(zob. Mężczyzna;Kobieta) Człowiek — wcielenie najlepszych cech ludzkich, jednostka etyczna, szlachetna, wartościowa. „Ecce homo!” tac. ’oto człowiek!’ (Ew. wg Jana 19,5) — Piłat o Jezusie. ,,To był człowiek!” (Juliusz Cezar 5,5 Szekspira) — Antoniusz przy zwłokach Brutusa pod Filippi. Zachowuj się, postępuj jak człowiek, bądź człowiekiem. Wykierować na człowieka. Prawdziwy człowiek. Organy, części ciała i substancje organizmu ludzkiego przez wiele stuleci przyporządkowywano „pierwiastkom” (pierwotnym żywiołom) Natury, np.: krew — wodzie, płuca — powietrzu, kości (jako rusztowanie ciała) — ziemi, głowę (jako siedzibę duszy) — ogniowi; albo: nerwy — ogniowi, przewód pokarmowy — ziemi: albo: głowę — niebu, oddech — powietrzu, brzuch — morzu, nogi — ziemi. Co gorsza, praktyka lekarska opierała w znacz nej mierze swoje terapie na takich właśnie banalnych analogiach. Człowiek — Mikrokosmosem, syntezą. niebem i ziemią w zmniejszeniu, zmniejszonym modelem Wszechświata (Makrokosmosu). Człowiek stworzony na zasadzie liczby pięć: złożony z pięciu równych części w wysokości, ma pięć kończyn (wraz z głową!), pięć zmysłów, po pięć palców u rąk i nóg; może być (z rozstawionymi rękami i nogami) wpisany w koło i pentagram, który dlatego jest także symbolem Mikrokosmosu. Człowiek stworzony na zasadzie liczby dziewięć (wg Kabały), potrójna trójka: ciało, dusza i duch, a każde z nich w trzech postaciach — czynnej, biernej i neutralnej. Człowiek — obrazem Boga. „Uczyńmy człowieka na obraz i podobieństwo nasze” — mówi Jahwe (Gen. l—26). Człowiek człowiekowi bogiem — przysl. gr. ,,Człowiek szlachetny jest jak woda” {Księga Tao 1,8 Lao Tse, VI w. p.n.e.). Woda jest niezbędna dla wszystkich. Człowiek miarą wszechrzeczy, gr. dnthropos metron ponton, maksyma Protagorasa (ok. 450 p.n.e.). „Jesteśmy nie ziemską, ale niebiańską rośliną” (Timajos 90A Platona). ,,Człowiek jest istotą państwową”, gr. zóon polilikón (Polityka 1,1. 9 Arystotelesa). tj. stworzoną do życia w państwie. „Jak doskonałym tworem jesi człowiek! (…) Ozdobą i zaszczytem świata! Arcytypem wszechjestestw!” (Hamlet 2,2 Szekspira, tł. J. Paszkowskiego). „(Człowiek jest) chwałą, pośmiewiskiem i zagadką świata!” (Esej o człowieku 2, 18 Alexandra Pope’a). ,,Człowiek jest wielkim cudem w chaotycznej ciemności niezbadanej Natury” (Rozwój ludzkości ]. H. Pestalozziego). ..Człowiek to właściwe stadium ludzkości” (Pokrewieństwa z wyboru 1. 1 Goethego). „Człowiek jest słońcem, a jego zmysły to planety” (Fragmenty Novalisa). ..Człowiek jest upadłym bogiem pamiętającym niebo” (Pierwsze medytacje poetyckie 2,70 A. M. L. P. Lamartine’a). „Człowiek jest ziarno (…) — a słońce jest w każdym człowieku” (Bośmy, o bracia, przed wiekami 21,2 Słowackiego). „Człowiek?… jest to kapłan bezwiedny i niedojrzały” (Sfinks II, 5—6 Norwida). ,,Człowiek to dantejska strofa, mająca w sobie początek spowicia dalszych strof (MifośćGrzęch 66. 3—5 Jana Kasprowicza). Człowiek — dziwowiskiem. ,,Staliśmy się dziwowiskiem światu i aniołom”, tac. spectaculum facti sumus mundo et ungelis (l. List do Koryntian 4. 9). Człowiek — „duszyczka owinięta w ciało” (Fragment 26 Epikteta. cyt. w Rozmyślaniach 4,41 Marka Aureliusza). ..Jakąż chimerą jest człowiek! (Myśli 434 Pascala). ,,Każdy człek głową, każda głowa ma swe zdanie” (Co głowa, to rozum l Wacława Potockiego). „Człowiek to Narcyz prawdziwy, chętnie się we wszystkim przegląda” (Pokrewieństwa z wyboru 1,4 Goethego). Człowiek — ślepcem. „Ludzie są przez całe życie ślepi” (Faust cz. II 5. Północ Goethego) — Troska do Fausta. ,,Człowiek! — Wahadło między uśmiechem a łzą” (Childe Harold 4,109 Byrona). ..Człowiek — inteligencja obsługiwana przez organy” (Dzieła i dni R. W. Emersona). ,,Człowiek — zgnilizna, syn człowieczy — robak” (Hiob 25, 6). Człowiek — glina; zob. Waza (Naczynie gliniane). „Ludzie — to marne liście, co na drzewie rośnie” (Iliada 6, 146 Homera, tł. J. Czubka). ..Człowiek jest snem cienia” (Ody pytyjskie 8, 95 Pindara, cyt. w Moraliach 104B Plutarcha). „Człowiek to wiatr” (Fragment 78 Eupolisa. ok. 425 p.n.e.). „Człowiek jest całkowicie igraszką przypadku” (Herodot 1,32, tł. S. Hammera) — Solon do Krezusa. „My, ludzie żyjący, to tylko widziadła i bezcielesne cienie” (Ajaks 126 Sofoklesa). „Człowiek to bańka na wodzie, jak mówi stare przysłowie, a zwłaszcza już człowiek stary” (O rolnictwie 1,1 M. T. Warron’a, 116—27 p.n.e.). „Jakimiż karłami są ludzie!”, łac. homunculi ouanti sunt (Jeńcy, Prolog 51 Plauta). ,,Człowiek — okręt od burzy niesiony” (Impreza l Daniela Naborowskiego). „Człowiek to tylko trzcina (…), ale trzcina myśląca”, fr. un roseau pensant (Myśli 6, 347 Pascala). „Człowiek — igrzysko boże, powiadają” (Epitalamium Janowi Mierzeńskiemu 191 Zbigniewa Morsztyna). „Człowiek to — z pewnością — kij do miotły!” (Rozmyślanie nad kijem do miotły Jonathana Swifta). ,,Ludzie to unoszące się na wodzie, trącające się wzajem garnki” (Rozmowy z Goethem 16 VII 1824 Eckermanna). ,,Człowiek jest roślina bagnista, życie — moczar cuchnący” (Kniaź Patiomkin I Tadeusza Micińskiego). ,,Człowiek jest raną życia, śmierć — zgojoną blizną” (Ziemia dziewicza 61 L. Staffa). Człowiek krwi — pasjonat, gwałtownik, raptus, impetyk, „Wynidź, mężu krwi i mężu Beliala” (2. Ks. Król. 16, 7). Człowiek człowiekowi wilkiem, łac. homo homini lupus (parafraza z Asinaria 495 Plauta). Człowiek Platona — zwierzę bezpióre. dwunogie, łac. animal implume, bipes; Platon (Polityk 266E) dzieli klasę dwunogich na pierzaste i pozbawione pierza. „Człowiek jest albo zwierzęciem, albo bór giem” (Polityka 1,1, 1253a Arystotelesa). „Człowiek jest zwierzęciem rozumnym” — łac. rationale animal esl homo (Ad Luciilum 12,8 Seneki). „Nie ma na świecie tak zdradzieckiego zwierza, jakim jest człowiek” (Próby 1, 12 Montaigne’a, tł. T. BoyaŻeleńskiego). „Czymże jest człowiek (…)? Bydlęciem, szczerym bydlęciem” (Hamlet 4, 4 Szekspira, tł. J. Paszkowskiego). „Człowiek (…) jest nikczemne zwierzę” (Tanuffe 5,6 Moliera, tł. T. BoyaŻeleńskiego). „Człowiek jest zwierzęciem wytwarzającym narzędzia” (Beniamin Franklin, cyt. w Życiu Johnsona Jamesa Boswella). Człowiek — „dusza ukryta w zwierzęciu” (Znak czterech 10 Conan Doyle’a). ,,Człowiek wie, że jest małpą Boga, a zwierzę nie. Jedyna różnica” (W Maelstromie IV Stanisława Przybyszewskiego). „Człowiek, z biologicznego punktu widzenia, jest najgroźniejszym drapieżnikiem, jedynym, który systematycznie pożera własny gatunek” (Pamiętniki i studia Williama Jamesa). Człowiek Grzechu — Antychryst (2 List do Tesaloniczan 2,3); dla dawnych purytanów — papież, dla ang. monarchistów — Cromwell. Stary Człowiek — duch twórczy, duch minionego roku. Starowieczny — Bóg Ojciec w białej szacie na ognistym tronie (Daniel 7,9). Stary człowiek z gór — błędne tłumaczenie przez krzyżowców przydomka syryjskiego wielkiego mistrza sekty asasynów Raszida adDin asSinan z XIII w., zwanego Szajch aldżabal, arab. ’wódz górski’. Stary człowiek z morza — Starzec Morski; zob. Morze. Złoty człowiek zob. Człowiek (Żądza złota): wg Platona — strażnik; El Dorado (hiszp. ’Pozłacany’) — legendarny władca krainy (zwanej też Eldorado) w Ameryce Płd. w XVI w., posypywany co dzień złotym pyłem. Żelazny człowiek zob. Żelazo. Srebrny człowiek — wg Platona: żołnierz. Biały człowiek — niebo. Słońce, ojciec bogów. Szary człowiek — przeciętny człowiek, człowiek z ulicy.  cóż dalej, szary człowieku?, nm. Kleiner Mann, was nun? — tytuł polskiego przekładu powieści Hansa Pallady (1932). Człowiek jednej książki zob. Książka. Człowiek trzech drewien — dawn. szubienicznik, wisielec. Człowiek trzech liter, tac. homo trium iiterarum, złodziej (łac. fur). Człowiek na Księżycu zob. Księżyc. Człowiekgóra, Quinbus Flestrin — tak nazywali Lilipuci Guliwera (Podróże Guliwera 2 Jonathana Swifta). Wielki człowiek do małych interesów — udaje, że zajmuje się poważnymi sprawami, ale naprawdę nie ma o nich pojęcia. Tytuł komedii Aleksandra Fredry. Człowiek przeznaczenia — Napoleon I (we własnym mniemaniu). Tytuł komedii (1896) G. B. Shawa o generale Bonaparte. Człowiek grudnia — Napoleon III, który został prezydentem Francji 11 XII 1848, dokonał zamachu stanu 2X11 1851 i został cesarzem 2X11 1852. Człowiek z głową — zaradny, obrotny, zdolny. Człowiek z krwi i kości — prawdziwy, autentyczny, z zaletami i wadami. W wolnomularstwic: człowiek kulturalny, wykształcony, powściągliwy — wygładzony kamień ciosowy; człowiek zły, brutalny. nieuk — chropowaty kamień ciosowy. W alchemii: mężczyzna — siarka, kobieta — rtęć.

(Purpura, Szkarłat, Karmazyn; Krasny, Rumiany) Czerwień jest symbolem ciała ludzkiego; energii, zapału: odwagi; gniewu, wigoru, męskości, krzepkości, radości, podniecenia, nieposkromionej chuci, namiętności; serca, uczucia, miłości, szczęścia; rumieńca; zdrowia: choroby: róży: złota: łowów; ziemi; ruchu; światła; ciepła: błyskawicy; pożerającej potęgi; oświecenia duchowego, intuicji. wieszczby, losu, natchnienia, świadomości; działania, twórczości: przywództwa; grzechu, ogni piekielnych, oczyszczenia. uwznioślenia: oddania, poświęcenia, cierpienia. ofiary; współczucia, miłosierdzia; męczeństwa, męki Chrystusa, zmartwychwstania, miłości Boga. Ducha Sw.; anarchii. bezprawia, dzikości; egoizmu; udawania; nienawiści; ryzykanctwa; niebezpieczeństwa; zbrodni (niezmywalne ślady przelanej krwi), walki, bitwy, rzezi, pomsty; powstania, buntu, rewolucji, socjalizmu, komunizmu; wolności; patriotyzmu; internacjonalizmu. Czerwień była dla umysłowości niezbyt wyrafinowanych barwą najważniejszą; związana jest z zasadą życia, z krwią, ogniem, płodnością, potęgą, królewskością, dostoj nością, ofiarą (w starożytności była jedną z trzech barw rytualnych wraz z czernią i bielą), wojną i śmiercią (często jako purpura i fiolet). Barwę czerwoną, użytą do malowania ciała lub farbowania stroju itp., uważano niegdyś za znak krążenia soków żywotnych; miała pozbawiać nieprzyjaciela krwi albo przez wyciąganie na wierzch własnej „zepsutej krwi” leczyć choroby ciała. Ludy prymitywne używały czerwonej farby głównie ze względu na obfitość czerwonych barwników naturalnych. W średniowieczu czerwoną odzież uważano za skuteczną ochronę przeciw ospie i odrze. Dwie czerwienie: pierwsza męska, dzienna, odśrodkowa, wirująca, rzucająca, jak słońce, na cały świat potęgę swego blasku; druga żeńska, nocna, dośrodkowa, wciągająca do wnętrza (arab. attannur ’retorta, piec alchemików, w którym odbywa się ekstrakcja’), skryta, głębinowa, związana z sercem, duszą, popędem płciowym, wiedzą dla wtajemniczonych, czerwień krwi byków ofiarnych wylewana na głowy nowicjuszy kultu Kybele i Mitry, czerwień pogrzebowa. Pierwsza czerwień natomiast (męska, słoneczna), związana ze złotem i bielą, to czerwień potęgi miłości, siły życiowej, zapału, piękna cielesnego, cnót wojennych, zdrowia, młodości, bogactwa, ognia, ognia namiętności miłosnej jako barwa krwi: „Dusza bowiem każdego ciała we krwi jest” (Lev. 17, 14), kolor wschodzącego i zachodzącego słońca. Homerowej „różanopalcej Jutrzenki”. W czerwieni ukazuje się w legendach duch ognia, a co najmniej w czerwonym nakryciu głowy, Płomienista czerwień jest barwą francuskiego królewskiego proporca wojennego, gorącej miłości, podbojów miłosnych. Barwa rzymskich i bizantyjskich dowódców, patrycjuszy, cesarzy, władzy najwyższej, książąt, książąt Kościoła (kardynałów), książąt Piekła (Mefistofeles). Czerwień prezentowana jest obficie w czasie obchodów wiosennych, podczas świąt ludowych. Przysłowie polskie: Co czerwone, to ładne, a co słodkie, to dobre. „Krasa” to ’barwa czerwona; piękno, uroda’ (stąd kraska, okrasa, krasomówca, kraszanka). Rosyjskie krasnyj to ’czerwony’, ale krasnaa diewica to ’piękna dziewczyna, hoża dziewoja’, Barwa męskich, słonecznych bóstw i bohaterów. Biblijny Adam — imię to znaczy ’człowiek; ziemia czerwona; mężczyzna z ziemi (utworzony)’. Bratbliźniak Jakuba, Ezaw, przyszedł na świat czerwony i włochaty; sprzedał bratu pierworództwo za miskę soczewicy (Gen. 25, 25— 30). Księga Mądrości (15,7 —17), opisując nierozum bałwochwalstwa, głupotę i bezbożność kultu posągów, przedstawia rzeźbiarza czyniącego drewnianą figurę, pokrywającego ją czerwoną farbą, a potem modlącego się do niej. Prorok Naum przedstawia Asyryjczyków, którzy zdobędą i zniszczą Niniwę, jako wojowników w szkarłacie, z ognistymi tarczami i lejcami wozów wojennych (2,3), co symbolizuje przelew krwi, płomienną odwagę i narażanie życia, ma też wrogowi napędzić strachu. W Biblii czerwień oznacza często grzech, pokutę, krwawą ofiarę. Czerwień wiąże się z greckorzymskimi bogami słonecznymi, jak Ares, Dionizos, Hefajstos. Pyrra (gr. ’czerwona jak ogień’) była żoną Deukaliona, greckiego Noego, po potopie stała się matką wszystkich kobiet: czerwień jest tu emblematem zmar twychwstania (ludzkości). Na cześć Marsa barwiono na czerwono twarze wodzów rzymskich odbywających triumf i okrywano ich togą purpurową (łac. toga picia). Czarwona flaga była u Rzymian sygnałem rozpoczęcia bitwy. ,,Goniec: Baczność, wodzowie, nieprzyjaciel się zbliża (…), wywiesił już krwawy sygnał bitwy” (Juliusz Cezar 5, l Szekspira). Farbowane na czerwono jajka wielkanocne (kraszanki) — zwyczaj przedchrześcijański oznaczający odrodzenie wiosny i życia. Czerwień jest barwą magii, upiorów, duszków, karzełków, skrzatów w folklorze europejskim. „Upiór nadlatywał, strzały sobie z ran wyrywał i mgły krwią czerwienił się jasną (…), kurz podnosił purpurowy” (Odpowiedź na Psalmy przyszłości 114—118 Słowackiego). Duszki, karzełki nazywają się krasnalami, krasnoludkami, bo ubierają się krasno, czerwono, i noszą czerwone spiczaste czapki. Czerwień jako wyzwanie, prowokacja, agresja: czerwona płachta na byka, która ma go prowokować do walki (barwa płachty. a ściślej mówiąc mulety matadora, nie gra roli, bo bydło, jak większość ssaków, nie rozróżnia kolorów). Czerwień — ochrona. Czerwieni przypisywano moc chronienia przed demonami i innymi niebezpieczeństwami. Egipcjanie smarowali co rok zabudowania czerwoną kreską, aby je ochronić od pożaru, a zwierzęta domowe — aby im zapewnić płodność; por. Krew (znakiem przymierza). Czerwony powrózek wywieszony z okna był znakiem ochrony dla nierządnicy Rahaby przy szturmie Izraelczyków na Jerycho (Ks. Jozuego 2, 18; 6, 25). Rzymska panna młoda przywdziewała ogniście czerwony (żółtoczerwony, żółty) welon (tac. flammeum), który miał jej zapewnić miłość małżeńską i potomstwo. Również zwłoki zmarłych przystrajano czerwienią, aby im ułatwić drogę do świata cieniów. Czerwony kolor (zob. Barwa: Biały i czerwony) — godło lewicowości politycznej, rewolucji, barwa sztandarów socjalizmu i komunizmu. postępu społecznego, „Wprzód czerwono pisałeś, teraz jakoś pobielałeś” (Ten… tego… 6—7 Rodocia — M. Biernackiego). „Nasz sztandar płynie ponad trony (…) A kolor jego jest czerwony, bo na nim robotnicza krew!” (Czerwony sztandar 1—11 Bolesława Czerwieńskiego). „Czerwone koszule” (wł. camicie rosse) w 2. połowie XIX w. we Włoszech — stronnicy Garibaldiego, ochotnicy „wyprawy tysiąca” na Sycylię. Czerwony kolor międzynarodową oznaką szpitali, ambulansów, statków szpitalnych itp. w postaci: Czerwonego Krzyża, Półksiężyca, Lwa lub Słońca, zgodnie z konwencją genewską z 1864 r. Purpura — sprawiedliwość, władza królewska. W sztuce — królewskość. Metal — rtęć. Kamień — ametyst. Planeta — Merkury. W starożytności b. kosztowny barwnik, stąd symbol świętości, boskości, życia (zwłaszcza przez podobieństwo do barwy krwi). Purpurat — człowiek noszący purpurowe szaty, czerwony kapelusz kardynalski. Przywdziać purpurę — zostać królem lub kardynałem. Karmazyn — królewskość, magnateria; miłość, grzech, wargi. „Jak wstęga karmazynowa wargi twoje” mówi Oblubieniec w Pieśni nad pieśniami (4,3). Szkarłat — interwencja Boga: „Przez po:e przeleciała szkarłatna błyskawica i pad łem zemdlony” (Boska Komedia, Piekło 3,134—6 Dantego); grzech: „Choćby grzechy wasze byty jak szkarłat, jak śnieg wybieleją, i choćby były czerwone jak karmazyn, będą białe jak wełna” (Izajasz l, 18); ogień, zapał; światowość, bogactwo, strój, prawodawstwo, pierwszeństwo: Tamar przy porodzie bliźniąt uwiązała nić szkarłatną na rączce Żary, ale pierwszy wyszedł na świat Fares, protoplasta Króla Dawida (Gen. 38, 27 —30); znak cnoty i zasługi; oczyszczenia; krwi; wzajemnej miłości; nierządu, cudzołóstwa: nierządnica Babilonu siedziała na bestii szkarłatnej (Apok. 17, 3). Szkarłatna kobieta to obelżywa nazwa używana przez zwalczające się religie. Szkarłatną literę A (ang. Adultery ’cudzołóstwo’) nosiła Hester Prynne, zmuszona do tego przez purytańskich bostończyków jako matka nieślubnego dziecka, w powieści Szkarłatna litera (1850) Nathaniela Hawthorne’a. „Żołnierze namiestnika, wziąwszy Jezusa do pretorium (…) włożyli nań płaszcz szkarłatny” (Ew. wg Mat. 27, 28), mający przypomnieć purpurę cezarów, dla kpiny z „króla żydowskiego”. Symbol pierwszeństwa, władzy: „Wtenczas zagrzmi bohater, pnie się do szkarłatu przez wielkie cnoty i przez większe zbrodnie” (Dziady cz. IV 53—514, Mickiewicza). Czerwień — znak święta w kalendarzu. Czerwona nić zob. Nić. Czerwony kur — pożar zob. Kogut. Figura geometryczna — trójkąt. Amulet zdrowia. Dawniej zawieszano czerwony sznurek na szyi dzieci przeciw szkarlatynie. Barwa magii, noszona wg wierzeń ludowych przez wróżki. W muzyce nuta C naturalna. Ludzie lubiący czerwień są impulsywni, optymistyczni, mają też jakoby być ludźmi bez ogłady, flirciarzami. W heraldyce: wspaniałomyślność (jeśli czerwień krwista — hart ducha); kreski pionowe. Główny kolor heraldyczny, wiążący się z rubinem — zwycięska moc, triumf, władza; odwaga. Szkarłat — umiarkowanie. Czerwień w sztuce: świt; miłość; burza; wojna; diabeł; królewskość. Metal — żelazo (bo rdzewieje); złoto (w Polsce — czerwony złoty, tj. złoty ze złota, w odróżnieniu od złotego ze srebra). Kamień — rubin, koral, krwawnik. Planeta — Mars (czerwona). W alchemii: barwa kamienia filozoficznego noszącego znak światła słonecznego; kamień ten alchemicy zwali czerwoną nalewką. bo miał zmieniać pospolite metale w złoto.

Czaszka symbolizuje sklepienie niebieskie, czaszę; śmierć, przypomnienie o śmierci, śmiertelność, krótkotrwałość życia; marność, melancholię; pobożność, pokutę: Adama, Golgotę; nieśmiertelność, niezniszczalność; wróżbę, niebezpieczeństwo. Kult czaszek, zazwyczaj czaszek przodków, u różnych ludów przedhistorycznych, rozpoczął się prawdop. już we wczesnym paleolicie; również u prymitywnych plemion współczesnych. Przechowywanie oczyszczonych i wygładzonych czaszek niemal z pewnością wiąże się z oddawaniem czci zmarłym przodkom. Przechowywano również czaszki zwierząt łownych; czaszki te miały zapewne jakieś znaczenie w magicznych obrzędach myśliwskich. Czaszka — niezniszczalność, nieśmiertelność, najtrwalszy ślad człowieka pozostały po jego śmierci jak skorupa po śmierci małża. Dlatego prawdop. służyła utrwaleniu pamięci o zmarłych i odgrywała rolę w ceremoniach pobudzających płodność. Czaszka — czasza. Z czaszek pokonanych nieprzyjaciół chętnie pijano, aby przejąć w ten sposób zalety wroga, jego odwagę, rozum i sławę. Kapała, sanskr. ’czaszka’ (tybet. thod pa) naczynie zrobione z. czaszki ludzkiej, częsty atrybut srogich bóstw indyjskiego hinduizmu i tybetańskiego buddyzmu. W Tybecie naczynie stawia się na ołtarzach i używa się do ofiar rytualnych groźnemu dharmapala ’obrońcy wiary’, złożonych z wina symbolizującego krew i ciasteczek w kształcie oczu, uszu i języków. Wg ind. Rigwedy sklepienie niebieskie utworzono z czaszki jakiejś praistoty. Świątynia z czaszek. Gigant libijski, Anteusz, syn Posejdona i Gai (Ziemi), był nie do pokonania dopóki dotykał stopami ziemi. Zajmował się zabijaniem podróżnych, gdyż ślubował wznieść ojcu świątynię (a. przynajmniej jej sklepienie) z ludzkich czaszek. Zabity przez Heraklesa, który go udusił, dźwignąwszy uprzednio w górę. Czaszka w chrześcijaństwie — atrybut św. Franciszka z Asyżu, św. Nazariusza, św. eremitów: Marii Magdaleny jako pokutnicy, Hieronima i Romualda, założyciela klasztoru kamedułów. Czaszka u stóp krzyża (w plastyce) — czaszka praojca Adama; emblemat Golgoty (aram. gulgota ’miejsce czaszek; biblijne miejsce Trupiej Głowy’ z hebr. gulgolet ’czaszka’), wzgórze pod Jerozolimą, na którym wg Biblii ukrzyżowano Chrystusa (Ew. wg Mat. 27, 33; Ew. wg Luk. 23,33). Czaszka — wróżba. Czaszek używano do wróżb i przepowiedni, co mogło mieć związek z legendami o gadających czaszkach i głowach, jak w legendach arturiańskich, w Żegludze Brana, w mitach orfickich; puste naczynie życia i myśli jako mieszkanie duszy. Zob. Głowa (mówiąca, odcięta), siedziba duszy. Czaszka Mimira w mit. skand. — sklepienie niebieskie wsparte na czterech karłach, wyraz symbolicznego połączenia ludzkiego mikrokosmosu z wszechświatowym makrokosmosem. Czaszka w śrdw. i później — typowe memento mori, przypomnienie o krótkotrwalości życia ludzkiego na ziemi, emblemat prawdop. nieznany starożytności, niekiedy występujący wraz z ropuchą i wężem. Jezuici propagowali medytacje na temat śmierci jako ćwiczenie J Jiowe wspierane wpatrywaniem się w liupią czaszkę. W rzymskim kościele kapucynów (S. Maria delia Concezione) cztery podziemne kaplice udekorowano szkieletami, czaszkami i kośćmi przeszło czterech tysięcy kapucynów. W. plastyce, zwl. od końca XVI w.. przedstawiano modlących się świętych ze wzrokiem utkwionym w czaszkę, niekiedy trzymaną w ręku. Od 2. pół. XVI w. czaszka, czasami uskrzydlona, występuje na (płaskorzeźbach nagrobnych. Czaszka — śmierć. W plastyce temat Et in Arcadia ego wyrażał od XVII w., że ’nawet w Arkadii mnie (tj. Śmierć) znajdziecie’, najwcześniej w obrazie Guercina (Galeria Corsini w Rzymie), na którym dwaj pasterze znajdują niespodziewanie trupią czaszkę na zwalonej kamiennej tablicy z napisem „El in Arcadia ego”. W późniejszych ujęciach lego tematu, zwł. od czasu dwu wersji Nicolasa Poussina, czaszka schodzi na dalszy plan lub znika. Czaszka i skrzyżowane pod nią piszczele — śmierć; piractwo: tajne stowarzyszenia; śmiertelne niebezpieczeństwo (zwł. na urządzLmach pod wysokim napięciem); trucizna (znak na pojemnikach). Na czarnych banderach pirackich (ang. Jolly Roger ’wesoły Roger’) oznaczały, że kto się broni, temu się nie daje pardonu. Znak hitlerowskich oddziałów Trupich Główek (SS Totenkopfyerbande). Czaszka — marność, próżność (łac. vanilas), często na obrazach typu Yanitas, na martwych naturach. Starzec wpatrujący się w czaszkę symbolizował w plasty ce Starość, czwarty wiek człowieka. W lit.: Hamlet z czaszką błazna Jorika w ręku: „Biedny Joriku!” (Hamlet 5,1 Szekspira). Czaszka — krótkotrwałość życia. W plastyce: śpiące dziecko wsparte na czaszce. Czaszka — pobożność. Na portretach ręka modela spoczywająca na czaszce oznaczała jego pobożność. Czaszka w wieńcu wawrzynowym (w plastyce) — cnota i sława osoby portretowanej. Czaszka końska a. bydlęca uwieńczona kwiatami — przypomnienie o nieuniknionej śmierci (tac. memento mori). Czaszka i książka — emblemat anatomii a. medycyny, Pusta czaszka — leniwy, bezczynny łeb, leniwiec, leń. ,,Pusta czaszka to warsztat diabła” (Poloniiis: Jdleness Edwarda Fitzgeralda, 1852). Przysłowie arab.: Leniuch z diabłem się zabawia. Spokojna czaszka! — Spokojna (twoja) głowa! Nie masz się czym przejmować. wszystko się załatwi. W alchemii: naczynie transmutacji.

Czarna barwa jest symbolem zła, niemorainości, przesądów, strachu, ponurości, uporu, zmartwienia, nienawiści, niebezpieczeństwa, ohydy, oszustwu, tragedii, katastrofy, zniszczenia, smutku; żyznego czarnoziemu (w przeciwieństwie do brunatnej, rdzawej pustyni), ziemi, bóstw ziemi i podziemia, nocy, (czarnoskórych) erynii, ciemności. śmierci, Zachodu (tj. śmierci), królestwa zmarłych, potępienia. Pieklą, diabła. rozpaczy. Czarnej Śmierci (dżumy), żałoby; zjawy, czarów. Północy, deszczu; grzechu. błędu, zemsty; adwentu, pokuty, Wielkiego Postu, Wielkiego Piątku; nieznanego; niższości; stałości, absolutu, nicości, niezmienności; mądrości; niewiedzy: wieczności, tajemnicy; macicy, miłości: snu. milczenia, bierności całkowitej; zob. leż Barwa; Biały; Nić (czarna). Czarność jako przcciwbarwa każdej innej barwy łączy się z ,,ciemnościami, które były nad głębokością” (Gen. 1,2), ł. pojęciem substancji uniwersalnej, prachaoseni, nocą, północą. ..Bóg ciemność nazwał Nocą” (Gen. 1,5). Grecy zwali noc euphróne ’poet. czas odpoczynku i radości’. Rzymianie powiadali: i’n nocie consiiium — noc przynosi radę. Czarność nocy kończącej się świtaniem daje nadzieję odrodzenia, poranku, wyjścia z jaskini wtajemniczenia na światło dzienne. Czarność — urodzajny czarnoziem. z którego wychodzi ziarno i z którego, według Ewangelii, zmartwychwstać mają zmarli pochowani w grobach. Bogom chtonicznym, podziemnym, składano ofiary z czarnych zwierząt, również bogom głębin morskich (czarne byki — Posejdonowi). Czarny ubiór — strój diabła, czarnoksiężnika (a później, dla tradycji, magika. prestidigitatora). Czarna magia wywołuje zjawiska nadnaturalne przy pomocy złych duchów (w przeciwieństwie do białej). Szatan jest Księciem Ciemności. Czarne msze odprawiane dawniej przez satanistów, były to msze świętokradcze, szydercze. Kot o czarnej sierści był towarzyszem czarownicy (dziś, dla tradycji, stwarza nastrój w pokoju wróżki). W Izraelu czarny strój wyrażał pokutę i żałobę: oskarżeni musieli stawać przed sądem w czarnym odzieniu, podobnie jak błagalnicy i dłużnicy; barwy te) nie używano w kulcie. W starożytnym Egipcie cz.arność była barwą Zachodu, żółci, wątroby. Ozyrysa, Totha. Czarność łączy się powszechnie ze zjawiskami i cechami ujemnymi: czarna choroba — melancholia, czarna bandera — piracka, czarna giełda — nielegalny rynek, czarna owca — osoba hańbiąca rodzinę lub społeczność, czarną polewkę dawano dawniej na znak odmowy ręki panny; czarne zamiary — złe, czarna dusza — podła, czarny humor — makabryczny, fr. bele noire ’dosl. czarne zwierzę’ — osoba nie cierpiana przez kogoś, czarne myśli — ponure itd. Czarność — śmierć, „l wywiódł ich z ciemności i z cienia śmierci” (Psalm 106 14). ..Nieprzyjaciel (…) wtrąca mnie w ciemności, jak tych, którzy dawno umarli” (Psalm 142 3). Czarność — żałoba. Scmicki zwyczaj czasów antycznych, zaczernianie twarzy przez krewnych zmarłego na znak rozpaczy, biorący się pierwotnie z chęci ukrycia swej tożsamości przed zawistną duszą nieboszczyka. W paramentyce chrześcijańskiej czarny kolor strojów, jako emblemat skruchy i pokuty, ustąpił w końcu ,XII w. fioletowi. W średniowiecznym chrześcijaństwie czarność. symbol pokory i skromności, pogardy dla doczesnego świata, utrzymała się m.in. w ubiorach niektórych zakonów. u księży i kleryków. Czarność — (niekiedy) miłość. „Czarna jestem, ale piękna, córki jerozolimskie, jak namioty Kedaru, jak skóry Salomona” (mówi Oblubienica w Pieśni nad pieśniami 1,4); reprezentuje również kobiecość instynktowną i macierzyńską. Liczne Boginie Matki, liczne boginiedziewice występują, jako przedmiot kultu, w kolorze czarnym: Artemiciit efeska, indyjska Kali, Izyda, liczne europejskie Czarne Madonny, będące nieraz celem pielgrzymek (np. Matka Boska Częstochowska). Atrybutem Wielkiej Matki był czarny kamień z najstarszym napisem rzymskim po łacinie (z ok. 500 p.n.e.), znaleziony w 1899 na Forum Romanum w Rzymie; Czarny Kamień w Kaabie (największa świętość muzułmańska; już w III w. uważany przez Arabów za święty), który miał przynieść do Mekki archanioł Gabriel. Barwa Wielkiego Piątku. Czarny (albo purpurowy) żagiel — śmierć, np. w micie o Tezeuszu i Egeuszu, w poemacie o Tristanie i Izoldzie. Czarny wiatr — kara piekielna dla rozpustników w Boskiej Komedii Dantego (Piekło 5,40 i nast.). Czarny pudel — diabeł: aspekt Mefistofele.sa w Fauście (Pracownia Fausta) Goethego. Czarne koszule nosili faszyści Mussoliniego (1919—1945). W sztuce — wiąże się z żałobą, pokutą, złem, fałszem, błędem, nicością. Okres życia człowieka — ostatni. Kamień — diament, granat, agat. kwarc, turmalin. Planeta — Saturn. Metal — ołów. W alchemii: materia prima’, fermentacja, gnicie. W heraldyce: rozwaga, mądrość, męstwo, stałość; potężna, skryta siła; pokora, służbistość; sława, uroda; smutek, zmartwienie: niebezpieczeństwo, pokuta; kratka z linii poziomych i pionowych.

Czapla symbolizuje poranek; zapowiedź burzy; płodność, narodziny, opiekę nad dziećmi; długowieczność; dobry omen; odrodzenie; dwoistość; czujność; ciekawość; ostrożność; milczenie, skrytość; mądrość, smutek, ból; pamięć, brak pamięci; chytrość. spryt; wybredzanie; przymilanie się; tchórzostwo; lenistwo, próżniactwo. Czapla — poranek, narodziny, dobry omen. Ptak, stojąc w wodzie a. na brzegu wody, pierwszy pozdrawia Jutrzenkę; stąd w staroż. Egipcie symbol świtu, narodzin i (wraz z bocianem i ibisem) pomyślnej wróżby. Czapla bąk — lenistwo, nieróbstwo. Staroż. Grecy sądzili, że przez cały dzień ukrywające się w trzcinach bąki są niewolnikami przemienionymi w ptaki i uważali je za symbol gnuśności i lenistwa. Czapla — przepowiednia pogody, zwł. deszczu i burzy (można jakoby odczytać tę prognozę ze sposobu zachowania się ptaka); dlatego poważana przez staroż. żeglarzy śródziemnomorskich i przyporządkowana Afrodycie jako opiekunce żeglugi morskiej. Czapla — odrodzenie. Gdy Eneasz zniszczył stolicę Rutulów, Ardeę, z jej popiołów powstały ptaki zwane po łac. ardeae ’rodzaj czapli’ (Metamorfozy 14, 567—580 Owidiusza). Czapla — ból, smutek. Wg Pliniusza St. (Historia naturalna 10,79) ptaki te cierpią zarówno przy parzeniu się, jak i przy składaniu jaj. Głos czapli — pomyślna wróżba. „Zjawiła się czapla, zesłana z prawej ich strony przez Pallas Atenę. Nie mogli tej czapli dojrzeć, bo noc była ciemna, ale jej krzyk usłyszeli. Znak ten ucieszył Odyssa” (Iliada 10, 275—8 Homera, tl. Kazimiery Jeżewskiej). Zwłaszcza biała czapla była uważana za pomyślny prognostyk. Czapla — pamięć i milczenie. W mit. skand. Frigga, matka bogów, bogini małżeństwa i rodziny, ozdobiona była na głowie czaplimi piórami na znak, że wszystko pamięta i wszystko przemilcza. W plastyce czaplę przedstawiano nieraz z kamykiem w dziobie na znak milczenia. Czapla w chrzęść, śrdw. — Chrystus. Podobnie jak inne ptaki brodzące tępi węże, które były symbolem grzechu i Szatana. Czaplę, która wg Pliniusza St. miała ronić łzy z bólu, uważano za atrybut Chrystusa na Górze Oliwnej. Czapla siwa (popielata) — pokuta; z powodu popielatej barwy upierzenia. Por. Popiół (w chrzęść.). Czapla — przymilanie się, prośba o zmiłowanie. Przysłowie: Umizga się (wdzięczy się) jak czapla w kobieli. Kobiel — staropol. ’kobiałka, koszyk wiklinowy’. Czapla — dwoistość; rozdwojenie osobowości; ptak ziemnowodny. Czapla — długowieczność; uważano ją, jak większość ptaków brodzących, za długo żyjącą. Czapla — opiekun potomstwa, czuły rodzic, przynoszący (w bajędach rodzicielskich) ludzkie niemowlęta do domu, podobnie jak bocian. Czapla — spryt, chytrość. Ptak umie łowić ryby w mętnej wodzie. Czapla — skrytość. Ptak chodzi powoli, wysuwając nogi daleko naprzód, tak jakby się skradał. Czapla — mądrość, czujność, ciekawość. Długi dziób czapli, który wszędzie wtyka, uczynił ją emblematem ciekawości, poszukiwania ukrytych mądrości. ,,Siadał przy ruczaju, nieruchomy, schyliwszy głowę nad potokiem, jak czapla wszystkie ryby chcą ca pozrzeć okiem” (Pan Tadeusz 1, 136—8 Mickiewicza). Czapla — ostrożność. Przysłowie: Ostrożny jak czapla. Czapla — wybredzanie. Przysłowie: Nie chciała czapla płotek, a teraz je żaby. Czapla — człowiek o długich i chudych nogach. Rzygać jak czapla — gwałtownie, obficie. Czapla wypluwa z gardła rybki dla piskląt w gnieździe z przedziwną celnością, nawet przelatując o kilkanaście metrów nad gniazdem. W heraldyce: ostrożność w niebezpieczeństwie; właściciel rybnych wód. W marzeniu sennym: (po lewej stronie) niepowodzenie, błąd w obliczeniach; (po prawej) powodzenie.

Cyrkiel symbolizuje mądrość boską, potęgę tworzenia; Wszechświat, ducha i materię, życie i kształt; początek, koło, cykliczność; nauki ścisłe, pomiar, geometrię, astronomię. architekturę, budownictwo; rozum, wiedzę, pomysłowość, kalkulację, planowanie. perspektywę, przezorność, porządek; kierowanie, przewodzenie, właściwe prowadzenie się, umiar, powściągliwość; sprawiedliwość, prawdę. Cyrkiel w tradycji judeochrześc. — mądrość boska; Bóg, który ..stworzył niebo i ziemię”, ,,przedzielił światło od ciemności” i „wody, które były pod sklepieniem od tych, które Dyty nad sklepieniem (uen. 1,1—8). W plastyce wyobrażano Boga z cyrklem w ręku, mierzącego Ziemię. „On, co przyłożył cyrkiel swój w granice świata (…) i na jego scenie rozmieścił wszystkie jawy i tajnice” (Boska Komedia, Raj 19, 40—42 Dantego, tł. E. Porębowicza). Cyrkiel — atrybut wielu abstrakcyjnych uosobień, np. Uranii (muzy astronomii, wyobrażanej w koronie z gwiazd, z globusem w ręce); Geometrii; Sprawiedliwości (z wagą i mieczem); Dojrzałości (jednego z „wieków” człowieka); Melancholii (jednego z czterech „humorów”) przedstawianej z czaszką ludzką, księgami i przyborami geometrycznymi; Przezorności (z wężem i zwierciadłem). Dwa ostrza cyrkla — życie i kształt; duch i materia. Cyrkiel — początek wszystkich rzeczy, przez podobieństwo do początkowej litery alfabetu — A. Cyrkiel — koło kreślone przez ten przyrząd, z całą właściwą sobie symboliką (zob. Koło); cykliczność zjawisk we Wszechświecie; Kosmos. Cyrkiel, narzędzie inteligencji układającej twórcze plany i projekty — potęga tworzenia; mądrość, sprawiedliwość, umiar(kowanie), prawda; dynamizm konstrukcyjny. Cyrkiel — pomiar, poczucie miary, przezorność, prawdomówność. Atrybut Saturna: cyrkiel, podobnie jak Saturn, mierzy czas, jest kulawy, smutny i milczący, zatopiony w rozmyślanich, poszukujący tego, co nie znane, kamienia filozoficznego, Arystotelesowskiej kwintesencji itd. Cyrkiel — architektura, żeglarstwo. Symboliczna postać wyobrażona z cyrklem w ręce przedstawiała zwykle Architekta lub Żeglarza, w epokach Odrodzenia i baroku ponadto Malarza (posługującego się w swej sztuce geometrią i perspektywą), a w epoce Oświecenia również Wolnomularza (zob. niżej Cyrkiel w wolnomularstwie). Cyrkiel — nauki ścisłe, ścisłość matematyczna. „Cyrkla, wagi i miary do martwych użyj brył; mierz siły na zamiary, nie zamiar podług sił” (Pieśń Filaretów 41—4 Mickiewicza). Cyrkiel i węgielnica w tradycji europ. — Niebo i Ziemia, męska i żeńska połówka ezoterycznego Obojnaka, odpowiadające Słońcu i Księżycowi; czas i przestrzeń; zręczny rzemieślnik; Bóg Stwórca. W symbolice hermetycznej połączenie koła (Niebios) z kwadratem (Ziemia) = doskonałość. Cyrkiel w wolnomularstwie — umiar, ograniczenie pożądań; jedno z trzech Wielkich Świateł; pozostałe to: Biblia jako przewodniczka wiary i węgielnica (kątownik, ekierka) rządząca działaniem. Rozwarty pod kątem 90° (jak węgielnica) — równowaga sił duchowych i fizycznych. Węgielnica na cyrklu — opanowanie ducha przez materię. Węgielnica i cyrkiel ułożone na krzyż — równowaga ducha i materii. Cyrkiel na węgielnicy — opanowanie materii przez ducha. Cyrkiel — kalkulacja, zamiary, planowanie, perspektywa. „Teraz, kiedy widzę, że mi może długo na tej ziemi bazgrać wypadnie, to muszę szerszym cyrklem rozmierzyć, aby kiedyś innej i nie piersiowej doznać konsumpcji…” {List do matki z 7X1 1S34 Słowackiego).

Cyprys symbolizuje smutek, wieczną troskę. śmierć, żałobę, rozpacz; odporność na zepsucie, trwałość; nieśmiertelność, życie pośmiertne, odrodzenie, zmartwychwstanie; świętość; życie; fallusa, płodność; wierność; nudę: pozory. Trwałość, lekkość i aromat drewna cyprysowego dają się porównać z tymiż cechami cedru, a często je przewyższają; dlatego używano go do rzeźby kultowej, do budowy statków, drzwi i ołtarzy świątyń. sarkofagów, instrumentów muzycznych, na drzewca włóczni. Tradycja twierdzi, że arka Noego była z drewna cyprysu. Cyprys — świętość: drzewo święte w wielu krajach. Cyprys — trwałość i wierność. Bóg mówi do Izraela: ,,Jestem jak cyprys zielony, dzię ki mnie wyrośnie twój owoc” (Ozeasz 14, 8). ,,Wszakże i cyprysy mają swe kaprysy” (Z wysokich parnasów, pieśń, u Kolberga nr 533). Cyprys w święta Sukkot zob. Mirt. Cyprys w mit. mezopotamskich, gr. i rz. łączy symbolikę płodności z symboliką śmierci; jest atrybutem Isztar, babilońskoasyryjskiej bogini płodności przyrody, obchodzącej żałobę po dorocznej śmierci jej ukochanego Tammuza; Afrodyty po takiejże śmierci Adonisa; Kyparissosa, pięknego młodzieńca z Keos (ukochanego przez Apollina a. Zefira, a. Silvanusa), który przez omyłkę zabił swego ulubionego jelenia i z rozpaczy zmienił się w cyprys (gr. kypdrissos); bóstw śmierci: Hadesa i Plutona; Silvanusa, italskiego boga lasów (łac. silva ’las’) i pól; Parek i Furii; Heraklesa i Artemidy; Hermesa, który odprowadzał zmarłych do Hadesu; Zeusa: cyprysy rosły w świętym gaju Rei i przy kreteńskiej jaskini, w której bóg się urodził; również świątynię Zeusa w Nemei otoczono gajem cyprysowym. Cyprys — trwałość, niezniszczalność. Jako drzewo wiecznie zielone, o drewnie nie ulegającym zepsuciu, poświęcony był bóstwom przyrody, jak np. Demeter (Ceres). ..Otoczeń pustkowiem Cerery chram. zaś obok cyprysu, wśród szarugi wydarzeń pieczą ojców chronień przez czas długi” (Eneida 1, 714—15 Wergiliusza, tł. T. Karyłowskiego). Cyprys — drzewo życia, nieśmiertelności. u wielu ludów, z przyczyny swej długowieczności (tac. cypressus semperviviens ’nieśmiertelny’). Cyprys — smutek, żałoba, gdyż drzewo zrąbane nie odrasta. W Rzymie sadzone przed drzwiami na znak żałoby w domu, poświęcone Disowi. bogu świata podziemnego. Powszechnie sadzone na cmentarzach. ,.A z drzew, co je dziś sadzisz w swym ogródku, żadne do grobu ciebie nie powiodą. chyba cyprysy jedne, drzewa smutku” (Pieśni 2. 14, 22—4 Horacego, tł. J. Birkenmajera). „A ty, cyprysie posępny, przyjacielu okrzepłych zwłoków nieodstępny! Twa gałąź, miła czułym sercom i smutkowi” (Ogrody 106 F. Karpińskiego). „Smutek mój wyrósł jak cyprys żałosny” (Cyprys l L. Staffa). Cyprys — rozstanie, pożegnanie. ,,Poznaj gałąź cyprysową, to pamiątki rozstania (…). Jej ręką ułamana gałąź cyprysowa zawsze mi przypomina ostatnie »bądź zdrowa’..” (Dziady cz. IV 213—14, 219 —20 Mickiewicza). Cyprys z nagietkiem — smutek i rozpacz (zwł. z powodu nieszczęśliwej miłości). Cyprys — siedziba duszy. „W czarnych cyprysach dusze zamknięte” (Żmija 6, Walka 6, Słowackiego). Cyprys — aromat. Palono zwłoki zmarłych na stosach drewna cyprysowego, aby jego woń łagodziła przykry odór palącego się ciała. Cyprys — piękne pozory. ,,Drzewo cyprysowe rodzi piękne liście, ale nie daje owoców” (Euphues Johna Lyły; 1579 r.). Cyprys — sztywna etykieta, nuda. „Czy zachwalany cyprys, długi, cienki, chudy! Co zdaje się być drzewem nie smutku, lecz nudy? Mówią, że bardzo smutnie wygląda na grobie: jest to jak lokaj Niemiec we dworskiej żałobie, nie śmiejący rąk podnieść ani głowy skrzywić, aby się w etykiecie niczym nie sprzeciwić” (Pan Tadeusz 3, 588—593 Mickiewicza). Cyprys jest emblematem fallusa z powodu wydłużonego, stożkowatego kształtu; podobnie jak obelisk. Cyprys we wsch. i płd. Azji — radość, wdzięk; w Chinach — zdrowie. Trumna cyprysowa — zmartwychwstanie. Skrzynia cyprysowa — ochrona przed zepsuciem. Cyprys Syjonu — emblemat Matki Boskiej.

(Kolec, Oset, Oścień, Żądło) Cierń symbolizuje życie, trud, trudność; surowość, ascetyzm, wstrzemięźliwość: skromność, pokorę, drogę do zbawienia: cnotę, dziewictwo; szczerość; wyrzeczenie; korzyść osobistą, materializm; odrzucenie; przeszkody; przewinienie, przestępstwo, zło, chwast, niegodziwców, grzechy, niepokój; skruchę; karę za grzechy; smutek, utrapienie, utratę, przykrość; sen, zimę; ból, cierpienie, mękę. śmierć, potępienie wieczne; najazd wroga; schronienie zbiega; zob. Róża. Kolec symbolizuje oś Wszechświata, promień koła zodiaku, promień koła życia; niebezpieczeństwo, groźbę, obronę; fallusa; tworzenie; umartwianie się; trudny charakter, zgryźliwy dowcip, jadowitą satyrę; zob. Jeż, Róg, Skorpion. Ciernie i osty — przeciwieństwo błogosławionych fig i winogron; ziemski mozół, męka; kara za grzech pierworodny. „Cier nie i osty rodzić ci będzie ziemia i żywić się będziesz zielem polnym” (Gen. 3,18). „Po owocach ich poznacie je. Czyż zbierają winogrona z cierni albo z ostu figi?” (Ew. wg Mat. 7, 16; Ew. wg Łuk. 6, 44). Przysłowie: Bardzo lubi tańczyć, kto tańczy wśród cierni. Krzew ciernisty — schronienie Wielkiej Bogini, Matki Bogów, egip. bogini polowania i miasta Sais, Neith; atrybut asyryjskiego boga Aszura; u Żydów — ciernisty krzak gorejący, w którym ukryty Jahwe przemówił po raz pierwszy do Mojżesza (Ex. 3, 2), krzak, który gorzał, ale nie zgorzał, symbol uzdrawiającej siły ognia duchowego, w sztuce chrzęść, symbol nienaruszonej dziewiczości Najświętszej Marii Panny. Cierń w oku, w nodze, w boku — rzecz zbędna, dokuczliwa, bolesna, złe warunki, gośćpasożyt, umartwienie (ciała). ..Jeśli nie wytracicie mieszkańców tego kraju, będą wam jak ciernie w oczach i kolce w bokach waszych” (Num. 33,55). Ciernie — przestępcy. „A wszyscy przestępcy będą wyrwani jako ciernie, których nie biorą rękami” (2. Ks. Król. 23,6). Cierń — przeciwieństwo zboża, pożytku; chwast polny. „Zamiast pszenicy niech mi się rodzi oset, a miast jęczmienia ciernie” (Hiob 31,40). Cierń — mądrość, przypowieść, złota myśl. ,,Cierń w ręku pijanego to tak. jak przypowieść w ustach głupców” (Ks. Przypowieści 25,9); pijany rani się cierniem. ’ a mądre słowa głupcowi tylko szkodzą. Ciernie — paliwo, opał; trzask płonącego chrustu — śmiech głupca (Eklezjastes 7,7). Ciernie — zniszczenie kraju przez najazd wroga. „(Po najeździe asyryjskim) każde miejsce, na którym było tysiąc winnych szczepów (…) obróci się w ciernie i tamie” (Izajasz 7,23). ,,I wzejdą w domach jego ciernie i pokrzywy, i oset po murach jego; i będzie legowiskiem smoków i pastwiskiem strusiów” (jw. 34, 13). Cierń — bariera, przeszkoda. ,,Zagrodzę drogę twoją cierniem i zagrodzę ją murem” (Ozeasz 2,6). Ciernie, osty — źli, niegodziwi ludzie. ,,Prawego nie ma między ludźmi, wszyscy na krew czyhają, mąż brata swego na śmierć łowi. (…) Kto najlepszy między nimi jest jak oset, a kto prawy jak ciernie z ptotu” (Micheasz 7,2—4). Krzak cierniowy — skromność, pokora. przeciwieństwo dumnej jodły, którą drwal zrąbie (Bajka 140 Ezopa). Ciernie — trudy, cierpienia, wyrzeczenia. Per aspera ad astra tac. ’przez ciernie do gwiazd’; przez trudy, cierpienia do sukcesu. Korona cierniowa zob. Korona. Trzy kolce — gwoździe Ukrzyżowania. Cierń — droga do zbawienia. ,,(Abraham, który miał złożyć w ofierze Izaaka, swego pierworodnego) ujrzał za sobą barana, który uwiązł za rogi w cierniu” (Gen. 22,13). W ikonografii chrzęść, baranka bożego wyobrażano sobie często między cierniami i winogronami. Cierń — materializm, dławienie duchowych dążeń. „Inne (ziarna) padły między ciernie, a ciernie wyrosły i zadusiły je” (Ew. wg Mat., Przypowieść o siewcy 13,7). Oścień (widełki do kłucia ryb przy połowie; dawn. bodziec do pędzenia bydła) — nieubłagana, nieunikniona konieczność. „Trudno jest tobie przeciw ościeniowi wierzgać” (Dzieje Ap. 9, 5) — bić głową o ścianę. Bodziec ciała, cierń wbity — przykra, przewlekła choroba; pokusa cielesna służąca szatanowi za narzędzie. „Bym się więc z nadzwyczajności objawień zbytnio nic wynosił, wbity został cierń w ciało moje. jakby posłaniec szatana, by mnie policzkował” (2. Lisi do Kor. 12. 7). Gałązka cierniowa opleciona wokół czaszki ludzkiej (w dawn. ikonografii chrzęść.) — potępienie wieczne. Kolec — sen, zima. W mitach i bajkach ukłucie czarodziejskim kolcem powoduje długi sen — zimowy, wieloletni, np. u Śpiącej Królewny a. u pięknej walkirii Brynhildy, którą Odyn uśpił ukłuciem ciernia: królewnę budzi piękny książę, a Brynhildę — Sigurd. Kolce liści agawy — umartwianie się, ofiara. Kapłani niektórych plemion indiańskich rozdzierali sobie skórę kolcami liści agawy, aby krew płynącą z ran ofiarować bogom. Kwiat i kolce róży — teza i antyteza. egzystencja i esencja, ekstaza i strach, przyjemność i ból. Zob. Róża (kolce). Cierń — dziewictwo. „Lecz ziemsko szczęśniej róży. co zerwana, niż tej. co więdnąc na cierniu dziewiczym wzrasta i żyje. i mrze w samotności” (Sen nocy letniej 1,1 Szekspira, tł. S. Koźmiana). Cierń — wyrzuty sumienia, skrucha, żal. „Pozostaw ją niebu i owym cierniom, które w głębi łona występnych siedzą: zrobią one swoje” (Hamlet l, 5 Szekspira, tł. J. Paszkowskiego) — Duch do Hamleta o jego matce. Cierniowy, ciernisty — bolesny, trudny, ciężki, mozolny, pełen cierpienia, przykrości. Ciernista droga — trudna, przykra. ,,Ciernista droga przez trud i wstręt wiodąca do jasnej siedziby Sławy” (Adonais P. B. Shelleya). Ciernie — życie. „O unieś mnie jak fale, jak obłok, jak liść; spadam na ciernie życia; Krwawię!” (Oda do Wiatru Zachodniego 53 P. B. Shelleya). Ciernie — schronienie zbiega, uciekiniera. W ciernie, bracia! (uciekajcie! w nogi! kryć się’). Róża między dwoma cierniami — piękna kobieta między dwoma mężczyznami. Gałąź krzewu ciernistego — zło, utrapienie. surowość, przykrość. Żądło, kolec — niebezpieczeństwo, groźba. kąśliwy dowcip, zgryźliwa, jadowita. cięta satyra. Pozbawić żądła — unieszkodliwić. W marzenieniu sennym: (cierń, kolec: wyciągnięty ’i ciała) powodzenie: (kłujący) wyrzut, przykrość.

Cień symbolizuje (pół)mrok. ciemność, ponurość; ukrycie, ustronie, schronienie, azyl; marę senną, widmo, upiora; duszę, ducha; nieproszonego towarzysza, szpiegowanie; powietrznego, negatywnego sobowtóra, drugie Ja. jin, portret, prymitywną stronę osobowości; instynkt: fałsz: nierealność (świata). ulotność, iluzoryczność, fantazję: widowisko, marzenie; znikomość wiedzy ludzkiej. niewiedzę; nasze życie, dobra życiowe: zwiastuna, prognostyk: śmierć; obrońcę: oskarżyciela: opiekę; nadzieję; miłość. Cień — opieka, nadzieja, schronienie. ..Synowie człowieczy w cieniu skrzydeł Twoich nadzieję mieć będą” (Psalm 35 8). ..(Pan) w cieniu swej ręki mnie ukrył” (Izajasz 49. 2). ..Okryty cieniem królewskiej wielkości” (Henryk IV cz. 2 4.2 Szekspira. tł. L. UIricha). Cień na pustyni — ochrona przed żarem słońca; sprawiedliwa władza. W kraju rządzonym sprawiedliwie każdy z urzędników władcy będzie Jak cień skały wysokiej na ziemi pustynnej” (Izajasz 32, 2). Cień — ponurość, ciemność; śmierć. ..Pójdę i nie wrócę się, do ziemi ciemnej i okrytej mgłą śmierci, ziemi nędzy i ciemności, kędy cień śmierci jest” (Hiob 10. 21—2). Cień śmierci, łac. umbra mortis (Psalm 22 4; 43, 20 itd.). Cień wydłużony — zachód życia, zbliżająca się śmierć. „Dni moje są jak cień wydłużony, a ja uschtem jak siano” (Psalm 101 12). Cień na ziemi — mijająca chwila; dni nasze. „Dni nasze jak cień na ziemi” (. Ks. Kronik 29, 15). „Dni moje jako cień mijają” (Kazania na niedziele… 23 Piotra Skargi). Cień w tradycyjnej kosmologii chin. — jeden z. aspektów jin, żeńskiej, negatywnej zasady (inne jej aspekty to: pasywność, głębiny, zimno, wilgoć), przeciwieństwoyan^. Chińskie cienie — rodzaj przedstawienia kukiełkowego, w którym widzowie dostrzegają tylko cienie poruszających się lalek na przejrzystym ekranie. Cień jako bezkrwisty i pozornie tylko ożywiony kształt — nierealność doczesnego świata (np. w buddyzmie). Przysłowie: Ci, co w targ ze światem się udają, cień tylko próżny chwytają. Cień (u staroż. Greków i Rzymian) — postać, jaką przybierają zmarli w Hadesie a. na Polach Elizejskich zwanych dlatego Krainą Cieni. Królestwem Cieni. Chwila bez. cienia — samo południc, pora dnia, kiedy staroż. Grecy składali ofiary zmarłym. Cień — przeciwieństwo (istoty) rzeczy, ciała, łac. umbra pro corpore. W bajce Ezopa Pies i jego cień pies, który nosił w pysku kość, ujrzawszy jej odbicie w strumieniu, chciał je pochwycić; wtedy prawdziwa kość wypadła mu z zębów i utonęła. Stracił więc rzecz dla jej cienia (odbicia). Spór o cień osła (łac. de asini umbra), o cień od gruszy — o głupstwa, o niegodne uwagi sprawy. W bajce Ezopa Osioł i jego cień, podróżny na pustyni kryje się przed żarem słońca w cieniu osła. co daje powód do sporu z poganiaczem, który twierdzi, że wynajął tylko osła, a nie jego cień. W czasie tej kłótni osioł ucieka, a obaj spierający się muszą dokończyć podróży na własnych nogach. Przysłowie: Procesować się o cień od gruszy. Cień cienia — odrobina, źdźbło, najmniejszy ślad; nicość, marność (Agamemnon 839 Ajschylosa); ambicja. „Gildenstern: ”Istota bowiem ambicji nie jest niczym innym, tylko snów cieniem””. Hamlei: ”Same już sny nie są czym innym, tylko cieniem*. Rosenkrantz: ”Zapewne, ambicja zaś w moich oczach jest tak powietrznej i znikomej natury, że można ją nazwać cieniem cienia”” (Hamlet 2,2 Szekspira, tł. J. Paszkowskiego). Sen cienia, zob. Człowiek. Cienie — ludzie. ,,Wszyscyśmy tylko widmami, bezcielesnymi cieniami” (Ajaks 125 Sofoklesa). ..Człowiek jest cieniem tylko, a jego życie — snem” (Liście palmy 1,88 .1. G. Herdera). ,,Jestem cieniem — i ty też. Ja liczę się z Czasem — a ty?” (napis na starym zegarze słonecznym). Cienie w jaskini Platona, zob. Jaskinia (świat). Cień — oskarżycielem, obrońcą. Na Sądzie boskim cień. który nie opuszczał człowieka przez całe życie, występować ma jako świadek oskarżenia a. obrony. Bać się swego cienia, łac. limere umbram suam (Cicero) — lękać się bez powodu. być nadmiernie trwożliwym. Przed wprowadzeniem światła gazowego i elektrycznego cień odgrywał znacznie większą rolę niż obecnie: przy świetle łuczywa, świecy lub lampki oliwnej powstawały na ścianach izby olbrzymie, ruchliwe cienie, które frapowały i zapładniały wyobraźnię. Cień samego siebie, cień dawnej wielkości, wielkiego imienia — resztki, marne pozostałości. Stal magni nominis umbra tac. ’(oto) stoi (już tylko jako) cień wielkiego imienia’ (Pharsalia 1.135 Lukana). o pobitym Pompejuszu. Cień w folklorze — siedlisko istoty życia i siły człowieka, któremu można magicznie szkodzić naruszając (np. przez przydeptanie) jego cień a. szkodzić lub pomóc rzucając swój cień na człowieka. ..Na ulicę wynosili chorych i kładli na noszach i łożach, aby przynajmniej cień przechodzącego Piotra mógł paść na którego z nich, hy byli uzdrowieni” (Dzieje Ap. 5, 15). Cień w tradycji chrzęść. — symbol Ducha Sw. Iść krok w krok za kimś jak cień — towarzyszyć komuś nieodstępnie, podążać, postępować w trop za kimś, łac. velut umbra seyui (Adagia 3.7 Erazma z Rotterdamu). Być czyimś cieniem — być czyimś nieodstępnym towarzyszem; ulegać komuś, podporządkowywać się. zdawać się na czyjąś wolę. Cień w gł. księdze Kabały (Zohar) — dusza opuszczająca ciało tuż przed śmiercią człowieka, aby obwieścić ją w świecie duchów. Cień — niewiedza. ..Nie jest jasnością, co nie jest strumieniem niezmąconego blasku; jest ciemnością i grzechem ciała albo jego cieniem” (Roska Komedia. Raj 19. 64 i nast. Dantego). Cień mężczyzny — kobieta; syn. „Syn kobiety jest cieniem mężczyzny” (Henryk IV cz. 2 3,2. Szekspira). Cień — obraz osoby powstały w wyobraźni. ,,Widzący tylko duch przez wyobraźni czary twój cień postawił mi przed niewidome oczy” (Sonet 27 9—K) Szekspira, wg tl. Adama Pługa). Cień — mara senna. „I jakże — mówię — wzrok mam zaspokoić widzeniem twojej postaci na jawie, jeśli w noc głuchą twój cień we śnie stoi tak piękny oczom, że aż obcy prawie!” (Sonet 439—12 Szekspira, tł. Juliusza Żuławskiego). Cień — dusza i siły żywotne. W wielu legendach ludzie, którzy sprzedali duszę diabłu, tracą swój cień. W opowieści Adalberta von Chamisso (1813) Pctcr Schicmihl sprzedaje swój cień, który może polem odkupić tylko przez oddanie dusz diabłu. Cień — dusza zmarłego, duch. widmo. upiór. Makbet do ducha Bańka: „Prec. okropny cieniu! Zwodnicza maro. precz’” (Makbet 3,4 Szekspira, tl. J. Paszkowskiego). ,,Czemu, Cieniu, odjeżdżasz, ręce złamawszy na pancerz.” (Bema pamięci żałobny rapsod I l Norwida). ..Cień się chwieje. poróżniony z mogiłą” (Za grobem 26 B. I.eśmiana). Cień — prymitywna, instynktowna strona osobowości, do której człowiek niechętnie się przyznaje a. o której nic chce wiedzieć, „drugie ja”, niekiedy biorące górę, gorsza, mniej chwalebna, niedojrzała. infantylna strona osobowości. ..Spić się! Pleść duby! Zżymać się! Kląć’ .Umączyć! Szermować gębą z własnym cieniem!” (Otello 2,3 Szekspira, tl. J. Paszkowskiego). Cień — ustronie. „Idźmy poszukać ustronnego cienia” (Makbet 4,3. Szekspira, tł. J. Paszkowskiego). Cienie — widowisko, przedstawienie, teatr. ,,Najlepsze z tego rodzaju przedstawień ;o tylko cienie, a najgorsze nie są gorsze, jeśli wyobraźnia je uszlachetni” (Sen nocy letniej 5,1 Szekspira). Cień — portret (jo.<o przeciwieństwo realnej osoby). „Cień twój od dawna w mojej już był mocy, twój bowiem portret w mej galerii wisi: los cienia teraz podzieli istota. W kajdany ujmę nogi twe i ręce” (Henryk VI cz. l 2,3 Szekspira, tł. L. Ulricha). Wędrujący cień — życic. „Życie jest tylko wędrującym cieniem” (Makbet 5,5). „Cieniem są wszelkie dobra życia, cieniem jego radości, cieniem słowa, życzenia, czyny; tylko myśli są prawdziwe” (Sen życia Franza Grillparzera). Walka z cieniem — walka z pozorowanym (jak w treningu pięściarskim) a. wyimaginowanym przeciwnikiem. ,,Gotów do szermierk. z własnym cieniem” (Kupiec wenecki 1,2 Szekspira). Cień — miłość. ..Miłość jak cień ucieka (…) gdy ją ścigasz, gdy uciekasz., goni” (Wesołe kumoszki z Wmdsoru 2,2 Szekspira, tł. L. UIricha). Król cieni — Oberon. ..Wierz, królu cieniów, wier mi, żem się zmylił” (Sen nocy letniej 3,2, Szekspira, tł. S. Koźmiana). Cień Nieba — Ziemia. ..Cóż jeśli Ziemia jest tylko cieniem Nieba?” (Raj utracony 5, 574 Miliona). Cień — zapowiedź, zwiastun. ..Nadchodzące wydarzenia rzucają naprzód swe cienie”, ang. And coming events cast their shadows before (Lochiel’s Warning Thomasa Campbella, 1812). Zbuntowany Cień uczonego w bajce Andersena Cień opuszcza swego pana. dochodzi do majątku i zaszczytów, sprowadza uczonego do roli swego cienia, a na koniec każe go zabić, aby nie wyszło na jaw, kto kim jest naprawdę. Cień śmierci — życie. „Noc, cień światła. i Życie, cień śmierci” (Atalanta w Kalidonie, Chorus A. Ch. Swinburne’a). „Żyjący w cieniu”, nm. Die im Schatten leben — górnicy. (Tytuł tragedii górniczej Emila Rosenowa, 1871—1904). Chodzić, wyglądać jak cień — być bladym, wycieńczonym. Cienie pod oczami — sińce, ciemne plamy. Cień rzucać na kogoś, na czyjś charakter, na coś — rzucać podejrzenie, szkodzić dobremu imieniu, uwłaczać komuś, czemuś. Cień — ulotność, nietrwałość, nierealność, zmienność. Cień z kogoś pozostał — ktoś zmarniał, wychudł, zmizerniał. Łapać (chwytać) cień — czynić rzecz bezużyteczną, daremną. Nie ma w tym cienia prawdy, nie ma w tym cienia złości — ani trochę, ani odrobiny. Przeskoczyć przez swój cień. nm. uber seinen Schatten springen — dokonać rzeczy niemożliwej. Światła i cienie — jasne i ciemne, dobre i złe strony czegoś. Trzymać się w cieniu — na uboczu, nie na widoku. Usuwać się w cień. schodzić w cień — na dalszy plan. Walczyć , własnym cieniem — zwalczać urojonego wroga: borykać się z przywidzeniami; nadaremnie się wysilać a. pod

Chrząszcz symbolizuje Słońce, ogień; noc. mrok; śmierć; zmartwychwstanie, nieśmiertelność; płodność; dwupłciowość; konflikt wewnętrzny, związek przeciwstawnych sił: rycerza; wierność; małość, skromność. Chrząszcze to najliczniejszy rząd owadów zawierający ok. 40% znanych gatunków, m.in. ryjkowce. korniki, chrabąszcze. świetliki, biedronki, żuki; wśród setek tysięcy gatunków chrząszczy znajdują się największe i najokazalsze owady, niektóre z nich o błyszczących, metalicznych, barwnych pokrywach, efektownych wzorach i osobliwych kształtach. Większość ma dwie pary skrzydeł: przednie, zrogowaciałe pokry wy ochronne, osłaniają błoniaste skrzydła tylne (używane do lotu) i odwłok. Skarabeusz, poświętnik w staroż. Egipcie — nieśmiertelność, zmartwychwstanie, bo nie tonie w powodzi nilowej, bo karmi się tym, co przemijające, co znajduje się w rozkładzie, przyczynia się więc do odrodzenia świata pod względem fizycznym i moralnym. Poświętnik czczony (Scarabaeus sacer). święty żuk żywiący się nawozem, formuje z niego kulę (spiżarnię dla osobników dorosłych i larw, bo samice składają w nią jaja) i toczy ją tyłem ze wschodu na zachód w miejsce, gdzie chce ją zakopać; kula stała się symbolem Słońca, a żuk — wschodu Słońca, samoodrodzającego się Słońca (gdyż uważano, że żuk rodzi się bez udziału samicy, sam z siebie, jak Słońce co dzień), cyklu słonecznego, rodzenia się, dnia i nocy, zasady wiecznego powrotu. Poświęcony był bogu wschodzącego Słońca, Chcpri, i Ptahowi. Wyobrażany na amuletach i pieczęciach z kamienia a. fajansu, opatrzonych pod spodem inskrypcjami, lub przedstawiany z rozpostartymi skrzydłami na sercu mumii (jak w grobowcu Tutanchamona) jako emblemat zmartwychwstania, nieśmiertelności. Słońca; amulet ten miał dobrze usposobić serce (tj. sumienie), aby na sądzie zmarłych, przy wadze, nie świadczyło przeciw nieboszczykowi. Skarabeusz u staroż. Żydów — ciemność. cień. mrok. gdyż toczy swą kulę na zachód, w krainę ciemności. Skarabeusz w tradycji chrześcijańskiej — śmierć i zmartwychwstanie: kula nawozu to świat, doczesność, zepsucie, z którego powstaje chrząszczczłowiek do nowego życia. Sw. Ambroży nazywa Chrystusa Dobrym Skarabeuszem. Chrząszcz, w folklorze: zabity sprowadza niepożądane ulewy; przelatujący przez pokój wróży niespodziewane nowiny; chrobotanie kołatka wróży śmierć w domu; postawienie na nóżki przewróconego chrząszcza ma pomagać człowiekowi na ból zębów; dusza osoby zmarłej przybiera na krótko kształt chrząszcza, pszczoły a. motyla: chrząszcze są wrogami orłów, które na nie polują, a one, mszcząc się, wyrzucają orle jaja z gniazd a. wysysają orlątkom krew. Przysłowie: Biedny chrabąszcz orłowi dokuczy (wg bajki Ezopa Krówka i orzeł). Biedronka — wschód Słońca; ogień. W folklorze: przynosi szczęście, gdy siada na człowieku, ale nieszczęście, gdy się ją próbuje zatrzymać a. zabija: wolno ją co najwyżej namawiać do odlotu, np. słowami: „Biedroneczko. leć do nieba, przynieś mi kawałek chleba!” Chrząszcz — małość; człowiek mizerny, drobny, chudy. ..Biedny chrabąszczyk nogą rozdeptany cielesną mękę odczuwa tak samo jak konający olbrzym” (Miarka za miarkę 3. l Szekspira, tł. L. UIricha). Chrząszcz — noc. „Na rozkaz bladej Hekate nocny chrząszcz wybrzęczy chrapliwy nokturn” {Makbet 3.2 Szekspira, tł. J. Paszkowskiego). Chrząszcz — żałobna Psyche. ..Nie daj chrząszczowi (…) stać się twą żałobną Psyche” (Oda do melancholii Johna Keatsa). Chrabąszcz — opancerzony wojownik. ..Mój ty rycerzu wąsaty w pancerzu!” (Do chrabąszcza l—3 Kazimierza Brodzińskiego). Chrząszcza komuś przez nos puszczać — dokuczać komuś żartami. Chrząszcz w heraldyce: doczesne zgryzoty; skromność. Skarabeusz, w astrologii rządzi znakiem zodiaku Rak. Chrząszcz w marzeniu sennym: osoba śpiącego.