Liczba dwa, pierwsza liczba parzysta, podzielna, a przeto niedoskonała, symbolizuje początek, pierwsze jądro materii, tworzenie, przejście w czasie, ruch rozpoczynający rozwój, prapodział; bezruch przeciwstawnych sił, zasadę czynną i bierną, dodatnią i ujemną, antytezę, światło i cień. czerń i biel, lato i zimę, dzień i noc. Księżyc i Słońce w opozycji, oczy nieba, niebo i Ziemię, wodę i ląd; Twórcę i stworzenie, Naturę przeciwstawną Twórcy, życie i śmierć, ducha i materię, więź między śmiertelnością i nieśmiertelnością, niezmiennością i zmiennością, sympatię i antypatię, Ormuzda i Arymana, jin i jang’. równość, równowagę, rozdwojenie, rozdzielenie. dwuznaczność; echo; przyciąganie, dwupłciowość wszelkiej rzeczy, puuyg seksualny, porozumienie, ugodę, (nie)zgodę, przeciwleglość, odbicie, spór, konflikt, wojnę; ziarno twórczego rozwoju a. katastrofalnego regresu; zasadę żeńską. Wielką Macierz; podwójne organy ciała (oczy, uszy, ręce itd.); intelekt; rozpad osobowości, walkę z samym sobą, chwiejność; ukryte groźby; namysły; dwa punkty, dwie proste, kąt. Liczba dwa wyrażała wg pitagorejczyków, jako pierwsza „prawdziwa” liczba (gdyż pierwsza oznaczała mnogość, inność), zasadę przeciwieństw (zob. Liczba); w naturze istnieją dwa czynniki, gdyż forma istnieje tylko razem z czymś, co jest formowane, a ograniczenie z tym, co jest ograniczane. Koncepcja dualizmu lub biegunowości znajdowała u nich również wyraz w idei duszy i ciała; u gnostyków — syzygia (para eonów a. emanacji, męska i żeńska); dualizm Boga i Szatana, zasad dobra i zła; zob. Bliźnięta. Niezliczone pary znajdujemy w Biblii, w pismach i źródłach chrzęść., jak np. Kain i Abel, Mojżesz i Aaron (prorok i kapłan), Stary i Nowy Testament, dusza i ciało, Chrystus i Kościół, Maria i Marta (życie kontemplacyjne i czynne; Ew. wg Łuk. 10,38—42), królestwa Izraela i Judy; w plastyce podwójne lwy, dwugłowe smoki, orły, węże, podwójna natura syren, centaurów itd. Liczba dwa była zwykle liczbą szpiegów, wysłanników, policjantów, świadków, zwierząt ofiarnych a. oczyszczalnych, mieczy. „l przyszli dwaj aniołowie do Sodomy” (Gen. 19,1). W Księdze Kapłańskiej mamy dwa wróble, dwa baranki, dwa kozły, w Księdze Liczb dwa woły, dwa cielce, dwa chleby pierwocin. ,,Posłał tedy Jozue (do Jerycha) dwu mężów szpiegów potajemnie” (Jozue 2,1). Dwaj starcy, fałszywi świadkowie przeciw cnotliwej Zuzannie (Daniel 13). „Na koniec zaś przyszli dwaj fałszywi świadkowie” (Ew. wg Mat. 26,60). „Oni rzekli: Panie, oto tu dwa miecze. On zaś im rzekł: Dosyć jest.” (Ew. wg Łuk. 22,28). Zob. Miecz (Krzyżacy pod Grunwaldem). „(Jezus) wezwał dwunastu apostołów i począł ich po dwóch rozsyłać” (Ew. wg Marka 6,7). Rosenkrantz i Guildenstern szpiegujący Hamleta na zlecenie króla Klaudiusza; Woltymand i Korneliusz, dwaj posłowie wysłani przez niego do Norwegii. Wg legendy przekazanej przez Galia Anonima, dwaj aniołowie odwiedzili Piasta, aby dokonać postrzyżyn jego syna Siemowita. Dwa to mało. „Prosim gorczycy dwa ziarna” (Dziady cz. II 106 Mickiewicza). „Ach, gdybyście mi podali choćby dwa pszenicy ziarka!” (jw. 234—5). Dwa to dużo. ,,Lepiej dwom być społem niż jednemu, bo mają pożytek ze swego towarzystwa” (Eklezjastes 4,9). „Nos duo lurba sumus” łac. ’my oboje tworzymy tłum’ (Metamorfozy 1,355 Owidiusza). Deukalion i Pyrra po potopie. ,,Nawet Herakles dwóm nic poradzi” (Fedon 89c Platona). Dwa liczbą złowieszczą, zawierającą pojęcie cienia, emblemat ujawniającego się antagonizmu, rywalizacji, wzajemnej nienawiści, przeciwstawności sprzecznej i nie do pogodzenia lub płodnej i uzupełniającej się. W Rzymie staroż. liczba poświęcona Plutonowi, bogu świata podziemnego, niepomyślna (święto 2. dnia 2. miesiąca). „Dwa na słońcach swych przeciwnych — Bogi” (Beniowski 5,572 Słowackiego). ,,Dwoistość istnienia, co świat cały targa (…): pęd ducha lecącego w świat lepszy. daleki, i ciężar ziemi, skrzydła co łamie w tym pędzie” (Faun śpiący 30,34—5 M. Konopnickiej). „Z tym największy jest ambaras, żeby dwoje chciało naraz” (Stefania 69—70 T. BoyaŻeleńskiego). W heraldyce: dwa lwy. dwa orlv. dwie Pogonie, dwie strzały itp. wzmacniają lub, przeciwnie, osłabiają wymowę symboliczną godła, ukazując jej wewnętrzne podziały. W okultyzmie: Duada (Para, związek dwóch). Kolor — pomarańczowy. W astrologii: gwiazdozbiór i znak zodiaku Byk, „planeta” Księżyc (rogi sierpa): charakter dyplomatyzujący, uprzejmy, pokojowy, giętki, skryty, nieśmiały, podstępny. Obosieczny miecz zob. Miecz. Para oczu — boska dwoistość, rodzice,. inteligencja i miłość, północ i południe, ósemka; w Egipcie staroż. Horus (światło) i Set (ciemność); (od wewnątrz:) harmonia, jedność, wizja. Dwie twarze na jednej głowie — oszustwo, skryte zło; atrybut Janusa, rz. boga bram, miast i początku. Dwie ryby zob. Ryba. Dwie kolumny zob. Kolumna. Dwa węże zob. Wąż.

Drzewo jest symbolem wzrostu, drabiny do nieba, osi świata, kolumny niebiańskiej, życia kosmicznego; stworzenia; boskiej gwarancji odnowy, prawa lub ducha boskiego, jedności organicznej; sprawiedliwości; wielkości, królewskości; piękna, poezji; wiedzy; kary, szubienicy, krzyża; schronienia, azylu; odkupienia; miłości, ofiary; wróżby; stałości; nadziei; szlachetności; pokoju; bogactwa; energii, radości; mądrości; czci; człowieka; życia psychicznego; zdrowia; fallusa, płodności, genealogii rodu, długowieczności, odrodzenia, odmłodzenia; życia i śmierci, zwycięstwa życia nad śmiercią, zmartwychwstania, nieśmiertelności; wśród roślin odpowiednik lwa między zwierzętami; siedziba elfów, duchów, chochlików, krasnoludków. Jako najpotężniejsza roślina symbolizuje w wielu kultach istoty boskie albo miej sce przebywania bogów i dlatego bywa przedmiotem czci, zwłaszcza jako połączenie podziemnych sił chtonicznych (przez korzenie) i niebiańskich sfer kosmicznych (korona) z życiem na ziemi (pień); rozumiane często jako wyobrażenie osi świata, na której się on wspiera, jak np. w mitologii skandynawskiej drzewo Wszechświata Igdrasil (Yggdrasilt, Mimameidr}, wiecznie zielony olbrzymi jesion podtrzymujący Wszechświat. Drzewa Wszechświata mają często w gałęziach mityczne zwierzęta, dusze zmarłych lub nie narodzonych, niekiedy w postaci ptaków, lub gwiazdy. Księżyc i Stonce; w Indiach i Chinach 12 ptaków słonecznych zamieszkuje koronę Drzewa Świata. Drzewo Świata, Drzewo Kosmiczne — płodność, siła życiowa, cykl roczny; miejsce sądu bogów dostarczające pokarmu bogom i wybrańcom spośród ludzi; przedstawiane często z ptakami na gałęziach, atakującymi smoka albo węża wijącego się wśród korzeni. Jego owoce albo liście (gwiazdy) oznaczają los, zawierają przeszłość i przyszłość. Z niego powstały drzewa Wiadomości i Życia. Symbole: kolumna, krzyż, tors człowieka. Drzewo odwrócone korzeniami do góry to w tradycji indyjskiej Kosmos, żywotna siła Słońca i światła duchowego wysysanego przez drzewo korzeniami z nieba i rozsypywanego deszczem liści po ziemi, w islamie — drzewo szczęścia, w żydowskiej księdze Zohar — drzewo życia skąpane w świetle słońca. Według Upaniszad gałęziami tego drzewa są: powietrze, ogień, woda i ziemia. Święta figa Aswatha (Ficus religiosd) określa całość Wszechświata, a przy tym sytuację człowieka na świecie. Pliniusz (Historia naturalna 12,2) uważa, że drzewa były pierwszymi świątyniami człowieka. Święte drzewa były czczone jako bogowie, jako mieszkania dobrych i złych duchów, również w postaci świętych gajów, czczonych zresztą do dziś w różnych stronach świata. Granatowieć był długo szanowany przez Izraelitów i Persów jako drzewo wiadomości dobrego i złego; nazwa druidów pochodzi od dębów, które czcili wraz z jemiołą, ostrokrzewem zaś zdobili ołtarze. Aśoka, czyli drzewo radosne albo saraka indyjska, pod którą narodził się Budda, i drzewo bo, figowiec indyjski, pod którym Budda doznał oświecenia i pod którym urodził się Wisznu, są przedmiotem kultu. Brahma miał, według wierzeń hinduizmu, zmienić się w banian, czyli figowiec bengalski, który także uważany jest za drzewo święte. Jesion był czczony przez Skandynawów (Igdrasil), lipa i dąb przez Germanów, bambus w Japonii, modrzew i brzoza przez plemiona syberyjskie, wierzba w Chinach. W Biblii pozostały liczne ślady dawnego kultu drzew. Abraham zasadził tamaryszek albo gaj tamaryszkowy w Bersabee i wzywał tam imienia Pana (Gen. 21,33); Jakub zakopał figury wszystkich obcych bogów pod dębem koło Sychem (Gen. 35,4); tamże postawił Jozue wielki kamień na pamiątkę nadanych ludowi praw (Jozue 24,26); pod tymże dębem obwołano Abimelecha królem (Ks. Sędziów 9,6); prorokini Debora odbywała sądy pod ,,palmą Debory” (Ks. Sędziów 4,5). W miejscu poświęconym, u stóp drzewa, grzebano zmarłych: Deborę, mamkę Rebeki, pochowano pod ,,dębem płaczu” (Gen. 35,8); kości Saula i synów jego pogrzebano pod tamaryszkiem (lub dębem) w gaju Jabes (l. Ks. Król. 31,13); pod granatowcem lub tamaryszkiem, na skraju Gabaa, Sauł przygotowywał się do bitwy (7. Ks. Król. 14,2; 22,6). Z czasem kultu drzew zaniechano, a nawet został on potępiony jako obyczaj bałwochwalców; zabroniono także sadzenia gajów w pobliżu ołtarzy, gdyż przypominało to kult Baala, Bałwochwalca Achaz, król judzki, składał ofiary „pod każdym drzewem gałęzistym” (4. Ks. Król. 16,4). Pod drzewami uprawiano „rozwiązły kult” bogów kananejskich: „Wy, którzy czynicie nierząd między drzewami terpentynowymi, pod każdym zielonym drzewem” — woła Izajasz (57,5). Grecy uważali drzewa w świętych gajach za siedzibę albo własność bóstw, driad (nimf leśnych), hamadriad (nimf drzewa), Artemidy. Dęby łączono zazwyczaj z Zeusem, cedry i orzechy z Artemidą i Ozyrysem, oliwki z Ateną, wawrzyn z Apollinem, platany często z Dionizosem, topole z Heraklesem, sosny z Attisem, KorąPersefoną i Penteuszem. Drzewo — niekiedy ofiara, zbawienie albo kara, np. jako szubienica, na której wieszano boga płodności po wykastrowaniu; na wiosnę bóg zostawał przywrócony do życia dzięki pojawieniu się świeżych liści. W sztuce śrdw. krzyż przedstawiano często jako żywe drzewo wypuszczające gałązki i liście. Drzewo — idea wiecznego odradzania się: gdy zrzuca liście — umiera (częściowo), aby przeżyć jako całość, a gdy je zatrzymuje — wyobraża wiecznego ducha i nieśmiertelność. „Drzewo może mieć nadzieję: choć jest ścięte, znowu się odradza, a jego pędy rosną dalej” (Hiob 14,7). Drzewo — żywotność; czerpie ze wszystkich czterech „elementów”: korzenie w ziemi i wodzie, korona w promieniach słońca i w powietrzu; drzewa wrastają z czasem coraz głębiej w ziemię i wyrastają coraz wyżej ku niebu. Drzewo Życia i Drzewo Prawdy rosły u wschodniej bramy babilońskiego nieba, a w epopei Gilgamesza — w Ogrodzie Słońca. W środku biblijnego raju rosły: drzewo wiadomości dobrego i złego oraz drzewo życia, którego owoce udzielały nieśmiertelności — Bóg nie wskazał go Adamowi. Wąż oszukał Adama, nakłaniając go do spożycia owocu drzewa wiadomości. Według niektórych teologów chrześcijańskich drzewo życia w raju było przeciwstawieniem drzewa wiadomości, które łączy się z drzewem Krzyża Świętego jako symbolem zbawienia. Drzewo życia wyobrażano sobie często z życiodajnym źródłem i z owocami strzeżonymi przez potwora, smoka, węża. lwa. jednorożca, jelenia itp., niekiedy z ptakiem na szczycie, gołębiem (Duch Sw.), u Skandynawów — z orłem. Drzewa i ich gałęzie miały chronić życie ludzkie przed złymi mocami, groźnymi zwłaszcza w najciemniejszych dniach roku, przekazując ludziom swoją moc kwitnienia i owocowania. Zimozielone drzewa. wieńce i girlandy służyły starożytnym Egipcjanom i Żydom jako symbole wiecznego życia. Jako pozostałość po pogańskim kulcie Drzew Życia przetrwał u schrystianizowanych Skandynawów obyczaj ozdabiania domu i stodoły na Nowy Rok zimozielonymi gałęziami dla odstraszenia złych duchów oraz obyczaj stawiania przed domem drzewka dla ptaków na czas świąt Bożego Narodzenia albo, jak to się przy jęło najpierw w Niemczech, stawiania wówczas u progu lub wewnątrz domu — choinki. Drzewo Życia — życie duchowe. „(W Nowym Jeruzalem) na środku ulicy jego i na obu brzegach rzeki drzewo życia, rodzące 12 razy, wydające co miesiąc swój owoc, a liście drzewa służą do uzdrowienia narodów” (Apok. 22,2). ,,(Mądrość) jest drzewem życia dla tych, którzy się jej uchwycili” (Ks. Przypowieści 3,18). „Życzenie spełnione jest drzewem życia” (Ks. Przypowieści 13,12); „Łagodny język jest drzewem życia” (Ks. Przypowieści 15,4). Drzewo — płodność; sam Jahwe porównuje się pod względem siły i płodności do drzewa: „Jestem jak cyprys zielony, dzięki mnie wyrośnie twój owoc” (Ozeasz 14,8). Płodność jako miara wartości drzewa: „Z owocu poznaje się dr^wo” (Ew. wg Mat. 12,33). W wielu okolicach Indii narzeczona przed wyjściem za mąż „poślubia” drzewo owocowe, aby jej udzieliło swej płodności. Zabiegiem magicznym mającym pobudzić żywotne siły natury był ludowy obyczaj tańców wokół drzewa majowego, drzewa wiosny (najczęściej brzozy) obwieszonego wstęgami, kiełbaskami i ciastkami, zwykle pierwszego dnia maja. W Polsce gaik, maj, maik, nowe łatko, turzyce, ludowy obchód witania wiosny, kiedy dziewczęta obnosiły po wsiach drzewko przystrojone we wstążki, kwiaty, świecidełka i dzwonki, czasem z przywiązaną do wierzchołka laleczką — ..królową wiosny” albo zieloną gałąź — dawny zwyczaj słowiański związany z obchodem topienia Marzanny. Drzewo wiadomości — śmierć, utrata łaski boskiej, zabroniona albo nadmierna wiedza, zawiedzione nadzieje, wina, grzech. W tradycji żydowskiej zwykle jabłoń albo figa, w Edenie, z zabronionym owocem. którego zjedzenie zniszczyło pierwotną niewinność Adama i Ewy. Mityczne drzewo wiedzy dostarczało jej temu, kto skosztował owocu lub napił się ze źródła wytryskującego spod drzewa; u Żydów — winorośl lub oliwka, u Greków — figa, u chrześcijan — jabłko, u Celtów — leszczyna. Jednym z dowodów mądrości Salomona była jego znajomość drzew, znajdująca wyraz w jego pieśniach i przypowieściach: „Mówił on w nich o drzewach, począwszy od cedru, który rośnie w Libanie, aż do hizopu, który wyrasta z muru” (3. Ks. Król. 4,33). Drzewo — człowiek. „(Mąż pobożny) będzie jako drzewo zasadzone nad strumieniem, wydające swój owoc we właściwym czasie, którego liść nie więdnie” (Psalm l 3). „Sprawiedliwy jako palma rozkwitnie, rozrośnie się jak cedr Libanu” (Psalm 91 13). Filemon i Baukis z mit. gr., którzy gościnnie przyjęli Zeusa i Hermesa, zmienieni zostali po śmierci w dąb i lipę splecione konarami (Metamorfozy 8,620—724 Owidiusza). W mitologii skandynawskiej bogowie Odyn, Hoenir i Lodur wędrowali brzegiem morza i zobaczyli dwa drzewa. Z jednego zrobili mężczyznę, Askra (’jesion’), z drugiego kobietę, Emblę (prawdopodobnie ’wiąz’); Odyn tchnął w nich ducha, Hoenir dał im rozum, Lodur — ciało i zmysły. Odyna co rok przebijano mieczem i wieszano na gałęzi Igdrasilu, gdzie wisiał przez 9 dni, ofiarowany sobie samemu; po czym go zdejmowano. W Boskiej Komedii (Piekło 13) Dantego wędrowcy napotykają dusze samobójców zmienione w drzewa, których liście i kora służą za pożywienie harpiom. W Panu Tadeuszu Mickiewicz pisze: „Drzewa i krzewy liśćmi wzięły się za ręce jak do tańca stojące panny i młodzieńce wkoło pary kochanków. Stoi pośród grona (…) brzoza biała, kochanka, z małżonkiem swym, grabem” (3,556—561; por. też 580—594). „Drzewa żyją wraz z człowiekiem (…) Wzruszenia nasze są w ich kształcie, zmianach i szumie” (Dzieje grzechu 2 S. Żeromskiego). Drzewa bywają symbolem męskim lub żeńskim: pień ma z reguły znaczenie falliczne, natomiast rozłożyste, cieniste, owocowe drzewo było często rozumiane jako kobiece albo matczyne. Drzewo — długowieczność. Sekwoje kalifornijskie liczące 4 —5 tysięcy lat, eukaliptusy australijskie, baobaby afrykańskie, w Polsce stare dęby, jak tysiącletni „Bartek” koło Zagnańska w Kieleckiem. „Jaki jest wiek drzewa, taki będzie wiek mego ludu, i co zapracowały ich ręce, to będą spożywać moi wybrani” (Izajasz 65,22). „Drzewa wolności” sadzono w wielu krajach (USA, Francja, Włochy i in.) w XVIII— XX w., w okresach walk o niepodległość lub wyzwolenie społeczne, i obwieszano flagami i innymi emblematami. „Leci liście z drzewa, co wyrosło wolne” (Śpiew z mogiły l—2, Wincentego Pola). Drzewo — pyszny władca, tyran (Daniel 4,17—19; Ezechiel 31, 8—11). „Nastanie dzień sądu nad wszystkim, co pyszne, wysokie i wyniosłe, aby było poniżone. Nad wszystkimi wysokimi i sterczącymi cedrami Libanu i dębami Baszanu” (Izajasz 2,12— 13). Drzewo — sprawiedliwość. Bogowie, władcy, feudałowie odbywali sądy pod potężnymi drzewami. Drzewo — natchnienie poetów. „Wszak lipa Czarnolaska, na głos Jana czuła, tyle rymów natchnęła! wszak ów dąb gaduła kozackiemu wieszczowi tyle cudów śpiewa! (Pan Tadeusz 4,39—41 A. Mickiewicza; mowa o Janie Kochanowskim i Sewerynie Goszczyńskim). „Jakiś związek być musi między poetami a (…) starymi polskimi drzewami” (Pamiętniki… B. Winnickiego, Senatorska zgoda, Tradycja szlachecka, 598— 599 W. Pola). „Sztuka jest jako drzewo słodkim okryte owocem, pod którym stoją tłumy” (Sztuka jest jako drzewo… l—2 Kazimierza Tetmajera). Drzewo genealogiczne: rodowód przedstawiony w kształcie rozgałęzionego drzewa z wizerunkami lub imionami protoplastów, np. drzewo Jessego przedstawiające rodowód Chrystusa: ze spoczywającego na ziemi Jessego, syna Booza i Ruth, ojca króla Dawida, wyrasta pień drzewa z wizerunkami królów żydowskich na gałęziach i obrazem Matki Boskiej z Dzieciątkiem na szczycie: „I wyrośnie różdżka z pnia Jessego, a pęd z korzeni jego wyda owoc” (Izajasz 11,1). Drzewo — siedziba dusz zmarłych ludzi w wielu mitach i baśniach. W bajce Grimmów Kopciuszek zasadza gałązkę leszczyny na grobie matki, gałązka rozrasta się w drzewo, które spełnia życzenia Kopciuszka; w bajce Krzak jałowca matka pochowana pod jałowcem przywraca — za jego pośrednictwem — do życia zabitego przez macochę synka. Drzewo owinięte zwojami węża — (w Biblii) pokusa; śmierć. Drzewo w pojęciach wielu ludów miało związek z ogniem: przez pilne pocieranie dwóch kawałków drzewa otrzymywano ogień, uważano więc, że czynność ta wyzwala utajony w drzewie element ognia. Krzywe drzewo — człowiek chory, wiecznie niezadowolony albo wszędzie zawadzający. W marzeniu sennym: (aleja drzew) długotrwałe szczęście; (wdrapywać się na drzewo) wielkość, bogactwo; (spadać z drzewa) zbliża się nieszczęście; (owocujące) zamożność; (kwitnące) niespodziana radość; (uderzone przez piorun) nieszczęście. W alchemii: ze znakami planet (metali) — pramateria; drzewo Diany albo drzewo filozofów — amalgamat krystalicznego srebra. Drzewo z księżycami — mniejsze dzieło, ze słońcami — większe. W heraldyce: sprawiedliwość; posiadłości ziemskie, zwłaszcza lasy.

Drabina symbolizuje wysokość, dążenia, ambicje, aspiracje; sny; akt płciowy; po myślność, bogactwo, wiedzę; harfę; cnoty, sfery niebiańskie, ścieżkę do Raju, drogę do doskonałości; świętość; zdjęcie z Krzyża; pokorę; niebezpieczeństwo, drogę do otchłani i poniżenia, świat podziemny. Drabina Jakubowa. Patriarcha biblijny Jakub „ujrzał we śnie drabinę stojącą na ziemi, a wierzch jej sięgający nieba, i aniołów bożych wstępujących i zstępujących po niej, i Pana wspierającego się na niej” (Gen. 28,12—13). Drabina ma wyobrażać wszechobecność opatrzności boskiej i zapewnienie, że droga między Ziemią a niebem jest zawsze otwarta. Aniołowie wstępującyoznaczać mają modlitwy i pragnienia ludzi, a zstępujący łaskę Pana. Było to zapewne senne wyobrażenie schodkowych świątyń babilońskich (zikkuratów), których schody wiodły wprost z ziemi do „górnej świątyni”. Zob. Kamień (pierwszym ołtarzem). Drabina — świat, gdzie jedni pną się w górę, a inni zsuwają się w dół. Na grobowcach rz. wyobrażano drabinę jako emblemat zmienności losu człowieka. Drabina społeczna — gradacja, hierarchia społ. Drabina — pokora i ambicja. ,,Często pokora młodej ambicji służy za drabinę” (Juliusz Cezar 2,1 Szekspira, tł. J. Paszkowskiego) — słowa Brutusa; udawana skromność pomaga piąć się w górę ludziom pożądającym wyższej pozycji i prestiżu społecznego. Drabina emblematem odwagi wojennej, gdyż służyła do wdrapywania się na mury oblężonych miast. Drabina — szczeble do zdobycia wiedzy, stopniowe pokonywanie trudności studiów. Drabina — amulet chroniący przed złymi mocami, znajdowany także w grobowcach egip., w piramidach (również w postaci schodków). Drabina — zejście do świata podziemnego. Drabina wyobraża stosunki między niebem a ziemią, wznoszenie się duchowe; wiąże się z symboliką tęczy (zob.). Liczba szczebli odpowiada zwykle którejś ze świętych liczb (np. siedem, dziesięć), a poszczególne szczeble bywają różnych kolorów (np. w buddyzmie) a. są zrobione z różnych metali (jak w misteriach Mitry), często też odpowiadają stopniom wtajemni czenia. W Boskiej Komedii (Raj 21,25—30) Dantego z wnętrza planety Saturn (tj. siódmego nieba) biegnie ku górze świetlista, mistyczna Drabina, po której wstępują duchy kontemplacyjne, będące symbolem wznoszenia się po kolejnych stopniach do Boga. Atrybut świętych: Aleksego z Edessy, Romualda, założyciela zakonu kamedułów, Perpetui, apostoła Andrzeja, Klary, założycielki zakonu klarysek. Drabina cnót, po której, jak to wyobraża plastyka śrdw., ludzie cnotliwi, zagrożeni zewsząd przez demony (a. przez smoka, jak męczennica, św. Perpetua) wstępują w górę, szczebel po szczeblu. Drabina Boga, łac. Scala Dei, nazwa wielu klasztorów cystersów i kartuzów jako miejsc, w których zakonnicy wznoszą się stopniowo do nieba. Przesąd, że niebezpiecznie jest przechodzić pod drabiną wynika albo z wyobrażeń o drabinie jako drodze do doskonałości a. nieba, której nie należy unikać czy wymijać, albo z mądrości ludowej (drabina może się zsunąć z muru i spaść przechodniowi na głowę). W marzeniu sennym: (upadek z drabiny) niepowodzenie; (schodzenie) wątpliwe osiągnięcie, pechowa sprawa; (wchodzenie) cierpliwość; powodzenie.

Dom symbolizuje bezpieczeństwo, trwałość, schronienie, twierdzę, mieszkanie, własny kąt; gospodarstwo domowe, domowników, rodzinę, gniazdo rodzinne; ród, dynastię; ojczyznę; Wszechświat; ciało ludzkie; skarbnicę mądrości; gościnność. Dom emblematem rodu, dynastii. Dom Izraela (Ex. 16,31), dom Jakuba (Gen. 46,27), dom Józefa (Jozue 17,17), dom Judy (2. Ks. Król. 2,4). ,,Książę! jasnego domu szczepie znamienity” (Gość w Heilsbergu l Stanisława Trembeckiego). Dom ojca — ród, pochodzenie. ,,Zapomnij narodu twego i domu ojca twego” (Psalm 44 11). Dom jako miejsce zorganizowane, uporządkowane, ogrodzone, jest symbolem porządku, ładu kosmicznego, pępka świata, Wszechświata: dach — niebiosa, ściany — Ziemia, okna — bóstwa. W tradycji mistyków dom uważano za żeński aspekt Wszechświata (podobnie jak mur, skrzynię, ogród) lub za skarbnicę mądrości. Dom światem. „Każdy stary przestań na tem: świat był domem, dziś dom światem” (Do starych Kazimierza Brodzińskiego). Dom — niebiańska siedziba błogosławionych. Jezus pociesza uczniów: „W domu Ojca mego jest mieszkań wiele” (Ew. wg Jana 14,2). Dom boży — świątynia (2. Ks. Kronik 5,14), rozszerz, każde miejsce uświęcone obecnością bóstwa. Biblijny Jakub w Luzie, w drodze z Bersabee do Haranu, usnął wsparłszy głowę na kamieniu; We śnie ujrzał drabinę sięgającą nieba, aniołów i Boga, który doń przemówił; po przebudzeniu się Jakub mówi: „Jest to dom boży i brama niebieska” i nazwał to miejsce Betel, hebr. Bethel, ’dom Boga’ (Gen. 28,17). Dom modlitwy — świątynia (Izajasz 56,7). Dom duchowy — zrzeszenie wiernych, ecciesia (l. List sw. Piotra 2,5). Dom Mądrości wsparty na siedmiu filarach (Ks. Przypowieści 9,1), zob. Kolumna. Dom występuje często jako emblemat ciała ludzkiego (siedliska duszy), zwł. kobiecego. Jego otwory wyobrażać mają otwory ciała, dach i strych — głowę, świadomość i rozum, kuchnia — przemiany psychiczne lub alchemiczne, piwnice — popędy, instynkty, podświadomość. „Nasz dom ziemski” — powłoka cielesna (2 List do Kor. 5,1). Dom wieczności — grób (Eklezjastes 12,5; Psalm 48 12), również u Rzymian: łac. domus aeterna(lis). Groby budowano jak domy — ostatnie siedziby człowieka: grobowce, piramidy, sarkofagi, mauzolea, katakumby, dolmeny, mastaby; w gorącym klimacie Egiptu domy wznoszono w staroż. zwykle z lekkich i nietrwałych materiałów, nazywano je „schroniskiem”, „przytułkiem”, „zajazdem”, za to grobowce budowano solidnie i mówiono o nich „domy wieczności” (Bibliotheke 1,51 Diodora Sycylijczyka). Dom z gliny — grób; przemijanie, nietrwałość (życia). Dom żałoby i dom wesela. „Serce mądrych jest w domu żałoby, lecz serce głupich — w domu wesela” (Eklezjastes 7,4). „Nie wchodź do domu żałoby ani nie bierz udziału w narzekaniu (…), gdyż mojemu ludowi odjąłem (…) — mówi Pan — łaskę i zmiłowanie!” (Jeremiasz 16,5). Dom niewoli — Egipt. „Wywiódł nas Pan z ziemi egipskiej, z domu niewoli” {Ex. 13,14); „A cóż to jest dom niewoli? (…) — Kiedy palce z butów wyłażą i łokcie z koszuli, kiedy się jeść bardzo chce, a nie ma za co kupić obarzanka” (Krewni 2 Józefa Korzeniowskiego). Dom Chleba, Bethlehem, Betlejem, hebr. Bayl Lahm, na płd. od Jerozolimy — wg tradycji miejsce urodzenia króla Dawida i Jezusa; por. Chleb. Dom Łaski i Miłosierdzia, Betsaida (Betesda) w Jerozolimie przy Owczej Bramie — sadzawka przywracająca zdrowie temu, kto w nią wstąpił bezpośrednio po tym, jak anioł Pański poruszył wody sadzawki (Ew. wg Jana 5,2 —4). Dom z cedrów libańskich — dom trwały, niezniszczalny; świątynia Salomona w Jerozolimie (3. Ks. Król. 5). Dom zbudowany na piasku — bez fundamentów — rzecz nietrwała (Ew. wg Mat. 7,26). Domek z kart — piramidka ustawioa z kart do gry — rzecz nietrwała. Głosić z dachów domów — rozgłaszać jak najszerzej, rozpowszechniać jakąś nowinę. Domy w staroż. Izraelu miały płaskie dachy, na których o zmierzchu zbierano • się na rozmowy, zabawy, skąd rozgłaszano wiadomości sąsiadom, gdzie nocą sypiano. „Co w komorach na ucho szeptaliście. będzie rozgłaszane z dachów” (Ew. wg Łuk. 12,3). ..Gospodarz domu” — Belzebub, ’władca much’, bóg filistyńskiego Akkaronu odpędzający muchy, komary i wszelkie choroby; diabeł (Ew. wg Mai. 10,25; 4. Ks. Król. 1.2). Domownicy wiary — wyznawcy (List do Gniotów 6,10). Bóstwa domowe w staroż. Rzymie — lary, penaty. Głowa domu, pan domu — mąż, ojciec, gospodarz. Pani domu — gospodyni. Dom — korzyść, sprawa. Pro domo sua tac. dosl. ’dla własnego domu’, dla własnej korzyści, we własnej sprawie (tytuł mowy Cicerona De domo sua ’o swoim domu’, 57 r. p.n.e.). Dom publiczny — dom nierządu; przest. zamtuz, lupanar; wulg. burdel. Dom otwarty — w którym się przyjmuje wielu gości, urządza przyjęcia, zabawy; tytuł komedii (1883) Michała Bałuckiego. Dom dziecka, starców, akademicki, wczasowy, kultury, ludowy, poprawczy, towarowy, zdrojowy itd. — instytucja społ., państwowa, handl. itd.; budynek, w którym się ona mieści. Dom symbolem ojczyzny, Polski. „Budujmy miłej ojczyźnie dom. wolności dom i siły” (Budujmy miłej… 1—2 Marii Konopnickiej). „A cała Polska — jego dom!” (Manifest ludu 8 OrOta). „O polski kraju święty! warowny domie nasz!” (Hymn Polski 1 —2 Władysława Bełzy). Szklane domy — wizje nowej cywilizacji i cudownego życia w Polsce, jakie roztacza Seweryn Baryka przed synem Cezarym (Czarusiem) w drodze do ojczyzny, w powieści Przedwiośnie (1925) S. Żeromskiego. Przysłowie ang.: Kto mieszka w szklanych domach, niech nie ciska kamieniami. ,,Świat suknia — a dom koszula” (Ożenić się nie mogę 1,2 Aleksandra Fredry). Dom Anglika jest jego twierdzą. „Najuboższy człowiek w swej chałupie stawia czoło całej potędze Korony. Może to być waląca się lepianka, do której przecieka deszcz i wdziera się wiatr; ale król Anglii wejść nie może!” (z przemówienia Williama Pitta, lorda Chatham. na temat ustawy akcyzowej, w Izbie Lordów w 1766). W astrologii: przy stawianiu horoskopów niebo wyobraża się zwykle jako koło podzielone na dwanaście części zwanych Domami; każdemu z tych Domów przypisano pewne dziedziny życia ludzkiego, takie jak np. małżeństwo, przyjaźń, dzieci, wrogowie, śmierć, bogactwo czy pozycja społeczna. Planety przechodzące przez poszczególne Domy mają wpływać na te dziedziny dodatnio a. ujemnie.

(Nizina, Równina) Dolina symbolizuje zstąpienie, pogłębienie, głębię, ciemność; medytację; upokorzenie, poniżenie, niski stan, utratę, cierpienie, łzy, płacz, śmierć. Sąd Boży; życie, szczęście, dobro(byt), obfitość; łono kobiety, żyzność, bogacenie się, postęp materialny; rozwój duchowy, skupienie ducha, otwarcie na wpływy niebios; zamieszanie; neutralność; por. Góra, Pustynia. Dolina w przeciwieństwie do góry — zstąpienie; głębia; sytuacja utraty wzniosłości, wywyższenia, dostojności, wielkości duchowej; pogłębienie przeżyć i wiedzy; łono kobiety jako przeciwieństwo ityfallicznej stromizny gór. Dolina — dobro, przeciwieństwo zła, dzikości gór. Przysłowie: Nie ma góry bez. doliny. Dolina — szczęście. W płn.zach. Indiach, w Kotlinie Kaszmirskiej słynna z piękności Dolina Szczęścia a. Szczęśliwa Dolina, zwana tak prawdop. dlatego, że budzi uczucie oddzielenia od reszty świata. Dolina — skupienie ducha; wpływy, zejście i epifania bogów zamieszkujących góry (na obraz zlewania się górskich strumieni do nizinnych rzek), droga duchowa, (u taoistów, sufistów) przejście. „Każda dolina będzie podniesiona, a każda góra i pagórek będzie poniżony” (Izajasz 40,4); zob. Góra (Okrutny Babilon). Dolina widzenia — Jeruzalem (Izajasz 22,1). Mieszkanka doliny twardej i polnej; miesz.kanka doliny, skała równiny — Syjon, Jerozolima, otoczone zewsząd górami (Jeremiasz 21,13). Dolina zamieszania, dolina Achor — zwycięstwo; nadzieja; — miejsce, gdzie Jozue z. Izraelczykami wytracił Achana i potomstwo jego (Jozue 7,24—6). „Dam jej (Matce — Izraelowi) dolinę Achor jako furtę nadziei” {Ozeasz 2,15). Dolina Hordy Goga, dolina Abarim, dolina podróżnych — na wschód od Morza (Martwego), miejsce wsławione grobami wojsk Goga (Ezechiel 39,11—16). Dolina Sukkot, Dolina Namiotów — dolina na zachód i wschód od Jordanu (Psalm 59 8). Dolina łez, padół płaczu — ten świat, ziemia jako miejsce cierpień człowieka. W Wulgacie vallis lacrymarum ’dolina łez’ w pobliżu Jerozolimy (Psalm 83 1). Dolina mordu — Tofet, dolina syna Ennoma, w dolinie Gehinnon, gdzie palono dzieci w ofierze Molochowi (Jeremiasz 7.30 —32). Dolina Gehinnon, Gehenna ’dolina (synów) Hinnona’ — piekło; cierpienia piekielne; męczarnie psych. i fiz. Dolina na płd. od Jerozolimy, gdzie oddawano się kultowi Molocha. „Obacz drogi twoje w dolinie, wiedz, coś czyniła, wielbłądzico prędka” (Jeremiasz 2,23). Dolina — śmierć, cień śmierci, ciężka choroba. „Choćbym chodził w dolinie cienia śmierci, zła się nie ulęknę, boś Ty jest ze mną” (Psalm 22 4). Skandynawska Dolina Krzewów Ciernistych — śmierć. Puszcza pełna mroku, pustyń, przepaści, w której zabłąkał się grzesznik (Wędrówka pielgrzyma Johna Bunyana). Dolina Rozstrzygnięcia, dolina Posieczenia. Dolina Sądu — dolina Jozafata, miejsce, w którym ma się odbyć Sąd Ostateczny (Joel 3,2—6), utożsamiane tradycyjnie z doliną Cedronu na płn.wsch. od Jerozolimy; od imienia króla Jozafata (hebr. •[Jahwe] osądził’), zob. 2. Ks. Kronik 20.20. Dolina — dobrobyt, którym jednak nie wolno się pysznić w obawie przed karą niebios; postęp materialny, płodność, obfitość, bogactwo (wynikające z żyzności gruntu i z pracy na roli) w przeciwieństwie do ubóstwa i jałowości gór, do pustyni (miejsca oczyszczenia) i do morza (wprawdzie źródła życia, ale żywiołu obcego dla człowieka); miejsce płodnych przemian, gdzie wpływają wzajem na siebie siły sprzeczne (Ziemia, deszcz, gorąco Słońca) dając syntezę — urodzaj i harmonijną, bogatą osobowość człowieka. „Czemu się przechwalasz dolinami? Spłynęła dolina twoja, córko pieszczona” (Jeremiasz 49,4). „Biada koronie pychy, koronie Efraima (…), którzy rządzili doliną bardzo tłustą zataczając się od wina!” (Izajasz 28,1). Dolina Wiecznej Wiosny — wspaniała, niegdyś żyzna, pszeniczna, sycylijska dolina Enny, gdzie znajdowało się główne sanktuarium Demeter i gdzie, wg mitu, jej córka Kora miała zbierać kwiaty, gdy porwał ją Pluton. Dolina — mistyczne siedlisko pasterza i kapłana (łac. munus pastorale ’urząd pa sterski’, nakaz rządzenia wiernymi dany apostołom i ich następcom). Dolina Poniżenia, ang. valley of Humiliation (Wędrówka pielgrzyma Johna Bunyana), w której Chrześcijanin pokonuje w śmiertelnej walce potwornego demona Apollyona. Dolina w islamie — pole rozwoju duchowego, medytacji relig., przeciwieństwo pustyni; zob. Pustynia (samotność bezpłodna bez Boga). Dolina lat — wiek człowieka starszego. „Już zeszedłem nieco w dolinę lat” (Oleiło 3,3,265 Szekspira). Dolina — życie. „Po chłodnej, pustelniczej dolinie życia odbywają swą cichą wędrówkę” (Elegia napisana w wiejskim kościele 19 Thomasa Graya). ,,Dolina Płodzenia Dusz”, ang. The yale of Soulmaking — świat (List 123. To’ George and Georgiana Keats Johna Keatsa). Dolina — skromność, niski stan, poniżenie, bieda, cierpienie. „Ty pójdziesz górą (bis), a ja doliną, ty zakwitniesz różą (bis), a ja kaliną”, jedna z najpopularniejszych poi. lud. pieśni miłosnych: ukochana będzie ,,panią w jasnym dworze”, a on „księdzem w ciemnym klasztorze”. „Dolina często spłakana” (Sobótka 499 Seweryna Goszczyńskiego). Przysłowie fr.: Qui reste dans la vallee ne passera jamais la montagne ’kto zostaje w dolinie, nigdy nie przekroczy góry’. „Pójdźcie do nas, wy, którzy w dolinach cierpicie (mówią góry) — wy wszyscy nędzni, słabi, cisi” (W Tatrach. Pójdźcie do nas… 1 —2 Kazimierza Tetmajera).

Deszcz symbolizuje błogosławieństwo, opiekę boską, wpływ nieba na ziemię, wpływ duchowy bóstwa na ludzi, łaskę, miłosierdzie; życie, wodę, płodność, spermę; zniszczenie, chorobę, smutek; prawdę, mądrość, oczyszczenie. Magia deszczowa. W różnych kulturach niezliczone ceremonie sprowadzające deszcz: tańce, śpiew, okrzyki, kucie młotem (dla wywołania piorunów i burzy). Czarownikmag deszczowy to w prymitywnych kulturach potężna postać, której magiczne moce mają wielkie znaczenie dla plemienia; jeżeli kilkakrotnie sprawi zawód, los jego może być nie do pozazdroszczenia. Inaczej w kulturach wyższych, gdzie suszę można wytłumaczyć gniewem bóstwa. W religii rzymskiej deszczowa postać najwyższego boga — Juppiter Pluyius. Resfa leżała na szacie żałobnej na skale tak długo, póki nie spadł deszcz (2 Ks. Król. 21,10). Również płacz, w charakterze magii sympatycznej, miał wywoływać deszcz. Po długiej suszy i pokonaniu proroków Baala, prorok Eliasz wkłada głowę między kolana i sprowadza deszcz (3. Ks. Król. 18,41—6). Święci specjalizujący się w sprowadzaniu opadów w okresach suszy to m.in.: św. Gerwazy, św. Godolewa, św. Swithun, biskup Winchesteru, św. Medard. Magia przeciwdeszczowa. Staroż. Rzymianie utrzymywali, że gdy deszcz długo nie pada, winni są chrześcijanie i ich magia (por. Państwo Boże 2,3 św. Augustyna). Obfitość a. brak opadów skutkiem łaski boskiej. „Łaska rosi tutaj obficiej, a tam mniej obficie” (Boska Komedia, Raj 89— 90 Dantego, tł. E. Porębowicza). „Deszcz nie pada, gdy niebo jest zamknięte” (2 Ks. Kronik 6,26), jako kara za grzechy ludzi. Deszcz — oczyszczenie; gdyż wodę uważano za ,,substancję uniwersalną”, za stan skupienia pośredni między gazowym a stałym, jak również dlatego, że woda deszczowa spada z nieba jako rodzaj „wpływu duchowego” nieba na ziemię. Deszcz — czyste Górne Wody. Deszcz — odkupiciel. Mesjasz. „(Mesjasz) zstąpi jak deszcz na runo i jak krople na ziemię kapiące” (Psalm 71 6). Deszcz — miłosierdzie. „(Miłosierdzie) jak deszcz majowy spada z nieba, dwakroć błogosławiąc dawcę i obdarowanego” (Kupiec wenecki 4,1 Szekspira). Deszcz użyźnia ziemię, a także, przez rozszerzenie, zapładnia zwierzęta, kobiety, umysły, ducha ludzkiego. „Deszcz zstępuje z nieba (,..), napaja ziemię i zwilża ją, i czyni, że rodzi, i daje nasienie siejącemu i chleb jedzącemu” (Izajasz 55, 10). Deszcz jako sperma boga w micie o Danae zapłodnionej przez Zeusa pojawia się w postaci złotego deszczu, który przez szparę w dachu przenika do Danae uwięzionej w spiżowej wieży. „Deszcz jest małżonkiem ziemi” (Talmud babiloński: Taanith, fol. 6b). Deszcz na sprawiedliwych (i niesprawiedliwych). ,,Spuśćcie rosę, niebiosa, z wierzchu, a obłoki niech zleją deszczem sprawiedliwego” (Izajasz 45,8). Allach chętnie spuszcza deszcz na błogosławionych i świętych; gdy przykrywa się grób świętego dachem, Allach zlewa deszczem całą cierpiącą od suszy okolicę. „(Bóg) który jest w niebiosach (…) spuszcza deszcz na sprawiedliwych i niesprawiedliwych” (Ew. wg Mat. 5,45). Deszcz do grobu. Przysłowie nm.: Szczęściarzowi deszcz do grobu pada. Wiąże się to z wyobrażeniami o spragnionych duszach, których pragnienie można zaspokoić wylewając wodę; deszcz padający do grobu a. na grób ma jakoby moc oczyszczania zmarłych z grzechów. Dlatego Arabowie życzą zmarłym ulewy (darowania win) — na grób. W wielu miejscowościach nm. małe sarkofagi dla dzieci zmarłych bez chrztu umieszczano pod kościelną rynną. ,,Słońce świeci, deszczyk pada, czarownica się podkrada” (Deszcz majowy l—2 Marii Konopnickiej). Przysłowie fr.: Gdy pada deszcz i świeci słońce, diabeł bije swą żonę. Z deszczu pod rynnę (dostać się) — chcąc’ uniknąć zła, popaść w jeszcze gorszą biedę. Incidis in Scyllom cupiens vitare Charybdim łac. ’wpadasz na Scyllę chcąc ominąć Charybdę’ (por. Odyseja 12,85—110 Homera). Spaść z deszczem — zjawić się nagle i niespodziewanie. Deszcz padający z ziemi do nieba — emblemat rzeczy niezwykłej, zjawiska niebywałego (por. Pieśń o wrogu klasowym Bertolta Brechta). Potop — ekspiacja za grzech i bezbożność, pomsta bóstwa, koniec cyklu dziejów; zob. Arka (Noego). W mitach wielu ludów, jak w starobabilońskim Poemacie o Gilgameszu z III tysiąclecia p.n.e., jak w mit. gr. spuszczony na ludzkość przez Zeusa potop, z którego uratowali się tylko Deukalion i Pyrra. Smrodliwa, gęsta, ciągła ulewa jest karą dla dusz pokutujących za obżarstwo (Boska Komedia, Piekło 7,7 —36 Dantego). „Niebo (…) spuści gorący deszcz zemsty na winnych” (Ryszard II 1,2 Szekspira). Sturm und Drang nm. ’burza i napór’ — preromantyczny nurt w literaturze nm. (1767 —85), przeciwstawiający się racjonalnemu klasycyzmowi. Sturm und Drangperiode nm. ’okres burzy i naporu’ — okres wrzenia, wyzwolonych namiętności, gwałtownego rozwoju. Burza — rewolucja. Buriewiestnik roś. ’zwiastun burzy’, tj. zbliżającej się rewolucji. Burza — swoboda. „Burzo — symbolu dni swobody, przetocz się nad niewolną falą” (Fale, kto wstrzymał pęd wasz… 11—12 Aleksandra Puszkina, tł. Leopolda Lewina). Burza — wojna, okropności wojny (por. Pomyłki S. Żeromskiego). Burza w szklance wody — wiele hałasu o nic (Montesquieu nazwał tak zamieszki w Republice San Marino). W alchemii: skupienie, zgęszczenie, skroplenie a. wybielanie (pokrewieństwo symboliki wody i światła). Emblematy deszczu — łzy. klejnoty. W marzeniu sennym: tyrania, despotyzm; (kapuśniaczek) trudności, zmartwienia; (ulewa) wypadek; obfitość.

Delfin jest symbolem morza, gwałtowności morza; miłości, przyjemności, łagodności, szczodrości; wolności; zmartwychwstania, zbawienia; pilności, szybkości; przepowiadania pogody. Delfiny, małe, opływowe, morskie wieloryby uzębione, zwykle ze szczękami w kształcie butelki albo lekko zadartego dzioba, znane były już w głębokiej starożytności z wdzięku, inteligencji, ochoty do igraszek i przyjaźni do człowieka; opisywane w dziełach Ezopa, Herodota, Arystotelesa, Pliniusza i innych. Podgięty spiczasty pysk z wyrazem jakby uśmiechu był powodem nadania delfinowi przydomka Simon, od tac. simare ’podginać (o nosie)’. Najczęściej wyobrażany w plastyce antycznej wśród fauny morskiej, niekiedy jako jej król, stał się w tematyce morskiej ulubionym elementem dekoracyjnym i emblematem morza. Jako najszybsze, zdaniem starożytnych, zwierzę mórz, stał się symbolem szybkości; w tym charakterze wyobrażano go na szczycie „met” (łac. metae) wyścigów rydwanów, stożkowatych słupów na obu końcach muru (łac. spina) dzielącego wzdłuż na dwie części cały tor wyścigowy. Wokół „met” konie zawracały w pełnym biegu (konie i delfiny łączyła z sobą służba u Posejdona, władcy mórz, którego zaprzęg wspólnie ciągnęły), pod tymi „metami” z wizerunkami delfinów ubogie kobiety z ludu dawały sobie wróżyć z dłoni i z czaszki, gdyż delfin był zwierzęciem wróżebnym Delfin owinięty wokół kotwicy wyobraża szybkość powstrzymywaną, czyli przezorność. Przyjaźń delfina z człowiekiem nie jest bezinteresowna. Rybacy od dawna widzieli jej powód w żarłoczności delfina (znane są spółki połowowe ludzi z delfinami) i traktują tę przyjaźń jako rodzaj zależności. I dziś przysłowie kaszubskie twierdzi: Ciejby delfin nie był obodny (tj. żarłoczny), to byłby swobodny. Połączenie takich cech jak szybkość ruchu, przewidywanie pogody, mądrość i ostrożność uczyniły z delfina emblemat nawigacji, często przedstawiany, podobnie jak Posejdon, z trójzębem albo z kotwicą. W wyobrażeniach czterech żywiołów reprezentował wodę. Był uważany za opiekuna żeglugi morskiej, przewoźnika i ratownika bogów i ludzi. Delfin zawiózł zrodzoną z piany morskiej Afrodytę na ląd, został więc symbolem miłości i płodności (zob. Kolumna). Młody Dionizos, jako opiekun żeglugi, zmienił w delfiny rozbójników tyrreńskich, którzy chcieli go porwać; przeobrażeni w delfiny żałują swych postępków i niosą pomoc rozbitkom. Stąd delfin znaczy także odkupienie win. Również u Ezopa delfiny ratują życie ludzkie, ale… topią małpę udającą człowieka. W heraldyce: waleczność. Przyczyniły się do tego jego groźne szczęki o ostrych zębach i niebezpieczna płetwa grzbietowa. Występuje w herbach miast portowych i herbach żeglarzy (również na tarczy Odyseuszą), głosząc wolność handlu albo władzę nad szlakami morskimi. Był zwierzęciem herbowym, a od 1150 przydomkiem książąt Dolnej Burgundii, nazywanej odtąd Delfinatem (fr. Dauphine); po śmierci ostatniego, bezpotomnego księcia, kraina przeszła na własność króla; od 1349 do 1830 pierworodny syn króla nosił dlatego tytuł Delfina. Właśnie na użytek następcy tronu (tac. in usum Delphini) wydano w 1674 okrojoną, uprzyzwoiconą serię klasyków łacińskich. Zachowanie się zwierzęcia, zmienne w zależności od pogody, dało mu u antycznych żeglarzy renomę wieszczka przepowiadającego burzę i deszcz, a z czasem wszelkie inne niebezpieczeństwa i wydarzenia. Dante w Boskiej Komedii (Piekło tł. E. Porębowicza) pisze: ,,Delfiny (…) grzbiet wygięty z podmorskiej fali jawią maryna rzom na znak, aby się chronili z okręty”; Mickiewicz w Dziadach cz. III 1,1, mówi o delfinie jako o „wieszczu nawałnicy”. Obserwacjom pogody służył także równikowy gwiazdozbiór Delfina. Prócz umiejętności wieszczenia przypisywano delfinowi także inną cechę Apollina — muzykalność. Apollo jako bóg muzyki otrzymał przydomek Delphinios i sam nieraz występował w postaci tego zwierzęcia, podobnie zresztą jak Afrodyta. Gdy korsarze wyrzucili boskiego śpiewaka Ariona z okrętu do morza, po odśpiewaniu przez niego pożegnalnej arii, zwabiony tym śpiewem delfin zawiózł artystę bezpiecznie do Koryntu. Skutki tej muzykalnej przygody były dalekosiężne. Delfin, przenosząc Ariona z tego świata gwałtu i przemocy w świat chwały i zbawienia (podobnie jak „wielka ryba” proroka Jonasza, którą często wyobrażano jako wielkiego delfina), widziany był przez wczesne chrześcijaństwo jako siła sprawcza prefiguracji śmierci i zmartwychwstania Chrystusa, a z czasem jako Jego wyobrażenie. W starochrześcijańskiej sztuce nagrobnej delfin z trójzębem i kotwicą symbolizował śmierć Chrystusa (krzyża nie przedstawiano, gdyż jako narzędzie kary hańbiącej budził jeszcze niechęć nowo nawróconych). Wyobrażenie delfina z kotwicą i łodzią symbolizowało ducha Kościoła chrześcijańskiego. Według pitagorejskiej teorii wędrówki dusz, dusza ludzka przechodzi po śmierci w ciało delfina, nim odrodzi się w wyższych rejonach bytu. Legendy ludowe mó•wią tak raczej o duszach marynarzy, którzy utonęli. W mitologii greckiej delfin odwoził na grzbiecie dusze zmarłych na Wyspy Błogosławionych. W tym aspekcie służył sztuce wczesnochrześcijańskiej jako atrybut Chrystusa Zbawiciela i Stwórcy (łac. Delphinus Salvator). Kochanowski w Proporcu (174—175) pisze o Bałtyku: „Tam okręty, a przy nich delfinowie gęści po wierzchu wody grają połyskując złotem”. Delfin towarzyszył żaglowcom na morzu, figlując i koziołkując na falach kilwateru (smugi za statkiem); dlatego w symbolice chrześcijańskiej był towarzyszem albo nosicielem okrętu rozumianego jako Kościół albo jako łódź du szy osoby zmarłej, wiedzionej przez Zbawiciela ku wieczności. Delfin wiązał się wreszcie ze światłem. Od IV wieku do wczesnego średniowiecza sporządzano często lampy oliwne w kształcie delfina; kształt ten był zresztą tylko estetycznym rozwinięciem najpraktyczniejszej formy takiej lampy: starożytne lampy chińskie i egipskie miały obły kształt sosjerki z wydłużonym dziobem, w którym osadzało się knot.

Dąb symbolizuje ogień, oś świata, punkt zwrotny; drzwi do nieba, świętość, wyrocznię, wiarę; człowieka; wytrzymałość, trwałość, długowieczność, nieśmiertelność; zasadę męską, płodność, siłę fizyczną i moralną, cnotę, odwagę, gościnność; królewskość. majestat, potęgę, wyniosłość, wzniosłość. triumf, chwałę, honor, niepodległość; nagrodę. Dąb — wyrocznia. W szeleście jego liści wieszczkowie i kapłani dosłuchiwali się głosu bóstwa. W Dodonie w Epirze, najstarszej wyroczni gr., kapłani odczytywali wolę Zeusa z szumu liści świętego dębu, siedziby boga, a także z lotu gołębi i szmeru cudownego źródła. „Odys sam pono udał się do Dodony, by z boskich liści wysokiego dębu posłyszeć wolę Zeusa, jak ma wrócić do żyznej Itaki: czy po kryjomu, czy jawnie” (Odyseja 14,327; 19,296 Homera, tt. J. Parandowskiego). Dąb — wróżbita i doradca. W tradycji gr. dębowy maszt okrętu „Argo” ostrzegał Jazona i jego towarzyszy przed grożącymi im niebezpieczeństwami. Dąb — świątynia. Złote runo, cel wyprawy Argonautów w Kolchidzie, na Kaukazie, wisiało na dębie, strzeżone przez smoka. Dąb u wielu ludów indoeuropejskich — święte drzewo burzy i grzmotu, siły, długowieczności i nieśmiertelności, drzewo chmur i nieba, nie dające się wichrom wyrwać z ziemi, ściągające na siebie pioruny Gromowładnego, drzewo poświęcone bogom burzy i niebios, ognia i płodności, jak biblijny Jahwe, Zeus (Jowisz), Wielka Macierz Bogów (wsch.gr.rz. Kybele), Rhea, Artemida; słonecznemu bohaterowi Heraklesowi, fenickiemu bogu podziemi Melkartowi, germańskiemu DonarowiThorowi, słowiańskiemu Perkunowi, irlandzkiemu Dagdzie, skandynawskiemu Balderowi; święte drzewo erynii (płodność i świat podziemny), przedmiot kultu staroż. druidów. Dąb jest w najwyższym stopniu aspektem drzewa, osi świata, narzędziem komu nikacji między niebem i ziemią, uważanym za najstarsze z drzew. „Dąb, co wierzchołkiem w niebiosach się górnych kołysze, długi zaś korzeń w głębie Tartaru samego wysyła” (Georgiki 2,291—2 Wergiliusza, tł. Z. Abramowiczówny), stał się symbolem świadectwa, występował jako upoważniony przez bóstwa świadek najważniejszych wydarzeń wymagających współudziału mocy niebieskich, jak koronacja albo sądy, składanie ofiar a. zawieranie transakcji handlowych, wytyczanie granic a. głośne czytanie Ewangelii. Wszystkie te czynności, i wiele innych, wykonywano najchętniej w cieniu dębu. Skandynawowie odbywali zgromadzenia wolnych mężczyzn (thing, ting} pod dębami, w których mieszkać miały dusze przodków, udzielające zebranym swego doświadczenia i dobrych rad. Było to także ulubione miejsce spotkań czarodziejów i wróżek. Dąb (jak i inne wysokie, długowieczne, samotne drzewa będące punktem orientacyjnym krajobrazu) to miejsce grzebania zwłok pasterskich ludów koczowniczych (jak u Beduinów jeszcze w XX w.); w Biblii — nieraz jako żywy pomnik związany z jakimś wydarzeniem. Deborę, mamkę Rebeki, pochowano poniżej Betelu pod dębem i nazwano go dębem płaczu (Gen. 35,8). Króla Saula pochowano wraz z synami pod dębem w Jabes Galaad (. Ks. Kronik 10,12). Dąb — drzewo święte. Dopiero w księgach prorockich występuje dąb jako symbol potęgi i religii ludów pogańskich otaczających Izrael, przejęty także przez Żydów jako własny symbol łączności z Bogiem. Pod dębem przy świątyni w Sychem Jozue postawił wielki kamień na pamiątkę odrzucenia obcych bogów przez jego lud i powrotu do „Boga świętego. Boga zazdrosnego” (Jozue 24,19—26). „Bałwochwalcy będą pobici (…) pod wszelkim dębem gałęzistym, gdzie palili kadzidła wonne wszystkim bałwanom swoim” (Ezechiel 6,13). Anioł, który się ukazał Gedeonowi, siadł pod dębem, który był w Ofra (Ks. Sędziów 6,11). W folklorze ścięcie dębu to zły omen; dąb jęczy i krzyczy padając. Dąb — mieszkaniem nimf: driad i hamadriad. Erisychton, syn Triopasa w Tesalii, kazał ściąć olbrzymi święty dąb w gaju Cerery, w którym mieszkała ulubiona przez boginię nimfa; Ceres ukarała świę tokradcę wieczystym głodem (Metamorfozy 8,728 —885 Owidiusza). Dąb — drzewo królewskie, król drzew i lasów. „Królewskie drzewa! Wy pomniki żywe uoiegłych czasów, dęby miłościwe” (Królewskie dęby l—2 Wincentego Pola). Dąb — silą, moc. stałość, potęga. Lać. robur ’dąb; twardość, moc, krzepkość; elita, najlepsza część’; znaczenie przenośne z uwagi na twardość, ciężkość, trwałość i odporność .ia wodę drewna uważanego w staroż. ; śrdw za nie podlegające gniciu ani butwieniu. Lać. druides, druidae, nazwa kapłana celi.. z galijskiego druides, pokrewna st.irl. drui (l. mn. druid) ’czarownik’ i daur ’dąb’, walij. derwen ’dąb’ i ang. tree ’drzewo’. Dąb się powalił, a trzcina została, przysłowie wg bajki O trzcinie z dębem Ezopa; dąb opiera się wiatrowi, trzcina mu się kłania. Dąb ojcem człowieka. Arkadyjczyków nazywano Potomkami Dębu (gr. engenoi dryós). …laki twój ród, skąd jesteś, bo chyba nie wyrosłeś z dębu, jak w starej bajce” (Odyseja 19,163 Homera, tł. J. Parandowskiego) — tymi słowy zwraca się Penelopa do Odyssa, którego nie poznała. Dąb alegorią człowieka, zob. Drzewo (Filemon i Baukis). Kobiety trackie, morderczynie Orfeusza. Bachus zmienił w dęby (Metamorfozy 11,3 i nast. Owidiusza). Eneasz. zabiwszy Mezenta, zawiesza jego miecz, pancerz, tarczę, hełm i włócznię, jako trofea (pcnopiia) na wbitym w ziemię pniu olbrzymiego dębu o ściętych gałęziach (Eneida 11.5 i nast. Wergiliusza). Maczuga dębowa — broń bohaterów słonecznych. ;ak Herakles i Tezeusz, emblemat promieni Słońca, gromów i błyskawic. symbol dzikości, okrucieństwa. Król dębowy, święty król, u schyłku swojej kadencji wykastrowany i zabity, zazw. jesienią, aby na wiosnę jego następca mógł zapewnić odrodzenie się wegetacji i dobre plony; magia sympatyczna pomagająca naturze przebyć kolejne, niezbędne etapy zimowej śmierci i wiosennego zmartwychwstania. Złota gałąź dębu z rosnącą na niej jemiołą — atrybut Sybilli Kumańskiej. Gałąź taka. poświęcona Prozerpinie. pozwala Eneaszowi wstąpić we wrota Awernu (pod ziemnego świata zmarłych) i powrócić potem bezkarnie między żyjących (Eneida 6 Wergiliusza). Kłoda dębowa, święty kloc, opał świętego ognia westalek i ognisk domowych i państwowych staroż. Rzymu. Popiołu z niego używano do użyźniania pól. Kłoda zapalana dawniej, z wesołym ceremoniałem, w kominku na Boże Narodzenie. Liście dębowe. W staroż. Rzymie wieniec z liści dębowych (łac. corona civicd) dawano żołnierzom, którzy w czasie bitwy uratowali życie współobywatelowi (civis), emblemat wolności, siły, potęgi, odwagi. Stąd nm. Eichenlaub, w XVIII w. w Niemczech symbol bohaterstwa, a od pocz. XIX w. odznaczenie wojenne. Trzcina, lilia i liść dębowy, zob. Lilia. Dąb trumną. Wcześni chrześcijanie często grzebali zmarłych w trumnie z wydrążonego pnia dębowego. Dębowa wić uczy robić (a brzozowa rozum dawa) — śrdw. przysłowie o „toczonych maczugach” dębowych, których uderzeniami naganiano do pilniejszej pracy na roli i w rzemiośle (i o rózgach brzozowych, którymi cięto żaków w szkole). Zagrać komuś dębową wić — obić kijem. Dębowymi słowy łajać leniwemu potrzeba (Knapius). Żołądź emblematem życia, siły, zdrowia i rześkości, męskości (przez podobieństwo do żołędzia fallusa), poświęcony germ. bogu płodności i ognia Thorowi. Zastępuje trefle (fr. trefle ’koniczyna, trefl’) w nm. talii kart. Pożywienie ludzi w dawnych czasach, w Grecji uważane za przysmak prymitywnych Arkadyjczyków, mające się do kłosów pszenicy jak woda do wina. Ulubione pożywienie świń: ,,Nawet najpotężniejszy dąb był kiedyś żołędziem, który lada świnia mogła pożreć” (Brief an Frauenstadl A. Schopenhauera). Noszony przy sobie jako amulet przeciw starzeniu się i pijaństwu. Popiół ze spalonej dębiny zob. Popiół (w chrzęść.). Dąb Baublis w powiecie rosieńskim na Żmudzi. „Czy żyje wielki Baublis, w którego ogromie wiekami wydrążonym, jakby w dobrym domie, dwunastu ludzi mogło wieczerzać za stołem?” (Pan Tadeusz 4,27—9 Mickiewicza). Dąb gaduła zob. Drzewo (natchnieniem poetów). Stawać dęba — (o koniu) wspiąć się na tylne nogi, (o włosach) najeżyć się (zazw. z przerażenia), (o człowieku) zbuntować si$, stawić opór, stanąć sztorcem, stawić się okoniem; stanąć na rękach; (o przedmiotach) przyjąć pozycję pionową. W heraldyce: siła, potęga, piękno; zob. wyżej Liście dębowe. Dąb (niekiedy żołądź) — impresa (godło) papieża Sykstusa IV oraz Juliusza II (Giuliana delia Rovere), patrona Leonarda da Vinci, który malując freski w stanząch watykańskich, umieszczał na nich to godło. W astrologii wiąże się z planetą Jowisz.

Liczba cztery jest symbolem Wszechświata materialnego, czterech kolumn wspierających świat (Niebo a. Ziemię), czterech stron świata, czterech pór roku, czterech kwadr Księżyca, czterech głównych wiatrów; tetragramu JHWH (hebr. imienia Boga); czterech wieków dziejów: złotego, srebrnego, brązowego i żelaznego (Metamorfozy Owidiusza; 4. ektoga Wergiliusza); zniszczenia świata (przez głód, potop, zarazę i dzikie zwierzęta); czterech rzek Hadesu; czterech rumaków Apollina; rzeczywistości, konkretu, rzeczy solidnej, dotykalnej, porządku przestrzennego, równowagi, uporządkowanej struktury, solidnego fundamentu, racjonalnej organizacji, uniwersalności, kompletności, stałości, pełni; treści, rzeczywistych osiągnięć, logiki, rozumu, woli i mądrości, sprawiedliwości, sprawiedliwego prawa bez łaski; współczucia i tolerancji, zrozumienia; człowieka powstałego z prochu ziemi, czterech okresów życia ludzkiego (dzieciństwo, młodość, wiek dojrzały, starość), czterech ,,humorów” (sangwiniczny, choleryczny, flegmatyczny i melancholijny); mężczyzny i kobiety, fallusa i vaginy; ciężkiej pracy; swastyki; kwadrygi. Czwórka związana jest z krzyżem (4 ramiona), kwadratem i sześcianem; symbolizuje Ziemię (świat) w przeciwieństwie do trójki, liczby Nieba (Stwórcy), starożytne universum rozciągające się w cztery strony świata, których gr. inicjały (anatoił, dysis, drktos, mesembria gr, ’wsch., zach., płn. płd.’) tworzą imię ADAM, co wiąże czwórkę z kondycją ludzką. Cztery — liczba świętych stworzeń: lew między zwierzętami, orzeł wśród ptaków, wół pośród bydła i człowiek wśród wszystkich istot żywych; są one kwintesencją stworzenia w mitologiach Bliskiego Wschodu i w chrześcijaństwie. Cztery rzeki wypływające z Edenu, zestawione ze zmysłami: Eufrat — usta; Tygrys — nos, Gihon — ucho, Pizon — oko (Gen. 2,10—15). Czterej wielcy prorocy biblijni — Izajasz, Jeremiasz, Ezechiel, Daniel. Prorocka wizja Ezechiela pełna jest symbolicznych czwórek (1,1—17); cztery cherubiny o czterech obliczach (człowieka, lwa, wołu i orła), czterech skrzydłach i czterech rękach, prawdop. na wzór płaskorzeźb strzegących bram świątyń i pałaców babilońskich i asyryjskich (babil. karibu — cherubin); obok cherubinów cztery koła wozu, mające cztery twarze i poruszające się na cztery strony. Czwórka była świętą liczbą Zeusa, pana nieba, Hermesa, pana wiatrów; pitagorejczyków (tetraktys, cztery pierwsze liczby pierwsze tworzą 10 = 1, 2,3,4); często jednak była liczbą niepomyślną jako zdwojenie niefortunnej dwójki. Cztery elementy, podstawowe pierwiastki, żywioły, wg Arystotelesa: ogień (suchy i ciepły), woda (mokra i zimna), powietrze (ciepłe i wilgotne) i ziemia (zimna i sucha). Cztery podstawowe aspekty świadomości: myślenie, czucie, doznania zmysłów, intuicja. Podwójne widzenie (2,2). Czterej Ojcowie Kościoła wsch. i czterej Kościoła tac. Czterej jeźdźcy Apokalipsy (6) przynoszą cztery plagi wojny: Zabór, Mord, Głód i Śmierć; barwy ich koni odpowiadają czterem stronom świata i porom dnia, co dowodzić ma powszechności zdarzeń w czasie i przestrzeni: biały to wschód i świt, czerwony — południe, płowy — zachód i zmierzch, kary — północ. Cztery postacie przed tronem Boga (4,6—9), „pełne oczu z przodu i z tyłu” podobne były (jak u Ezechiela) do: lwa, cielca, człowieka i orła w locie; reprezentowały one cały świat ożywiony i czterech ewangelistów: Marek — lew. Mateusz — człowiek, Łukasz — wół i Jan — orzeł (razem tetramorf). Cztery anioły zniszczenia na czterech krańcach Ziemi (7,1). • Cztery grzechy wołające o pomstę do nieba (w chrześcijaństwie): umyślne zabójstwo, grzech sodomski „przeciw czystości”, krzywdzenie ubogich, wdów i sierot, zatrzymanie zapłaty za pracę. Lokapala w mit. buddyjskiej i hinduistycznej — strażnicy czterech stron świata jadący na słoniach: Indra rządzący wschodem, Jama — południem, Waruna — zachodem i Kubera — północą. Cztery szlachetne prawdy buddyjskie: życie jest cierpieniem; pragnienie i chęć życia jako przyczyny wędrówki dusz są przyczyną cierpień; pokonanie pragnień jest kresem cierpień; jest też końcem cyklu reinkarnacji. Przysłowie perskie: Czterech rzeczy każdy ma więcej niż mu się zdaje: grzechów, długów, lat i wrogów. „Cztery rzeczy są, z których człowiek się wydaje: kompanija, zabawy, mowa, obyczaje” (Czwartek 9—10 Daniela Naborowskiego). Cztery wolności: od głodu i biedy, wolność wyznania i mowy (prezydent USA F. D. Roosevelt w 1941). Na cztery wiatry wygonić — wygnać gwałtownie, bezwzględnie. Cztery części ciała ludzkiego: głowa, pierś, jelita, kończyny; cztery kończyny. Kuty na cztery nogi — przebiegły, zmyślny, ma głowę do interesów. Cztery deski — trumna; cztery ściany — pokój, izba. W cztery oczy — sam na sam. Na cztery spusty zamknąć (się) — szczelnie, starannie. Cztery litery — dupa (dawniej kiep), przen. niedołęga, gamoń. Spadać na cztery łapy — wychodzić bezpiecznie z każdej trudnej sytuacji. Czwórka jako symbol charakteru odnosi się do dobroczynności, chłodu uczuć, powolności, zapobiegliwości, chęci posiadania, zdrowego rozsądku. Cztery cnoty kardynalne i ich symbole: męstwo — miecz i tarcza; sprawiedliwość — ołowianka i trójkąt; roztropność — wąż; wstrzemięźliwość — ognisko. Cztery królestwa przyrody u kabalistów: ludzkie, zwierzęce, roślinne i mineralne. U gnostyków liczba święta przedstawiająca Istotę najwyższą, jej dobroć, potęgę, jedyność i mądrość. W astrologii: gwiazdozbiór i znak zodiaku — Rak, planeta Saturn, nadzorca, nauczyciel; ukróca aspiracje, przywołuje do rzeczywistości. Cztery wieki utożsamione z czterema porami roku: l) Złoty wiek trzech mojr, ognia, wilgoci, dobra, wiosny, Chaosu, praczasu; bramą wieku jest znak Barana, jajo atrybutem życia ludzkiego. 2) Srebrny wiek trzech harpii, powietrza, gorąca, dobra, lata, konfliktu, jednorożca (wiedzy); bramą jest znak Raka. 3) Brązowy wiek trzech furii, ziemi, suchości, zła, jesieni, zabójstwa, chimery (strach); bramą jest znak Wagi. 4) Żelazny wiek trzech gracji, wody, zimna zimy, dobra, zmartwychwstania, Bellerofonta zabijającego chimerę; bramą jest znak Koziorożca. Kolor — zielony (uspokajający). Liczba duszków białej magii: gnomy, salamandry, sylfy i ondyny. Czterolistna koniczyna ma przynosić szczęście. Czwórka trefl — karta uważana za nieszczęśliwą: w dawnych taliach zwana Diabelskim Łożem.

Czterdzieści jest liczbą często wymienianą w Biblii i dlatego dawniej uważano ją za magiczną, za symbol czasu pokuty, za okres potrzebny do oczyszczenia, odrodzenia się do nowego życia, okres kary, modlitwy, symbol życia doczesnego, wypełnienia czasów, okres oczekiwania, przygotowania. Liczba charakteryzująca w Biblii interwencję Boga. oznaczająca zakończenie cyklu, po którym następuje gruntowna zmiana. Deszcz potopu biblijnego padał przez czterdzieści dni (Gen. 7, 12). a po upływie następnych czterdziestu Noe otworzył iluminator arki (8. 6). Mojżesz spędził czterdzieści dni i nocy na górze Synaj bez jedzenia i picia, aby otrzymać tablice praw (Ex. 24, 18). Gdy szpiedzy po czterdziestu dniach pobytu na ziemi Chanaan przedstawili trudności zdobycia kraju (Num. 13), a synowie Izraela podnieśli bunt, Jahwe rzeki: ..Synowie wasi będą tułaczami na pustyni przez czterdzieści lat (…) według liczby czterdziestu dni, kiedyście oglądali Ziemię Obiecaną” (Num. 14,33—4). Gdy znów czynili zło. Pan wydał ich w ręce Filistynów na czterdzieści lat (A’.(. Sędziów 13.1). Przez czterdzieści lat królowali Dawid (2. Ks. Król. 5,4), Salomon (3. Ks. Król. 11.42) i loas (2. Ks. Kronik 24,1). Goliat wyzywał wojska izraelskie przez czterdzieści dni (. Ks. Król. 17,16). Gdy Eliasz ucieka na pustynię, anioł daje mu posiłek, który mu wystarcza na czterdzieści dni wędrówki (J. Ks. Kroi. 19,8). Niniwa, przerażona proroctwami Jonasza, czyniła pokutę przez czterdzieści dni (Janusz 3.5 —9). U wielu ludów zmarły uważany jest za definitywnie martwego i pozbawionego duszy w czterdzieści dni po śmierci; wówczas więc dopiero ustają zakazy związane z. żałobą i rozpoczynają się ceremonie oczyszczenia rodziny (zwolnienia od zobowiązań względem nieboszczyka); niekiedy następuje wówczas drugi pogrzeb, przeniesienie na właściwe miejsce spoczynku i pożegnanie ze zmarłym. Czterdzieści dni trwało balsamowanie Jakuba i żałoba po nim (Gen. 50,2—4). Czterdzieści dni trwało oczyszczenie kobiety po urodzeniu syna. a dwa razy dłużej po urodzeniu córki. W karze chłosty nie wolno było wg prawa Mojżeszowego przekroczyć czterdziestu uderzeń (dla pewności nie przekraczano trzydziestu dziewięciu), a trzynastu, gdy dyscyplina miała trzy rzemienie (Deut. 25,3; 2. List do Kor. 11,24). Chrystus po zmartwychwstaniu ukazywał się apostołom przez czterdzieści dni (Dzieje Ap. 1,3). Przywilej azylu w sanktuariach trwał czterdzieści dni; tyleż czasu trwała kwarantanna (wł. yuarantena ’40 dni’). Wdowie wolno było pozostawać’w domu męża przez czterdzieści dni po jego śmierci. Czterdzieści dni trwa Wielki Post od środy popielcowej do Wielkanocy, na pamiątkę czterdziestodniowego postu Jezusa na pustyni (Ew. wg Mat. 4,2). Jezus nauczał przez czterdzieści miesięcy, a zmartwychwstał po czterdziestu godzinach pobytu w grobie. Budda i Mahomet rozpoczynają działalność w czterdziestym roku życia. Liczba 40 w Koranie, podobnie jak w Biblii, jako długość okresu pokuty, cierpienia. przygotowań i wytrwania, gra analogiczną rolę w islamie, gdy wiąże się np. z czterdziestu dniami medytacji, przygotowań, postu lub nowicjatu w bractwach mistycznych. Czterdzieści lat jest wiekiem dojrzałym, stanowiącym apogeum lat ludzkich. W tym wieku Izaak pojął za żonę Rebekę, a Ezaw — Judytę i Basemat. „Po czterdziestce człowiek jest albo głupcem, albo własnym lekarzem” — powiedzenie przypisane przez Plutarcha cesarzowi rz. Tyberiuszowi (O zachowaniu zdrowia). „Człowiek jest głupi aż do czterdziestego roku życia; gdy wtedy zaczyna pojmować swoją głupotę, jest już za późno” (Apoftegmaty Lutra). ,,Kwiat życia kobiet to lat czterdzieści, czytaj Balzaka. czytaj Bernarda” (Pierwsza zmarszczka 253—4 Wacława Szymanowskiego). Czterdziestu męczenników — dzień 10 marca. Ali Baba i czterdziestu rozbójników — opowieść z Baśni z 1001 nocy; brama do pieczary ze skarbami otwiera się magicznym zaklęciem: ,,Sezamie, otwórz się!”, prawdop. symbol bogactw ziarna ukrytego zimą pod ziemią, uwolnionego zaklęciem wiosny. Czterdziestu nieśmiertelnych — Akademia Francuska, która ma od 1634 czterdziestu akademików. „Żołnierze, pamiętajcie, że z wierzchołka tych piramid czterdzieści wieków na was patrzy!” generał Bonaparte w rozkazie dziennym do fr. Armii Egiptu, 21 VII 1798, w przeddzień bitwy pod piramidami. W alchemii — po czterdziestu dniach oczyszczenia pojawić się powinien (ale się nie pojawia) eliksir życia a. kamień filozoficzny. „Obrońca! Wskrzesiciel narodu, — z matki obcej; krew jego dawne bohatery, a imię jego będzie czterdzieści i cztery” (Dziady cz. III, Widzenie ks. Piotra 5,21—24, Mickiewicza); poeta, pisząc ten ustęp, miał zapewne na myśli sam siebie albo Konrada; liczba zastępuje tu nazwisko tajemniczej postaci wskrzesiciela narodu.