Jowisz), Wielka Macierz Bogów (wsch.gr.rz. Kybele), Rhea, Artemida; słonecznemu bohaterowi Heraklesowi, fenickiemu bogu podziemi Melkartowi, germańskiemu DonarowiThorowi, słowiańskiemu Perkunowi, irlandzkiemu Dagdzie, skandynawskiemu Balderowi; święte drzewo erynii (płodność i świat podziemny), przedmiot kultu staroż. druidów. Dąb jest w najwyższym stopniu aspektem drzewa, osi świata, narzędziem komu nikacji między niebem i ziemią, uważanym za najstarsze z drzew. „Dąb, co wierzchołkiem w niebiosach się górnych kołysze, długi zaś korzeń w głębie Tartaru samego wysyła” (Georgiki 2,291—2 Wergiliusza, tł. Z. Abramowiczówny), stał się symbolem świadectwa, występował jako upoważniony przez bóstwa świadek najważniejszych wydarzeń wymagających współudziału mocy niebieskich, jak koronacja albo sądy, składanie ofiar a. zawieranie transakcji handlowych, wytyczanie granic a. głośne czytanie Ewangelii. Wszystkie te czynności, i wiele innych, wykonywano najchętniej w cieniu dębu. Skandynawowie odbywali zgromadzenia wolnych mężczyzn (thing, ting} pod dębami, w których mieszkać miały dusze przodków, udzielające zebranym swego doświadczenia i dobrych rad. Było to także ulubione miejsce spotkań czarodziejów i wróżek. Dąb (jak i inne wysokie, długowieczne, samotne drzewa będące punktem orientacyjnym krajobrazu) to miejsce grzebania zwłok pasterskich ludów koczowniczych (jak u Beduinów jeszcze w XX w.); w Biblii — nieraz jako żywy pomnik związany z jakimś wydarzeniem. Deborę, mamkę Rebeki, pochowano poniżej Betelu pod dębem i nazwano go dębem płaczu (Gen. 35,8). Króla Saula pochowano wraz z synami pod dębem w Jabes Galaad (. Ks. Kronik 10,12). Dąb — drzewo święte. Dopiero w księgach prorockich występuje dąb jako symbol potęgi i religii ludów pogańskich otaczających Izrael, przejęty także przez Żydów jako własny symbol łączności z Bogiem. Pod dębem przy świątyni w Sychem Jozue postawił wielki kamień na pamiątkę odrzucenia obcych bogów przez jego lud i powrotu do „Boga świętego. Boga zazdrosnego” (Jozue 24,19—26). „Bałwochwalcy będą pobici (…) pod wszelkim dębem gałęzistym, gdzie palili kadzidła wonne wszystkim bałwanom swoim” (Ezechiel 6,13). Anioł, który się ukazał Gedeonowi, siadł pod dębem, który był w Ofra (Ks. Sędziów 6,11). W folklorze ścięcie dębu to zły omen; dąb jęczy i krzyczy padając. Dąb — mieszkaniem nimf: driad i hamadriad. Erisychton, syn Triopasa w Tesalii, kazał ściąć olbrzymi święty dąb w gaju Cerery, w którym mieszkała ulubiona przez boginię nimfa; Ceres ukarała świę tokradcę wieczystym głodem (Metamorfozy 8,728 —885 Owidiusza). Dąb — drzewo królewskie, król drzew i lasów. „Królewskie drzewa! Wy pomniki żywe uoiegłych czasów, dęby miłościwe” (Królewskie dęby l—2 Wincentego Pola). Dąb — silą, moc. stałość, potęga. Lać. robur ’dąb; twardość, moc, krzepkość; elita, najlepsza część’; znaczenie przenośne z uwagi na twardość, ciężkość, trwałość i odporność .ia wodę drewna uważanego w staroż. ; śrdw za nie podlegające gniciu ani butwieniu. Lać. druides, druidae, nazwa kapłana celi.. z galijskiego druides, pokrewna st.irl. drui (l. mn. druid) ’czarownik’ i daur ’dąb’, walij. derwen ’dąb’ i ang. tree ’drzewo’. Dąb się powalił, a trzcina została, przysłowie wg bajki O trzcinie z dębem Ezopa; dąb opiera się wiatrowi, trzcina mu się kłania. Dąb ojcem człowieka. Arkadyjczyków nazywano Potomkami Dębu (gr. engenoi dryós). …laki twój ród, skąd jesteś, bo chyba nie wyrosłeś z dębu, jak w starej bajce” (Odyseja 19,163 Homera, tł. J. Parandowskiego) — tymi słowy zwraca się Penelopa do Odyssa, którego nie poznała. Dąb alegorią człowieka, zob. Drzewo (Filemon i Baukis). Kobiety trackie, morderczynie Orfeusza. Bachus zmienił w dęby (Metamorfozy 11,3 i nast. Owidiusza). Eneasz. zabiwszy Mezenta, zawiesza jego miecz, pancerz, tarczę, hełm i włócznię, jako trofea (pcnopiia) na wbitym w ziemię pniu olbrzymiego dębu o ściętych gałęziach (Eneida 11.5 i nast. Wergiliusza). Maczuga dębowa — broń bohaterów słonecznych. ;ak Herakles i Tezeusz, emblemat promieni Słońca, gromów i błyskawic. symbol dzikości, okrucieństwa. Król dębowy, święty król, u schyłku swojej kadencji wykastrowany i zabity, zazw. jesienią, aby na wiosnę jego następca mógł zapewnić odrodzenie się wegetacji i dobre plony; magia sympatyczna pomagająca naturze przebyć kolejne, niezbędne etapy zimowej śmierci i wiosennego zmartwychwstania. Złota gałąź dębu z rosnącą na niej jemiołą — atrybut Sybilli Kumańskiej. Gałąź taka. poświęcona Prozerpinie. pozwala Eneaszowi wstąpić we wrota Awernu (pod ziemnego świata zmarłych) i powrócić potem bezkarnie między żyjących (Eneida 6 Wergiliusza). Kłoda dębowa, święty kloc, opał świętego ognia westalek i ognisk domowych i państwowych staroż. Rzymu. Popiołu z niego używano do użyźniania pól. Kłoda zapalana dawniej, z wesołym ceremoniałem, w kominku na Boże Narodzenie. Liście dębowe. W staroż. Rzymie wieniec z liści dębowych (łac. corona civicd) dawano żołnierzom, którzy w czasie bitwy uratowali życie współobywatelowi (civis), emblemat wolności, siły, potęgi, odwagi. Stąd nm. Eichenlaub, w XVIII w. w Niemczech symbol bohaterstwa, a od pocz. XIX w. odznaczenie wojenne. Trzcina, lilia i liść dębowy, zob. Lilia. Dąb trumną. Wcześni chrześcijanie często grzebali zmarłych w trumnie z wydrążonego pnia dębowego. Dębowa wić uczy robić (a brzozowa rozum dawa) — śrdw. przysłowie o „toczonych maczugach” dębowych, których uderzeniami naganiano do pilniejszej pracy na roli i w rzemiośle (i o rózgach brzozowych, którymi cięto żaków w szkole). Zagrać komuś dębową wić — obić kijem. Dębowymi słowy łajać leniwemu potrzeba (Knapius). Żołądź emblematem życia, siły, zdrowia i rześkości, męskości (przez podobieństwo do żołędzia fallusa), poświęcony germ. bogu płodności i ognia Thorowi. Zastępuje trefle (fr. trefle ’koniczyna, trefl’) w nm. talii kart. Pożywienie ludzi w dawnych czasach, w Grecji uważane za przysmak prymitywnych Arkadyjczyków, mające się do kłosów pszenicy jak woda do wina. Ulubione pożywienie świń: ,,Nawet najpotężniejszy dąb był kiedyś żołędziem, który lada świnia mogła pożreć” (Brief an Frauenstadl A. Schopenhauera). Noszony przy sobie jako amulet przeciw starzeniu się i pijaństwu. Popiół ze spalonej dębiny zob. Popiół (w chrzęść.). Dąb Baublis w powiecie rosieńskim na Żmudzi. „Czy żyje wielki Baublis, w którego ogromie wiekami wydrążonym, jakby w dobrym domie, dwunastu ludzi mogło wieczerzać za stołem?” (Pan Tadeusz 4,27—9 Mickiewicza). Dąb gaduła zob. Drzewo (natchnieniem poetów). Stawać dęba — (o koniu) wspiąć się na tylne nogi, (o włosach) najeżyć się (zazw. z przerażenia), (o człowieku) zbuntować si$, stawić opór, stanąć sztorcem, stawić się okoniem; stanąć na rękach; (o przedmiotach) przyjąć pozycję pionową. W heraldyce: siła, potęga, piękno; zob. wyżej Liście dębowe. Dąb (niekiedy żołądź) — impresa (godło) papieża Sykstusa IV oraz Juliusza II (Giuliana delia Rovere), patrona Leonarda da Vinci, który malując freski w stanząch watykańskich, umieszczał na nich to godło. W astrologii wiąże się z planetą Jowisz.

Liczba cztery jest symbolem Wszechświata materialnego, czterech kolumn wspierających świat (Niebo a. Ziemię), czterech stron świata, czterech pór roku, czterech kwadr Księżyca, czterech głównych wiatrów; tetragramu JHWH (hebr. imienia Boga); czterech wieków dziejów: złotego, srebrnego, brązowego i żelaznego (Metamorfozy Owidiusza; 4. ektoga Wergiliusza); zniszczenia świata (przez głód, potop, zarazę i dzikie zwierzęta); czterech rzek Hadesu; czterech rumaków Apollina; rzeczywistości, konkretu, rzeczy solidnej, dotykalnej, porządku przestrzennego, równowagi, uporządkowanej struktury, solidnego fundamentu, racjonalnej organizacji, uniwersalności, kompletności, stałości, pełni; treści, rzeczywistych osiągnięć, logiki, rozumu, woli i mądrości, sprawiedliwości, sprawiedliwego prawa bez łaski; współczucia i tolerancji, zrozumienia; człowieka powstałego z prochu ziemi, czterech okresów życia ludzkiego (dzieciństwo, młodość, wiek dojrzały, starość), czterech ,,humorów” (sangwiniczny, choleryczny, flegmatyczny i melancholijny); mężczyzny i kobiety, fallusa i vaginy; ciężkiej pracy; swastyki; kwadrygi. Czwórka związana jest z krzyżem (4 ramiona), kwadratem i sześcianem; symbolizuje Ziemię (świat) w przeciwieństwie do trójki, liczby Nieba (Stwórcy), starożytne universum rozciągające się w cztery strony świata, których gr. inicjały (anatoił, dysis, drktos, mesembria gr, ’wsch., zach., płn. płd.’) tworzą imię ADAM, co wiąże czwórkę z kondycją ludzką. Cztery — liczba świętych stworzeń: lew między zwierzętami, orzeł wśród ptaków, wół pośród bydła i człowiek wśród wszystkich istot żywych; są one kwintesencją stworzenia w mitologiach Bliskiego Wschodu i w chrześcijaństwie. Cztery rzeki wypływające z Edenu, zestawione ze zmysłami: Eufrat — usta; Tygrys — nos, Gihon — ucho, Pizon — oko (Gen. 2,10—15). Czterej wielcy prorocy biblijni — Izajasz, Jeremiasz, Ezechiel, Daniel. Prorocka wizja Ezechiela pełna jest symbolicznych czwórek (1,1—17); cztery cherubiny o czterech obliczach (człowieka, lwa, wołu i orła), czterech skrzydłach i czterech rękach, prawdop. na wzór płaskorzeźb strzegących bram świątyń i pałaców babilońskich i asyryjskich (babil. karibu — cherubin); obok cherubinów cztery koła wozu, mające cztery twarze i poruszające się na cztery strony. Czwórka była świętą liczbą Zeusa, pana nieba, Hermesa, pana wiatrów; pitagorejczyków (tetraktys, cztery pierwsze liczby pierwsze tworzą 10 = 1, 2,3,4); często jednak była liczbą niepomyślną jako zdwojenie niefortunnej dwójki. Cztery elementy, podstawowe pierwiastki, żywioły, wg Arystotelesa: ogień (suchy i ciepły), woda (mokra i zimna), powietrze (ciepłe i wilgotne) i ziemia (zimna i sucha). Cztery podstawowe aspekty świadomości: myślenie, czucie, doznania zmysłów, intuicja. Podwójne widzenie (2,2). Czterej Ojcowie Kościoła wsch. i czterej Kościoła tac. Czterej jeźdźcy Apokalipsy (6) przynoszą cztery plagi wojny: Zabór, Mord, Głód i Śmierć; barwy ich koni odpowiadają czterem stronom świata i porom dnia, co dowodzić ma powszechności zdarzeń w czasie i przestrzeni: biały to wschód i świt, czerwony — południe, płowy — zachód i zmierzch, kary — północ. Cztery postacie przed tronem Boga (4,6—9), „pełne oczu z przodu i z tyłu” podobne były (jak u Ezechiela) do: lwa, cielca, człowieka i orła w locie; reprezentowały one cały świat ożywiony i czterech ewangelistów: Marek — lew. Mateusz — człowiek, Łukasz — wół i Jan — orzeł (razem tetramorf). Cztery anioły zniszczenia na czterech krańcach Ziemi (7,1). • Cztery grzechy wołające o pomstę do nieba (w chrześcijaństwie): umyślne zabójstwo, grzech sodomski „przeciw czystości”, krzywdzenie ubogich, wdów i sierot, zatrzymanie zapłaty za pracę. Lokapala w mit. buddyjskiej i hinduistycznej — strażnicy czterech stron świata jadący na słoniach: Indra rządzący wschodem, Jama — południem, Waruna — zachodem i Kubera — północą. Cztery szlachetne prawdy buddyjskie: życie jest cierpieniem; pragnienie i chęć życia jako przyczyny wędrówki dusz są przyczyną cierpień; pokonanie pragnień jest kresem cierpień; jest też końcem cyklu reinkarnacji. Przysłowie perskie: Czterech rzeczy każdy ma więcej niż mu się zdaje: grzechów, długów, lat i wrogów. „Cztery rzeczy są, z których człowiek się wydaje: kompanija, zabawy, mowa, obyczaje” (Czwartek 9—10 Daniela Naborowskiego). Cztery wolności: od głodu i biedy, wolność wyznania i mowy (prezydent USA F. D. Roosevelt w 1941). Na cztery wiatry wygonić — wygnać gwałtownie, bezwzględnie. Cztery części ciała ludzkiego: głowa, pierś, jelita, kończyny; cztery kończyny. Kuty na cztery nogi — przebiegły, zmyślny, ma głowę do interesów. Cztery deski — trumna; cztery ściany — pokój, izba. W cztery oczy — sam na sam. Na cztery spusty zamknąć (się) — szczelnie, starannie. Cztery litery — dupa (dawniej kiep), przen. niedołęga, gamoń. Spadać na cztery łapy — wychodzić bezpiecznie z każdej trudnej sytuacji. Czwórka jako symbol charakteru odnosi się do dobroczynności, chłodu uczuć, powolności, zapobiegliwości, chęci posiadania, zdrowego rozsądku. Cztery cnoty kardynalne i ich symbole: męstwo — miecz i tarcza; sprawiedliwość — ołowianka i trójkąt; roztropność — wąż; wstrzemięźliwość — ognisko. Cztery królestwa przyrody u kabalistów: ludzkie, zwierzęce, roślinne i mineralne. U gnostyków liczba święta przedstawiająca Istotę najwyższą, jej dobroć, potęgę, jedyność i mądrość. W astrologii: gwiazdozbiór i znak zodiaku — Rak, planeta Saturn, nadzorca, nauczyciel; ukróca aspiracje, przywołuje do rzeczywistości. Cztery wieki utożsamione z czterema porami roku: l) Złoty wiek trzech mojr, ognia, wilgoci, dobra, wiosny, Chaosu, praczasu; bramą wieku jest znak Barana, jajo atrybutem życia ludzkiego. 2) Srebrny wiek trzech harpii, powietrza, gorąca, dobra, lata, konfliktu, jednorożca (wiedzy); bramą jest znak Raka. 3) Brązowy wiek trzech furii, ziemi, suchości, zła, jesieni, zabójstwa, chimery (strach); bramą jest znak Wagi. 4) Żelazny wiek trzech gracji, wody, zimna zimy, dobra, zmartwychwstania, Bellerofonta zabijającego chimerę; bramą jest znak Koziorożca. Kolor — zielony (uspokajający). Liczba duszków białej magii: gnomy, salamandry, sylfy i ondyny. Czterolistna koniczyna ma przynosić szczęście. Czwórka trefl — karta uważana za nieszczęśliwą: w dawnych taliach zwana Diabelskim Łożem.

Czterdzieści jest liczbą często wymienianą w Biblii i dlatego dawniej uważano ją za magiczną, za symbol czasu pokuty, za okres potrzebny do oczyszczenia, odrodzenia się do nowego życia, okres kary, modlitwy, symbol życia doczesnego, wypełnienia czasów, okres oczekiwania, przygotowania. Liczba charakteryzująca w Biblii interwencję Boga. oznaczająca zakończenie cyklu, po którym następuje gruntowna zmiana. Deszcz potopu biblijnego padał przez czterdzieści dni (Gen. 7, 12). a po upływie następnych czterdziestu Noe otworzył iluminator arki (8. 6). Mojżesz spędził czterdzieści dni i nocy na górze Synaj bez jedzenia i picia, aby otrzymać tablice praw (Ex. 24, 18). Gdy szpiedzy po czterdziestu dniach pobytu na ziemi Chanaan przedstawili trudności zdobycia kraju (Num. 13), a synowie Izraela podnieśli bunt, Jahwe rzeki: ..Synowie wasi będą tułaczami na pustyni przez czterdzieści lat (…) według liczby czterdziestu dni, kiedyście oglądali Ziemię Obiecaną” (Num. 14,33—4). Gdy znów czynili zło. Pan wydał ich w ręce Filistynów na czterdzieści lat (A’.(. Sędziów 13.1). Przez czterdzieści lat królowali Dawid (2. Ks. Król. 5,4), Salomon (3. Ks. Król. 11.42) i loas (2. Ks. Kronik 24,1). Goliat wyzywał wojska izraelskie przez czterdzieści dni (. Ks. Król. 17,16). Gdy Eliasz ucieka na pustynię, anioł daje mu posiłek, który mu wystarcza na czterdzieści dni wędrówki (J. Ks. Kroi. 19,8). Niniwa, przerażona proroctwami Jonasza, czyniła pokutę przez czterdzieści dni (Janusz 3.5 —9). U wielu ludów zmarły uważany jest za definitywnie martwego i pozbawionego duszy w czterdzieści dni po śmierci; wówczas więc dopiero ustają zakazy związane z. żałobą i rozpoczynają się ceremonie oczyszczenia rodziny (zwolnienia od zobowiązań względem nieboszczyka); niekiedy następuje wówczas drugi pogrzeb, przeniesienie na właściwe miejsce spoczynku i pożegnanie ze zmarłym. Czterdzieści dni trwało balsamowanie Jakuba i żałoba po nim (Gen. 50,2—4). Czterdzieści dni trwało oczyszczenie kobiety po urodzeniu syna. a dwa razy dłużej po urodzeniu córki. W karze chłosty nie wolno było wg prawa Mojżeszowego przekroczyć czterdziestu uderzeń (dla pewności nie przekraczano trzydziestu dziewięciu), a trzynastu, gdy dyscyplina miała trzy rzemienie (Deut. 25,3; 2. List do Kor. 11,24). Chrystus po zmartwychwstaniu ukazywał się apostołom przez czterdzieści dni (Dzieje Ap. 1,3). Przywilej azylu w sanktuariach trwał czterdzieści dni; tyleż czasu trwała kwarantanna (wł. yuarantena ’40 dni’). Wdowie wolno było pozostawać’w domu męża przez czterdzieści dni po jego śmierci. Czterdzieści dni trwa Wielki Post od środy popielcowej do Wielkanocy, na pamiątkę czterdziestodniowego postu Jezusa na pustyni (Ew. wg Mat. 4,2). Jezus nauczał przez czterdzieści miesięcy, a zmartwychwstał po czterdziestu godzinach pobytu w grobie. Budda i Mahomet rozpoczynają działalność w czterdziestym roku życia. Liczba 40 w Koranie, podobnie jak w Biblii, jako długość okresu pokuty, cierpienia. przygotowań i wytrwania, gra analogiczną rolę w islamie, gdy wiąże się np. z czterdziestu dniami medytacji, przygotowań, postu lub nowicjatu w bractwach mistycznych. Czterdzieści lat jest wiekiem dojrzałym, stanowiącym apogeum lat ludzkich. W tym wieku Izaak pojął za żonę Rebekę, a Ezaw — Judytę i Basemat. „Po czterdziestce człowiek jest albo głupcem, albo własnym lekarzem” — powiedzenie przypisane przez Plutarcha cesarzowi rz. Tyberiuszowi (O zachowaniu zdrowia). „Człowiek jest głupi aż do czterdziestego roku życia; gdy wtedy zaczyna pojmować swoją głupotę, jest już za późno” (Apoftegmaty Lutra). ,,Kwiat życia kobiet to lat czterdzieści, czytaj Balzaka. czytaj Bernarda” (Pierwsza zmarszczka 253—4 Wacława Szymanowskiego). Czterdziestu męczenników — dzień 10 marca. Ali Baba i czterdziestu rozbójników — opowieść z Baśni z 1001 nocy; brama do pieczary ze skarbami otwiera się magicznym zaklęciem: ,,Sezamie, otwórz się!”, prawdop. symbol bogactw ziarna ukrytego zimą pod ziemią, uwolnionego zaklęciem wiosny. Czterdziestu nieśmiertelnych — Akademia Francuska, która ma od 1634 czterdziestu akademików. „Żołnierze, pamiętajcie, że z wierzchołka tych piramid czterdzieści wieków na was patrzy!” generał Bonaparte w rozkazie dziennym do fr. Armii Egiptu, 21 VII 1798, w przeddzień bitwy pod piramidami. W alchemii — po czterdziestu dniach oczyszczenia pojawić się powinien (ale się nie pojawia) eliksir życia a. kamień filozoficzny. „Obrońca! Wskrzesiciel narodu, — z matki obcej; krew jego dawne bohatery, a imię jego będzie czterdzieści i cztery” (Dziady cz. III, Widzenie ks. Piotra 5,21—24, Mickiewicza); poeta, pisząc ten ustęp, miał zapewne na myśli sam siebie albo Konrada; liczba zastępuje tu nazwisko tajemniczej postaci wskrzesiciela narodu.

(zob. Mężczyzna;Kobieta) Człowiek — wcielenie najlepszych cech ludzkich, jednostka etyczna, szlachetna, wartościowa. „Ecce homo!” tac. ’oto człowiek!’ (Ew. wg Jana 19,5) — Piłat o Jezusie. ,,To był człowiek!” (Juliusz Cezar 5,5 Szekspira) — Antoniusz przy zwłokach Brutusa pod Filippi. Zachowuj się, postępuj jak człowiek, bądź człowiekiem. Wykierować na człowieka. Prawdziwy człowiek. Organy, części ciała i substancje organizmu ludzkiego przez wiele stuleci przyporządkowywano „pierwiastkom” (pierwotnym żywiołom) Natury, np.: krew — wodzie, płuca — powietrzu, kości (jako rusztowanie ciała) — ziemi, głowę (jako siedzibę duszy) — ogniowi; albo: nerwy — ogniowi, przewód pokarmowy — ziemi: albo: głowę — niebu, oddech — powietrzu, brzuch — morzu, nogi — ziemi. Co gorsza, praktyka lekarska opierała w znacz nej mierze swoje terapie na takich właśnie banalnych analogiach. Człowiek — Mikrokosmosem, syntezą. niebem i ziemią w zmniejszeniu, zmniejszonym modelem Wszechświata (Makrokosmosu). Człowiek stworzony na zasadzie liczby pięć: złożony z pięciu równych części w wysokości, ma pięć kończyn (wraz z głową!), pięć zmysłów, po pięć palców u rąk i nóg; może być (z rozstawionymi rękami i nogami) wpisany w koło i pentagram, który dlatego jest także symbolem Mikrokosmosu. Człowiek stworzony na zasadzie liczby dziewięć (wg Kabały), potrójna trójka: ciało, dusza i duch, a każde z nich w trzech postaciach — czynnej, biernej i neutralnej. Człowiek — obrazem Boga. „Uczyńmy człowieka na obraz i podobieństwo nasze” — mówi Jahwe (Gen. l—26). Człowiek człowiekowi bogiem — przysl. gr. ,,Człowiek szlachetny jest jak woda” {Księga Tao 1,8 Lao Tse, VI w. p.n.e.). Woda jest niezbędna dla wszystkich. Człowiek miarą wszechrzeczy, gr. dnthropos metron ponton, maksyma Protagorasa (ok. 450 p.n.e.). „Jesteśmy nie ziemską, ale niebiańską rośliną” (Timajos 90A Platona). ,,Człowiek jest istotą państwową”, gr. zóon polilikón (Polityka 1,1. 9 Arystotelesa). tj. stworzoną do życia w państwie. „Jak doskonałym tworem jesi człowiek! (…) Ozdobą i zaszczytem świata! Arcytypem wszechjestestw!” (Hamlet 2,2 Szekspira, tł. J. Paszkowskiego). „(Człowiek jest) chwałą, pośmiewiskiem i zagadką świata!” (Esej o człowieku 2, 18 Alexandra Pope’a). ,,Człowiek jest wielkim cudem w chaotycznej ciemności niezbadanej Natury” (Rozwój ludzkości ]. H. Pestalozziego). ..Człowiek to właściwe stadium ludzkości” (Pokrewieństwa z wyboru 1. 1 Goethego). „Człowiek jest słońcem, a jego zmysły to planety” (Fragmenty Novalisa). ..Człowiek jest upadłym bogiem pamiętającym niebo” (Pierwsze medytacje poetyckie 2,70 A. M. L. P. Lamartine’a). „Człowiek jest ziarno (…) — a słońce jest w każdym człowieku” (Bośmy, o bracia, przed wiekami 21,2 Słowackiego). „Człowiek?… jest to kapłan bezwiedny i niedojrzały” (Sfinks II, 5—6 Norwida). ,,Człowiek to dantejska strofa, mająca w sobie początek spowicia dalszych strof (MifośćGrzęch 66. 3—5 Jana Kasprowicza). Człowiek — dziwowiskiem. ,,Staliśmy się dziwowiskiem światu i aniołom”, tac. spectaculum facti sumus mundo et ungelis (l. List do Koryntian 4. 9). Człowiek — „duszyczka owinięta w ciało” (Fragment 26 Epikteta. cyt. w Rozmyślaniach 4,41 Marka Aureliusza). ..Jakąż chimerą jest człowiek! (Myśli 434 Pascala). ,,Każdy człek głową, każda głowa ma swe zdanie” (Co głowa, to rozum l Wacława Potockiego). „Człowiek to Narcyz prawdziwy, chętnie się we wszystkim przegląda” (Pokrewieństwa z wyboru 1,4 Goethego). Człowiek — ślepcem. „Ludzie są przez całe życie ślepi” (Faust cz. II 5. Północ Goethego) — Troska do Fausta. ,,Człowiek! — Wahadło między uśmiechem a łzą” (Childe Harold 4,109 Byrona). ..Człowiek — inteligencja obsługiwana przez organy” (Dzieła i dni R. W. Emersona). ,,Człowiek — zgnilizna, syn człowieczy — robak” (Hiob 25, 6). Człowiek — glina; zob. Waza (Naczynie gliniane). „Ludzie — to marne liście, co na drzewie rośnie” (Iliada 6, 146 Homera, tł. J. Czubka). ..Człowiek jest snem cienia” (Ody pytyjskie 8, 95 Pindara, cyt. w Moraliach 104B Plutarcha). „Człowiek to wiatr” (Fragment 78 Eupolisa. ok. 425 p.n.e.). „Człowiek jest całkowicie igraszką przypadku” (Herodot 1,32, tł. S. Hammera) — Solon do Krezusa. „My, ludzie żyjący, to tylko widziadła i bezcielesne cienie” (Ajaks 126 Sofoklesa). „Człowiek to bańka na wodzie, jak mówi stare przysłowie, a zwłaszcza już człowiek stary” (O rolnictwie 1,1 M. T. Warron’a, 116—27 p.n.e.). „Jakimiż karłami są ludzie!”, łac. homunculi ouanti sunt (Jeńcy, Prolog 51 Plauta). ,,Człowiek — okręt od burzy niesiony” (Impreza l Daniela Naborowskiego). „Człowiek to tylko trzcina (…), ale trzcina myśląca”, fr. un roseau pensant (Myśli 6, 347 Pascala). „Człowiek — igrzysko boże, powiadają” (Epitalamium Janowi Mierzeńskiemu 191 Zbigniewa Morsztyna). „Człowiek to — z pewnością — kij do miotły!” (Rozmyślanie nad kijem do miotły Jonathana Swifta). ,,Ludzie to unoszące się na wodzie, trącające się wzajem garnki” (Rozmowy z Goethem 16 VII 1824 Eckermanna). ,,Człowiek jest roślina bagnista, życie — moczar cuchnący” (Kniaź Patiomkin I Tadeusza Micińskiego). ,,Człowiek jest raną życia, śmierć — zgojoną blizną” (Ziemia dziewicza 61 L. Staffa). Człowiek krwi — pasjonat, gwałtownik, raptus, impetyk, „Wynidź, mężu krwi i mężu Beliala” (2. Ks. Król. 16, 7). Człowiek człowiekowi wilkiem, łac. homo homini lupus (parafraza z Asinaria 495 Plauta). Człowiek Platona — zwierzę bezpióre. dwunogie, łac. animal implume, bipes; Platon (Polityk 266E) dzieli klasę dwunogich na pierzaste i pozbawione pierza. „Człowiek jest albo zwierzęciem, albo bór giem” (Polityka 1,1, 1253a Arystotelesa). „Człowiek jest zwierzęciem rozumnym” — łac. rationale animal esl homo (Ad Luciilum 12,8 Seneki). „Nie ma na świecie tak zdradzieckiego zwierza, jakim jest człowiek” (Próby 1, 12 Montaigne’a, tł. T. BoyaŻeleńskiego). „Czymże jest człowiek (…)? Bydlęciem, szczerym bydlęciem” (Hamlet 4, 4 Szekspira, tł. J. Paszkowskiego). „Człowiek (…) jest nikczemne zwierzę” (Tanuffe 5,6 Moliera, tł. T. BoyaŻeleńskiego). „Człowiek jest zwierzęciem wytwarzającym narzędzia” (Beniamin Franklin, cyt. w Życiu Johnsona Jamesa Boswella). Człowiek — „dusza ukryta w zwierzęciu” (Znak czterech 10 Conan Doyle’a). ,,Człowiek wie, że jest małpą Boga, a zwierzę nie. Jedyna różnica” (W Maelstromie IV Stanisława Przybyszewskiego). „Człowiek, z biologicznego punktu widzenia, jest najgroźniejszym drapieżnikiem, jedynym, który systematycznie pożera własny gatunek” (Pamiętniki i studia Williama Jamesa). Człowiek Grzechu — Antychryst (2 List do Tesaloniczan 2,3); dla dawnych purytanów — papież, dla ang. monarchistów — Cromwell. Stary Człowiek — duch twórczy, duch minionego roku. Starowieczny — Bóg Ojciec w białej szacie na ognistym tronie (Daniel 7,9). Stary człowiek z gór — błędne tłumaczenie przez krzyżowców przydomka syryjskiego wielkiego mistrza sekty asasynów Raszida adDin asSinan z XIII w., zwanego Szajch aldżabal, arab. ’wódz górski’. Stary człowiek z morza — Starzec Morski; zob. Morze. Złoty człowiek zob. Człowiek (Żądza złota): wg Platona — strażnik; El Dorado (hiszp. ’Pozłacany’) — legendarny władca krainy (zwanej też Eldorado) w Ameryce Płd. w XVI w., posypywany co dzień złotym pyłem. Żelazny człowiek zob. Żelazo. Srebrny człowiek — wg Platona: żołnierz. Biały człowiek — niebo. Słońce, ojciec bogów. Szary człowiek — przeciętny człowiek, człowiek z ulicy.  cóż dalej, szary człowieku?, nm. Kleiner Mann, was nun? — tytuł polskiego przekładu powieści Hansa Pallady (1932). Człowiek jednej książki zob. Książka. Człowiek trzech drewien — dawn. szubienicznik, wisielec. Człowiek trzech liter, tac. homo trium iiterarum, złodziej (łac. fur). Człowiek na Księżycu zob. Księżyc. Człowiekgóra, Quinbus Flestrin — tak nazywali Lilipuci Guliwera (Podróże Guliwera 2 Jonathana Swifta). Wielki człowiek do małych interesów — udaje, że zajmuje się poważnymi sprawami, ale naprawdę nie ma o nich pojęcia. Tytuł komedii Aleksandra Fredry. Człowiek przeznaczenia — Napoleon I (we własnym mniemaniu). Tytuł komedii (1896) G. B. Shawa o generale Bonaparte. Człowiek grudnia — Napoleon III, który został prezydentem Francji 11 XII 1848, dokonał zamachu stanu 2X11 1851 i został cesarzem 2X11 1852. Człowiek z głową — zaradny, obrotny, zdolny. Człowiek z krwi i kości — prawdziwy, autentyczny, z zaletami i wadami. W wolnomularstwic: człowiek kulturalny, wykształcony, powściągliwy — wygładzony kamień ciosowy; człowiek zły, brutalny. nieuk — chropowaty kamień ciosowy. W alchemii: mężczyzna — siarka, kobieta — rtęć.

(Purpura, Szkarłat, Karmazyn; Krasny, Rumiany) Czerwień jest symbolem ciała ludzkiego; energii, zapału: odwagi; gniewu, wigoru, męskości, krzepkości, radości, podniecenia, nieposkromionej chuci, namiętności; serca, uczucia, miłości, szczęścia; rumieńca; zdrowia: choroby: róży: złota: łowów; ziemi; ruchu; światła; ciepła: błyskawicy; pożerającej potęgi; oświecenia duchowego, intuicji. wieszczby, losu, natchnienia, świadomości; działania, twórczości: przywództwa; grzechu, ogni piekielnych, oczyszczenia. uwznioślenia: oddania, poświęcenia, cierpienia. ofiary; współczucia, miłosierdzia; męczeństwa, męki Chrystusa, zmartwychwstania, miłości Boga. Ducha Sw.; anarchii. bezprawia, dzikości; egoizmu; udawania; nienawiści; ryzykanctwa; niebezpieczeństwa; zbrodni (niezmywalne ślady przelanej krwi), walki, bitwy, rzezi, pomsty; powstania, buntu, rewolucji, socjalizmu, komunizmu; wolności; patriotyzmu; internacjonalizmu. Czerwień była dla umysłowości niezbyt wyrafinowanych barwą najważniejszą; związana jest z zasadą życia, z krwią, ogniem, płodnością, potęgą, królewskością, dostoj nością, ofiarą (w starożytności była jedną z trzech barw rytualnych wraz z czernią i bielą), wojną i śmiercią (często jako purpura i fiolet). Barwę czerwoną, użytą do malowania ciała lub farbowania stroju itp., uważano niegdyś za znak krążenia soków żywotnych; miała pozbawiać nieprzyjaciela krwi albo przez wyciąganie na wierzch własnej „zepsutej krwi” leczyć choroby ciała. Ludy prymitywne używały czerwonej farby głównie ze względu na obfitość czerwonych barwników naturalnych. W średniowieczu czerwoną odzież uważano za skuteczną ochronę przeciw ospie i odrze. Dwie czerwienie: pierwsza męska, dzienna, odśrodkowa, wirująca, rzucająca, jak słońce, na cały świat potęgę swego blasku; druga żeńska, nocna, dośrodkowa, wciągająca do wnętrza (arab. attannur ’retorta, piec alchemików, w którym odbywa się ekstrakcja’), skryta, głębinowa, związana z sercem, duszą, popędem płciowym, wiedzą dla wtajemniczonych, czerwień krwi byków ofiarnych wylewana na głowy nowicjuszy kultu Kybele i Mitry, czerwień pogrzebowa. Pierwsza czerwień natomiast (męska, słoneczna), związana ze złotem i bielą, to czerwień potęgi miłości, siły życiowej, zapału, piękna cielesnego, cnót wojennych, zdrowia, młodości, bogactwa, ognia, ognia namiętności miłosnej jako barwa krwi: „Dusza bowiem każdego ciała we krwi jest” (Lev. 17, 14), kolor wschodzącego i zachodzącego słońca. Homerowej „różanopalcej Jutrzenki”. W czerwieni ukazuje się w legendach duch ognia, a co najmniej w czerwonym nakryciu głowy, Płomienista czerwień jest barwą francuskiego królewskiego proporca wojennego, gorącej miłości, podbojów miłosnych. Barwa rzymskich i bizantyjskich dowódców, patrycjuszy, cesarzy, władzy najwyższej, książąt, książąt Kościoła (kardynałów), książąt Piekła (Mefistofeles). Czerwień prezentowana jest obficie w czasie obchodów wiosennych, podczas świąt ludowych. Przysłowie polskie: Co czerwone, to ładne, a co słodkie, to dobre. „Krasa” to ’barwa czerwona; piękno, uroda’ (stąd kraska, okrasa, krasomówca, kraszanka). Rosyjskie krasnyj to ’czerwony’, ale krasnaa diewica to ’piękna dziewczyna, hoża dziewoja’, Barwa męskich, słonecznych bóstw i bohaterów. Biblijny Adam — imię to znaczy ’człowiek; ziemia czerwona; mężczyzna z ziemi (utworzony)’. Bratbliźniak Jakuba, Ezaw, przyszedł na świat czerwony i włochaty; sprzedał bratu pierworództwo za miskę soczewicy (Gen. 25, 25— 30). Księga Mądrości (15,7 —17), opisując nierozum bałwochwalstwa, głupotę i bezbożność kultu posągów, przedstawia rzeźbiarza czyniącego drewnianą figurę, pokrywającego ją czerwoną farbą, a potem modlącego się do niej. Prorok Naum przedstawia Asyryjczyków, którzy zdobędą i zniszczą Niniwę, jako wojowników w szkarłacie, z ognistymi tarczami i lejcami wozów wojennych (2,3), co symbolizuje przelew krwi, płomienną odwagę i narażanie życia, ma też wrogowi napędzić strachu. W Biblii czerwień oznacza często grzech, pokutę, krwawą ofiarę. Czerwień wiąże się z greckorzymskimi bogami słonecznymi, jak Ares, Dionizos, Hefajstos. Pyrra (gr. ’czerwona jak ogień’) była żoną Deukaliona, greckiego Noego, po potopie stała się matką wszystkich kobiet: czerwień jest tu emblematem zmar twychwstania (ludzkości). Na cześć Marsa barwiono na czerwono twarze wodzów rzymskich odbywających triumf i okrywano ich togą purpurową (łac. toga picia). Czarwona flaga była u Rzymian sygnałem rozpoczęcia bitwy. ,,Goniec: Baczność, wodzowie, nieprzyjaciel się zbliża (…), wywiesił już krwawy sygnał bitwy” (Juliusz Cezar 5, l Szekspira). Farbowane na czerwono jajka wielkanocne (kraszanki) — zwyczaj przedchrześcijański oznaczający odrodzenie wiosny i życia. Czerwień jest barwą magii, upiorów, duszków, karzełków, skrzatów w folklorze europejskim. „Upiór nadlatywał, strzały sobie z ran wyrywał i mgły krwią czerwienił się jasną (…), kurz podnosił purpurowy” (Odpowiedź na Psalmy przyszłości 114—118 Słowackiego). Duszki, karzełki nazywają się krasnalami, krasnoludkami, bo ubierają się krasno, czerwono, i noszą czerwone spiczaste czapki. Czerwień jako wyzwanie, prowokacja, agresja: czerwona płachta na byka, która ma go prowokować do walki (barwa płachty. a ściślej mówiąc mulety matadora, nie gra roli, bo bydło, jak większość ssaków, nie rozróżnia kolorów). Czerwień — ochrona. Czerwieni przypisywano moc chronienia przed demonami i innymi niebezpieczeństwami. Egipcjanie smarowali co rok zabudowania czerwoną kreską, aby je ochronić od pożaru, a zwierzęta domowe — aby im zapewnić płodność; por. Krew (znakiem przymierza). Czerwony powrózek wywieszony z okna był znakiem ochrony dla nierządnicy Rahaby przy szturmie Izraelczyków na Jerycho (Ks. Jozuego 2, 18; 6, 25). Rzymska panna młoda przywdziewała ogniście czerwony (żółtoczerwony, żółty) welon (tac. flammeum), który miał jej zapewnić miłość małżeńską i potomstwo. Również zwłoki zmarłych przystrajano czerwienią, aby im ułatwić drogę do świata cieniów. Czerwony kolor (zob. Barwa: Biały i czerwony) — godło lewicowości politycznej, rewolucji, barwa sztandarów socjalizmu i komunizmu. postępu społecznego, „Wprzód czerwono pisałeś, teraz jakoś pobielałeś” (Ten… tego… 6—7 Rodocia — M. Biernackiego). „Nasz sztandar płynie ponad trony (…) A kolor jego jest czerwony, bo na nim robotnicza krew!” (Czerwony sztandar 1—11 Bolesława Czerwieńskiego). „Czerwone koszule” (wł. camicie rosse) w 2. połowie XIX w. we Włoszech — stronnicy Garibaldiego, ochotnicy „wyprawy tysiąca” na Sycylię. Czerwony kolor międzynarodową oznaką szpitali, ambulansów, statków szpitalnych itp. w postaci: Czerwonego Krzyża, Półksiężyca, Lwa lub Słońca, zgodnie z konwencją genewską z 1864 r. Purpura — sprawiedliwość, władza królewska. W sztuce — królewskość. Metal — rtęć. Kamień — ametyst. Planeta — Merkury. W starożytności b. kosztowny barwnik, stąd symbol świętości, boskości, życia (zwłaszcza przez podobieństwo do barwy krwi). Purpurat — człowiek noszący purpurowe szaty, czerwony kapelusz kardynalski. Przywdziać purpurę — zostać królem lub kardynałem. Karmazyn — królewskość, magnateria; miłość, grzech, wargi. „Jak wstęga karmazynowa wargi twoje” mówi Oblubieniec w Pieśni nad pieśniami (4,3). Szkarłat — interwencja Boga: „Przez po:e przeleciała szkarłatna błyskawica i pad łem zemdlony” (Boska Komedia, Piekło 3,134—6 Dantego); grzech: „Choćby grzechy wasze byty jak szkarłat, jak śnieg wybieleją, i choćby były czerwone jak karmazyn, będą białe jak wełna” (Izajasz l, 18); ogień, zapał; światowość, bogactwo, strój, prawodawstwo, pierwszeństwo: Tamar przy porodzie bliźniąt uwiązała nić szkarłatną na rączce Żary, ale pierwszy wyszedł na świat Fares, protoplasta Króla Dawida (Gen. 38, 27 —30); znak cnoty i zasługi; oczyszczenia; krwi; wzajemnej miłości; nierządu, cudzołóstwa: nierządnica Babilonu siedziała na bestii szkarłatnej (Apok. 17, 3). Szkarłatna kobieta to obelżywa nazwa używana przez zwalczające się religie. Szkarłatną literę A (ang. Adultery ’cudzołóstwo’) nosiła Hester Prynne, zmuszona do tego przez purytańskich bostończyków jako matka nieślubnego dziecka, w powieści Szkarłatna litera (1850) Nathaniela Hawthorne’a. „Żołnierze namiestnika, wziąwszy Jezusa do pretorium (…) włożyli nań płaszcz szkarłatny” (Ew. wg Mat. 27, 28), mający przypomnieć purpurę cezarów, dla kpiny z „króla żydowskiego”. Symbol pierwszeństwa, władzy: „Wtenczas zagrzmi bohater, pnie się do szkarłatu przez wielkie cnoty i przez większe zbrodnie” (Dziady cz. IV 53—514, Mickiewicza). Czerwień — znak święta w kalendarzu. Czerwona nić zob. Nić. Czerwony kur — pożar zob. Kogut. Figura geometryczna — trójkąt. Amulet zdrowia. Dawniej zawieszano czerwony sznurek na szyi dzieci przeciw szkarlatynie. Barwa magii, noszona wg wierzeń ludowych przez wróżki. W muzyce nuta C naturalna. Ludzie lubiący czerwień są impulsywni, optymistyczni, mają też jakoby być ludźmi bez ogłady, flirciarzami. W heraldyce: wspaniałomyślność (jeśli czerwień krwista — hart ducha); kreski pionowe. Główny kolor heraldyczny, wiążący się z rubinem — zwycięska moc, triumf, władza; odwaga. Szkarłat — umiarkowanie. Czerwień w sztuce: świt; miłość; burza; wojna; diabeł; królewskość. Metal — żelazo (bo rdzewieje); złoto (w Polsce — czerwony złoty, tj. złoty ze złota, w odróżnieniu od złotego ze srebra). Kamień — rubin, koral, krwawnik. Planeta — Mars (czerwona). W alchemii: barwa kamienia filozoficznego noszącego znak światła słonecznego; kamień ten alchemicy zwali czerwoną nalewką. bo miał zmieniać pospolite metale w złoto.

Czaszka symbolizuje sklepienie niebieskie, czaszę; śmierć, przypomnienie o śmierci, śmiertelność, krótkotrwałość życia; marność, melancholię; pobożność, pokutę: Adama, Golgotę; nieśmiertelność, niezniszczalność; wróżbę, niebezpieczeństwo. Kult czaszek, zazwyczaj czaszek przodków, u różnych ludów przedhistorycznych, rozpoczął się prawdop. już we wczesnym paleolicie; również u prymitywnych plemion współczesnych. Przechowywanie oczyszczonych i wygładzonych czaszek niemal z pewnością wiąże się z oddawaniem czci zmarłym przodkom. Przechowywano również czaszki zwierząt łownych; czaszki te miały zapewne jakieś znaczenie w magicznych obrzędach myśliwskich. Czaszka — niezniszczalność, nieśmiertelność, najtrwalszy ślad człowieka pozostały po jego śmierci jak skorupa po śmierci małża. Dlatego prawdop. służyła utrwaleniu pamięci o zmarłych i odgrywała rolę w ceremoniach pobudzających płodność. Czaszka — czasza. Z czaszek pokonanych nieprzyjaciół chętnie pijano, aby przejąć w ten sposób zalety wroga, jego odwagę, rozum i sławę. Kapała, sanskr. ’czaszka’ (tybet. thod pa) naczynie zrobione z. czaszki ludzkiej, częsty atrybut srogich bóstw indyjskiego hinduizmu i tybetańskiego buddyzmu. W Tybecie naczynie stawia się na ołtarzach i używa się do ofiar rytualnych groźnemu dharmapala ’obrońcy wiary’, złożonych z wina symbolizującego krew i ciasteczek w kształcie oczu, uszu i języków. Wg ind. Rigwedy sklepienie niebieskie utworzono z czaszki jakiejś praistoty. Świątynia z czaszek. Gigant libijski, Anteusz, syn Posejdona i Gai (Ziemi), był nie do pokonania dopóki dotykał stopami ziemi. Zajmował się zabijaniem podróżnych, gdyż ślubował wznieść ojcu świątynię (a. przynajmniej jej sklepienie) z ludzkich czaszek. Zabity przez Heraklesa, który go udusił, dźwignąwszy uprzednio w górę. Czaszka w chrześcijaństwie — atrybut św. Franciszka z Asyżu, św. Nazariusza, św. eremitów: Marii Magdaleny jako pokutnicy, Hieronima i Romualda, założyciela klasztoru kamedułów. Czaszka u stóp krzyża (w plastyce) — czaszka praojca Adama; emblemat Golgoty (aram. gulgota ’miejsce czaszek; biblijne miejsce Trupiej Głowy’ z hebr. gulgolet ’czaszka’), wzgórze pod Jerozolimą, na którym wg Biblii ukrzyżowano Chrystusa (Ew. wg Mat. 27, 33; Ew. wg Luk. 23,33). Czaszka — wróżba. Czaszek używano do wróżb i przepowiedni, co mogło mieć związek z legendami o gadających czaszkach i głowach, jak w legendach arturiańskich, w Żegludze Brana, w mitach orfickich; puste naczynie życia i myśli jako mieszkanie duszy. Zob. Głowa (mówiąca, odcięta), siedziba duszy. Czaszka Mimira w mit. skand. — sklepienie niebieskie wsparte na czterech karłach, wyraz symbolicznego połączenia ludzkiego mikrokosmosu z wszechświatowym makrokosmosem. Czaszka w śrdw. i później — typowe memento mori, przypomnienie o krótkotrwalości życia ludzkiego na ziemi, emblemat prawdop. nieznany starożytności, niekiedy występujący wraz z ropuchą i wężem. Jezuici propagowali medytacje na temat śmierci jako ćwiczenie J Jiowe wspierane wpatrywaniem się w liupią czaszkę. W rzymskim kościele kapucynów (S. Maria delia Concezione) cztery podziemne kaplice udekorowano szkieletami, czaszkami i kośćmi przeszło czterech tysięcy kapucynów. W. plastyce, zwl. od końca XVI w.. przedstawiano modlących się świętych ze wzrokiem utkwionym w czaszkę, niekiedy trzymaną w ręku. Od 2. pół. XVI w. czaszka, czasami uskrzydlona, występuje na (płaskorzeźbach nagrobnych. Czaszka — śmierć. W plastyce temat Et in Arcadia ego wyrażał od XVII w., że ’nawet w Arkadii mnie (tj. Śmierć) znajdziecie’, najwcześniej w obrazie Guercina (Galeria Corsini w Rzymie), na którym dwaj pasterze znajdują niespodziewanie trupią czaszkę na zwalonej kamiennej tablicy z napisem „El in Arcadia ego”. W późniejszych ujęciach lego tematu, zwł. od czasu dwu wersji Nicolasa Poussina, czaszka schodzi na dalszy plan lub znika. Czaszka i skrzyżowane pod nią piszczele — śmierć; piractwo: tajne stowarzyszenia; śmiertelne niebezpieczeństwo (zwł. na urządzLmach pod wysokim napięciem); trucizna (znak na pojemnikach). Na czarnych banderach pirackich (ang. Jolly Roger ’wesoły Roger’) oznaczały, że kto się broni, temu się nie daje pardonu. Znak hitlerowskich oddziałów Trupich Główek (SS Totenkopfyerbande). Czaszka — marność, próżność (łac. vanilas), często na obrazach typu Yanitas, na martwych naturach. Starzec wpatrujący się w czaszkę symbolizował w plasty ce Starość, czwarty wiek człowieka. W lit.: Hamlet z czaszką błazna Jorika w ręku: „Biedny Joriku!” (Hamlet 5,1 Szekspira). Czaszka — krótkotrwałość życia. W plastyce: śpiące dziecko wsparte na czaszce. Czaszka — pobożność. Na portretach ręka modela spoczywająca na czaszce oznaczała jego pobożność. Czaszka w wieńcu wawrzynowym (w plastyce) — cnota i sława osoby portretowanej. Czaszka końska a. bydlęca uwieńczona kwiatami — przypomnienie o nieuniknionej śmierci (tac. memento mori). Czaszka i książka — emblemat anatomii a. medycyny, Pusta czaszka — leniwy, bezczynny łeb, leniwiec, leń. ,,Pusta czaszka to warsztat diabła” (Poloniiis: Jdleness Edwarda Fitzgeralda, 1852). Przysłowie arab.: Leniuch z diabłem się zabawia. Spokojna czaszka! — Spokojna (twoja) głowa! Nie masz się czym przejmować. wszystko się załatwi. W alchemii: naczynie transmutacji.

Czarna barwa jest symbolem zła, niemorainości, przesądów, strachu, ponurości, uporu, zmartwienia, nienawiści, niebezpieczeństwa, ohydy, oszustwu, tragedii, katastrofy, zniszczenia, smutku; żyznego czarnoziemu (w przeciwieństwie do brunatnej, rdzawej pustyni), ziemi, bóstw ziemi i podziemia, nocy, (czarnoskórych) erynii, ciemności. śmierci, Zachodu (tj. śmierci), królestwa zmarłych, potępienia. Pieklą, diabła. rozpaczy. Czarnej Śmierci (dżumy), żałoby; zjawy, czarów. Północy, deszczu; grzechu. błędu, zemsty; adwentu, pokuty, Wielkiego Postu, Wielkiego Piątku; nieznanego; niższości; stałości, absolutu, nicości, niezmienności; mądrości; niewiedzy: wieczności, tajemnicy; macicy, miłości: snu. milczenia, bierności całkowitej; zob. leż Barwa; Biały; Nić (czarna). Czarność jako przcciwbarwa każdej innej barwy łączy się z ,,ciemnościami, które były nad głębokością” (Gen. 1,2), ł. pojęciem substancji uniwersalnej, prachaoseni, nocą, północą. ..Bóg ciemność nazwał Nocą” (Gen. 1,5). Grecy zwali noc euphróne ’poet. czas odpoczynku i radości’. Rzymianie powiadali: i’n nocie consiiium — noc przynosi radę. Czarność nocy kończącej się świtaniem daje nadzieję odrodzenia, poranku, wyjścia z jaskini wtajemniczenia na światło dzienne. Czarność — urodzajny czarnoziem. z którego wychodzi ziarno i z którego, według Ewangelii, zmartwychwstać mają zmarli pochowani w grobach. Bogom chtonicznym, podziemnym, składano ofiary z czarnych zwierząt, również bogom głębin morskich (czarne byki — Posejdonowi). Czarny ubiór — strój diabła, czarnoksiężnika (a później, dla tradycji, magika. prestidigitatora). Czarna magia wywołuje zjawiska nadnaturalne przy pomocy złych duchów (w przeciwieństwie do białej). Szatan jest Księciem Ciemności. Czarne msze odprawiane dawniej przez satanistów, były to msze świętokradcze, szydercze. Kot o czarnej sierści był towarzyszem czarownicy (dziś, dla tradycji, stwarza nastrój w pokoju wróżki). W Izraelu czarny strój wyrażał pokutę i żałobę: oskarżeni musieli stawać przed sądem w czarnym odzieniu, podobnie jak błagalnicy i dłużnicy; barwy te) nie używano w kulcie. W starożytnym Egipcie cz.arność była barwą Zachodu, żółci, wątroby. Ozyrysa, Totha. Czarność łączy się powszechnie ze zjawiskami i cechami ujemnymi: czarna choroba — melancholia, czarna bandera — piracka, czarna giełda — nielegalny rynek, czarna owca — osoba hańbiąca rodzinę lub społeczność, czarną polewkę dawano dawniej na znak odmowy ręki panny; czarne zamiary — złe, czarna dusza — podła, czarny humor — makabryczny, fr. bele noire ’dosl. czarne zwierzę’ — osoba nie cierpiana przez kogoś, czarne myśli — ponure itd. Czarność — śmierć, „l wywiódł ich z ciemności i z cienia śmierci” (Psalm 106 14). ..Nieprzyjaciel (…) wtrąca mnie w ciemności, jak tych, którzy dawno umarli” (Psalm 142 3). Czarność — żałoba. Scmicki zwyczaj czasów antycznych, zaczernianie twarzy przez krewnych zmarłego na znak rozpaczy, biorący się pierwotnie z chęci ukrycia swej tożsamości przed zawistną duszą nieboszczyka. W paramentyce chrześcijańskiej czarny kolor strojów, jako emblemat skruchy i pokuty, ustąpił w końcu ,XII w. fioletowi. W średniowiecznym chrześcijaństwie czarność. symbol pokory i skromności, pogardy dla doczesnego świata, utrzymała się m.in. w ubiorach niektórych zakonów. u księży i kleryków. Czarność — (niekiedy) miłość. „Czarna jestem, ale piękna, córki jerozolimskie, jak namioty Kedaru, jak skóry Salomona” (mówi Oblubienica w Pieśni nad pieśniami 1,4); reprezentuje również kobiecość instynktowną i macierzyńską. Liczne Boginie Matki, liczne boginiedziewice występują, jako przedmiot kultu, w kolorze czarnym: Artemiciit efeska, indyjska Kali, Izyda, liczne europejskie Czarne Madonny, będące nieraz celem pielgrzymek (np. Matka Boska Częstochowska). Atrybutem Wielkiej Matki był czarny kamień z najstarszym napisem rzymskim po łacinie (z ok. 500 p.n.e.), znaleziony w 1899 na Forum Romanum w Rzymie; Czarny Kamień w Kaabie (największa świętość muzułmańska; już w III w. uważany przez Arabów za święty), który miał przynieść do Mekki archanioł Gabriel. Barwa Wielkiego Piątku. Czarny (albo purpurowy) żagiel — śmierć, np. w micie o Tezeuszu i Egeuszu, w poemacie o Tristanie i Izoldzie. Czarny wiatr — kara piekielna dla rozpustników w Boskiej Komedii Dantego (Piekło 5,40 i nast.). Czarny pudel — diabeł: aspekt Mefistofele.sa w Fauście (Pracownia Fausta) Goethego. Czarne koszule nosili faszyści Mussoliniego (1919—1945). W sztuce — wiąże się z żałobą, pokutą, złem, fałszem, błędem, nicością. Okres życia człowieka — ostatni. Kamień — diament, granat, agat. kwarc, turmalin. Planeta — Saturn. Metal — ołów. W alchemii: materia prima’, fermentacja, gnicie. W heraldyce: rozwaga, mądrość, męstwo, stałość; potężna, skryta siła; pokora, służbistość; sława, uroda; smutek, zmartwienie: niebezpieczeństwo, pokuta; kratka z linii poziomych i pionowych.

Czapla symbolizuje poranek; zapowiedź burzy; płodność, narodziny, opiekę nad dziećmi; długowieczność; dobry omen; odrodzenie; dwoistość; czujność; ciekawość; ostrożność; milczenie, skrytość; mądrość, smutek, ból; pamięć, brak pamięci; chytrość. spryt; wybredzanie; przymilanie się; tchórzostwo; lenistwo, próżniactwo. Czapla — poranek, narodziny, dobry omen. Ptak, stojąc w wodzie a. na brzegu wody, pierwszy pozdrawia Jutrzenkę; stąd w staroż. Egipcie symbol świtu, narodzin i (wraz z bocianem i ibisem) pomyślnej wróżby. Czapla bąk — lenistwo, nieróbstwo. Staroż. Grecy sądzili, że przez cały dzień ukrywające się w trzcinach bąki są niewolnikami przemienionymi w ptaki i uważali je za symbol gnuśności i lenistwa. Czapla — przepowiednia pogody, zwł. deszczu i burzy (można jakoby odczytać tę prognozę ze sposobu zachowania się ptaka); dlatego poważana przez staroż. żeglarzy śródziemnomorskich i przyporządkowana Afrodycie jako opiekunce żeglugi morskiej. Czapla — odrodzenie. Gdy Eneasz zniszczył stolicę Rutulów, Ardeę, z jej popiołów powstały ptaki zwane po łac. ardeae ’rodzaj czapli’ (Metamorfozy 14, 567—580 Owidiusza). Czapla — ból, smutek. Wg Pliniusza St. (Historia naturalna 10,79) ptaki te cierpią zarówno przy parzeniu się, jak i przy składaniu jaj. Głos czapli — pomyślna wróżba. „Zjawiła się czapla, zesłana z prawej ich strony przez Pallas Atenę. Nie mogli tej czapli dojrzeć, bo noc była ciemna, ale jej krzyk usłyszeli. Znak ten ucieszył Odyssa” (Iliada 10, 275—8 Homera, tl. Kazimiery Jeżewskiej). Zwłaszcza biała czapla była uważana za pomyślny prognostyk. Czapla — pamięć i milczenie. W mit. skand. Frigga, matka bogów, bogini małżeństwa i rodziny, ozdobiona była na głowie czaplimi piórami na znak, że wszystko pamięta i wszystko przemilcza. W plastyce czaplę przedstawiano nieraz z kamykiem w dziobie na znak milczenia. Czapla w chrzęść, śrdw. — Chrystus. Podobnie jak inne ptaki brodzące tępi węże, które były symbolem grzechu i Szatana. Czaplę, która wg Pliniusza St. miała ronić łzy z bólu, uważano za atrybut Chrystusa na Górze Oliwnej. Czapla siwa (popielata) — pokuta; z powodu popielatej barwy upierzenia. Por. Popiół (w chrzęść.). Czapla — przymilanie się, prośba o zmiłowanie. Przysłowie: Umizga się (wdzięczy się) jak czapla w kobieli. Kobiel — staropol. ’kobiałka, koszyk wiklinowy’. Czapla — dwoistość; rozdwojenie osobowości; ptak ziemnowodny. Czapla — długowieczność; uważano ją, jak większość ptaków brodzących, za długo żyjącą. Czapla — opiekun potomstwa, czuły rodzic, przynoszący (w bajędach rodzicielskich) ludzkie niemowlęta do domu, podobnie jak bocian. Czapla — spryt, chytrość. Ptak umie łowić ryby w mętnej wodzie. Czapla — skrytość. Ptak chodzi powoli, wysuwając nogi daleko naprzód, tak jakby się skradał. Czapla — mądrość, czujność, ciekawość. Długi dziób czapli, który wszędzie wtyka, uczynił ją emblematem ciekawości, poszukiwania ukrytych mądrości. ,,Siadał przy ruczaju, nieruchomy, schyliwszy głowę nad potokiem, jak czapla wszystkie ryby chcą ca pozrzeć okiem” (Pan Tadeusz 1, 136—8 Mickiewicza). Czapla — ostrożność. Przysłowie: Ostrożny jak czapla. Czapla — wybredzanie. Przysłowie: Nie chciała czapla płotek, a teraz je żaby. Czapla — człowiek o długich i chudych nogach. Rzygać jak czapla — gwałtownie, obficie. Czapla wypluwa z gardła rybki dla piskląt w gnieździe z przedziwną celnością, nawet przelatując o kilkanaście metrów nad gniazdem. W heraldyce: ostrożność w niebezpieczeństwie; właściciel rybnych wód. W marzeniu sennym: (po lewej stronie) niepowodzenie, błąd w obliczeniach; (po prawej) powodzenie.

Cyrkiel symbolizuje mądrość boską, potęgę tworzenia; Wszechświat, ducha i materię, życie i kształt; początek, koło, cykliczność; nauki ścisłe, pomiar, geometrię, astronomię. architekturę, budownictwo; rozum, wiedzę, pomysłowość, kalkulację, planowanie. perspektywę, przezorność, porządek; kierowanie, przewodzenie, właściwe prowadzenie się, umiar, powściągliwość; sprawiedliwość, prawdę. Cyrkiel w tradycji judeochrześc. — mądrość boska; Bóg, który ..stworzył niebo i ziemię”, ,,przedzielił światło od ciemności” i „wody, które były pod sklepieniem od tych, które Dyty nad sklepieniem (uen. 1,1—8). W plastyce wyobrażano Boga z cyrklem w ręku, mierzącego Ziemię. „On, co przyłożył cyrkiel swój w granice świata (…) i na jego scenie rozmieścił wszystkie jawy i tajnice” (Boska Komedia, Raj 19, 40—42 Dantego, tł. E. Porębowicza). Cyrkiel — atrybut wielu abstrakcyjnych uosobień, np. Uranii (muzy astronomii, wyobrażanej w koronie z gwiazd, z globusem w ręce); Geometrii; Sprawiedliwości (z wagą i mieczem); Dojrzałości (jednego z „wieków” człowieka); Melancholii (jednego z czterech „humorów”) przedstawianej z czaszką ludzką, księgami i przyborami geometrycznymi; Przezorności (z wężem i zwierciadłem). Dwa ostrza cyrkla — życie i kształt; duch i materia. Cyrkiel — początek wszystkich rzeczy, przez podobieństwo do początkowej litery alfabetu — A. Cyrkiel — koło kreślone przez ten przyrząd, z całą właściwą sobie symboliką (zob. Koło); cykliczność zjawisk we Wszechświecie; Kosmos. Cyrkiel, narzędzie inteligencji układającej twórcze plany i projekty — potęga tworzenia; mądrość, sprawiedliwość, umiar(kowanie), prawda; dynamizm konstrukcyjny. Cyrkiel — pomiar, poczucie miary, przezorność, prawdomówność. Atrybut Saturna: cyrkiel, podobnie jak Saturn, mierzy czas, jest kulawy, smutny i milczący, zatopiony w rozmyślanich, poszukujący tego, co nie znane, kamienia filozoficznego, Arystotelesowskiej kwintesencji itd. Cyrkiel — architektura, żeglarstwo. Symboliczna postać wyobrażona z cyrklem w ręce przedstawiała zwykle Architekta lub Żeglarza, w epokach Odrodzenia i baroku ponadto Malarza (posługującego się w swej sztuce geometrią i perspektywą), a w epoce Oświecenia również Wolnomularza (zob. niżej Cyrkiel w wolnomularstwie). Cyrkiel — nauki ścisłe, ścisłość matematyczna. „Cyrkla, wagi i miary do martwych użyj brył; mierz siły na zamiary, nie zamiar podług sił” (Pieśń Filaretów 41—4 Mickiewicza). Cyrkiel i węgielnica w tradycji europ. — Niebo i Ziemia, męska i żeńska połówka ezoterycznego Obojnaka, odpowiadające Słońcu i Księżycowi; czas i przestrzeń; zręczny rzemieślnik; Bóg Stwórca. W symbolice hermetycznej połączenie koła (Niebios) z kwadratem (Ziemia) = doskonałość. Cyrkiel w wolnomularstwie — umiar, ograniczenie pożądań; jedno z trzech Wielkich Świateł; pozostałe to: Biblia jako przewodniczka wiary i węgielnica (kątownik, ekierka) rządząca działaniem. Rozwarty pod kątem 90° (jak węgielnica) — równowaga sił duchowych i fizycznych. Węgielnica na cyrklu — opanowanie ducha przez materię. Węgielnica i cyrkiel ułożone na krzyż — równowaga ducha i materii. Cyrkiel na węgielnicy — opanowanie materii przez ducha. Cyrkiel — kalkulacja, zamiary, planowanie, perspektywa. „Teraz, kiedy widzę, że mi może długo na tej ziemi bazgrać wypadnie, to muszę szerszym cyrklem rozmierzyć, aby kiedyś innej i nie piersiowej doznać konsumpcji…” {List do matki z 7X1 1S34 Słowackiego).

Cyprys symbolizuje smutek, wieczną troskę. śmierć, żałobę, rozpacz; odporność na zepsucie, trwałość; nieśmiertelność, życie pośmiertne, odrodzenie, zmartwychwstanie; świętość; życie; fallusa, płodność; wierność; nudę: pozory. Trwałość, lekkość i aromat drewna cyprysowego dają się porównać z tymiż cechami cedru, a często je przewyższają; dlatego używano go do rzeźby kultowej, do budowy statków, drzwi i ołtarzy świątyń. sarkofagów, instrumentów muzycznych, na drzewca włóczni. Tradycja twierdzi, że arka Noego była z drewna cyprysu. Cyprys — świętość: drzewo święte w wielu krajach. Cyprys — trwałość i wierność. Bóg mówi do Izraela: ,,Jestem jak cyprys zielony, dzię ki mnie wyrośnie twój owoc” (Ozeasz 14, 8). ,,Wszakże i cyprysy mają swe kaprysy” (Z wysokich parnasów, pieśń, u Kolberga nr 533). Cyprys w święta Sukkot zob. Mirt. Cyprys w mit. mezopotamskich, gr. i rz. łączy symbolikę płodności z symboliką śmierci; jest atrybutem Isztar, babilońskoasyryjskiej bogini płodności przyrody, obchodzącej żałobę po dorocznej śmierci jej ukochanego Tammuza; Afrodyty po takiejże śmierci Adonisa; Kyparissosa, pięknego młodzieńca z Keos (ukochanego przez Apollina a. Zefira, a. Silvanusa), który przez omyłkę zabił swego ulubionego jelenia i z rozpaczy zmienił się w cyprys (gr. kypdrissos); bóstw śmierci: Hadesa i Plutona; Silvanusa, italskiego boga lasów (łac. silva ’las’) i pól; Parek i Furii; Heraklesa i Artemidy; Hermesa, który odprowadzał zmarłych do Hadesu; Zeusa: cyprysy rosły w świętym gaju Rei i przy kreteńskiej jaskini, w której bóg się urodził; również świątynię Zeusa w Nemei otoczono gajem cyprysowym. Cyprys — trwałość, niezniszczalność. Jako drzewo wiecznie zielone, o drewnie nie ulegającym zepsuciu, poświęcony był bóstwom przyrody, jak np. Demeter (Ceres). ..Otoczeń pustkowiem Cerery chram. zaś obok cyprysu, wśród szarugi wydarzeń pieczą ojców chronień przez czas długi” (Eneida 1, 714—15 Wergiliusza, tł. T. Karyłowskiego). Cyprys — drzewo życia, nieśmiertelności. u wielu ludów, z przyczyny swej długowieczności (tac. cypressus semperviviens ’nieśmiertelny’). Cyprys — smutek, żałoba, gdyż drzewo zrąbane nie odrasta. W Rzymie sadzone przed drzwiami na znak żałoby w domu, poświęcone Disowi. bogu świata podziemnego. Powszechnie sadzone na cmentarzach. ,.A z drzew, co je dziś sadzisz w swym ogródku, żadne do grobu ciebie nie powiodą. chyba cyprysy jedne, drzewa smutku” (Pieśni 2. 14, 22—4 Horacego, tł. J. Birkenmajera). „A ty, cyprysie posępny, przyjacielu okrzepłych zwłoków nieodstępny! Twa gałąź, miła czułym sercom i smutkowi” (Ogrody 106 F. Karpińskiego). „Smutek mój wyrósł jak cyprys żałosny” (Cyprys l L. Staffa). Cyprys — rozstanie, pożegnanie. ,,Poznaj gałąź cyprysową, to pamiątki rozstania (…). Jej ręką ułamana gałąź cyprysowa zawsze mi przypomina ostatnie »bądź zdrowa’..” (Dziady cz. IV 213—14, 219 —20 Mickiewicza). Cyprys z nagietkiem — smutek i rozpacz (zwł. z powodu nieszczęśliwej miłości). Cyprys — siedziba duszy. „W czarnych cyprysach dusze zamknięte” (Żmija 6, Walka 6, Słowackiego). Cyprys — aromat. Palono zwłoki zmarłych na stosach drewna cyprysowego, aby jego woń łagodziła przykry odór palącego się ciała. Cyprys — piękne pozory. ,,Drzewo cyprysowe rodzi piękne liście, ale nie daje owoców” (Euphues Johna Lyły; 1579 r.). Cyprys — sztywna etykieta, nuda. „Czy zachwalany cyprys, długi, cienki, chudy! Co zdaje się być drzewem nie smutku, lecz nudy? Mówią, że bardzo smutnie wygląda na grobie: jest to jak lokaj Niemiec we dworskiej żałobie, nie śmiejący rąk podnieść ani głowy skrzywić, aby się w etykiecie niczym nie sprzeciwić” (Pan Tadeusz 3, 588—593 Mickiewicza). Cyprys jest emblematem fallusa z powodu wydłużonego, stożkowatego kształtu; podobnie jak obelisk. Cyprys we wsch. i płd. Azji — radość, wdzięk; w Chinach — zdrowie. Trumna cyprysowa — zmartwychwstanie. Skrzynia cyprysowa — ochrona przed zepsuciem. Cyprys Syjonu — emblemat Matki Boskiej.