Mleko symbolizuje eliksir życia, boski pokarm, pokarm ducha; Słowo; uzdrowienie, odrodzenie; oczyszczenie; nieśmiertelność; błogosławieństwo; wtajemniczenie, prawdę, mądrość; dobroć, szacunek; pianę morską (z której zrodziła się Afrodyta); miłość; spermę, płodność, obfitość, dobrobyt. Mleko jest typowym pasterskim emblematem obfitości i dobrobytu jako podstawa pożywienia, m.in. licznych plemion pasterskich Azji Środkowej, Lapończyków, Todów z prowincji Madras w Indiach, Khoisanów z płd. i płd.zach. Afryki. Staroż. Żydom określenie ,,kraina mlekiem i miodem płynąca” (Ex. 3,8) wskazuje na obfitość pastwisk i kwiatów. Mleko z miodem grało znaczną rolę w wielu misteriach antycznych, np. w kulcie Mitry i Attisa; był to także symbol liturgiczny wczesnego Kościoła, przekazywany przy chrzcie jako zapowiedź zbawienia. Mleko i miód jest skarbnicą błogosławieństwa: „Jeruzalem złota, błogosławiona mlekiem i miodem” (Hymn Johna Masona Neale’a, 1818—66). Zob. Miód. „Nie będziesz warzył koźlęcia w mleku matki jego” (Ex. 23,18; 34,26) zakaz związany prawdop. z lokalnym, pogańskim obrzędem ofiarnym; później rozszerzony przez Żydów, przybrał kształt formalnego rozdziału potraw, naczyń i sztućców „mięsnych” i „mlecznych”. Plemiona i narody osiadłe, rolnicze a. zajmujące się rybołówstwem w wielu wypadkach brzydziły się mlekiem zwierzęcym i nie pijały go, jak np. Chińczycy, Japończycy, wyspiarze Polinezji i Melanezji, czy mieszkańcy obu Ameryk przed Kolumbem. Mleko w wyobrażeniach staroż. Bliskiego Wschodu miało związek z Księżycem, prawdop. ze względu na mleczne zabarwienie poświaty księżycowej. Grecy i Rzymianie cenili najbardziej mleko kozie, potem owcze (krów mlecznych raczej nie hodowali); używano mleka do libacji na równi z wodą, oliwą i miodem, a także w ceremoniałach kultu jako ofiary składa nej bogom i zmarłym. Na powtórnym pogrzebie Polidora niewiasty iliackie leją do mogiły ciepłe jeszcze mleko i krew poświęconą (Eneida 3,64 i nast. Wergiliusza). W Egipcie powstał nawet specjalny bóg ofiar mlecznych, laty, wyobrażany z dzbanem mleka na głowie. W wielu krajach Europy pozostawiano niedawno jeszcze mleko w spodku dla domowego duszka opiekuńczego. Mleko i nektar — Złoty Wiek ludzkości. „Flumina iam lactis, iam flumina neclaris ibant” łac. ’To strugi mleka, to strugi płynęły nektaru’ (Metamorfozy 1,111 Owidiusza). Mleko — pokarm ducha (dla potrzebujących pierwszych zasad nauki). „Każdy bowiem, który się karmi mlekiem, nie pojmuje jeszcze nauki, bo jest dziecięciem” (List do Żydów 5,13). Mleko duchowe — prawdziwe Słowo nowej wiary. „Jak nowo narodzone niemowlęta zapragnijcie nie sfałszowanego mleka duchowego” (7. List św. Piotra 2,1—2). Mleko — prawda. Mleko u staroż. Żydów było emblematem czystej, prostej, zbawiennej prawdy. W wyobrażeniach śrdw. dobra matka udziela mleka prawdy, a zła matka karmi piersią węże. Kamień filozoficzny nazywano również Mlekiem Dziewicy, napojem nieśmiertelności. W plastyce chrzęść. często wyobrażano Matkę Boską karmiącą piersią Dzieciątko (tac. Maria lactans). Mleko — napój płodności i uzdrawiania (np. w Indiach), nieśmiertelności (np. u Celtów), oczyszczenia, ochrony przed demonami (np. u staroż. Germanów), ezoterycznym symbolem wtajemniczenia (u muzułmanów). Mleko w piersi kobiety — obfitość; z obu piersi — miłość i wiedza a. płodność i mądrość. Mleko matki — cechy wrodzone: wyssać coś z mlekiem matki — mieć coś jako cechę odziedziczoną a. wpojoną od wczesnego dzieciństwa. Mleczne rodzeństwo — osoby karmione, jako niemowlęta, piersią przez tę samą kobietę. Mleko — dobroć. „Mleko dobroci ludzkiej” (Makbet 1,5 Szekspira). Mleko — zgoda. „Gdybym miał władzę, słodkie mleko zgody w piekło bym wylał” (Makbet 4,3 Szekspira, tł. J. Paszkowskiego), Malcolm do Macduffa. Mleko — białość, szacunek. „Miecz spadający na mleczną głowę czcigodnego Priama” (Hamlet 2,2 Szekspira). Mleczne morze — wg kosmogonii ind. wyobrażenie świata przed stworzeniem; zmieniono je, wg Wed, w pierwszy pokarm ludzkości, masło, za pomocą wirowania lub bicia batami. Mleczne Jezioro w niebie, ocienione Drzewem Życia, czczone w wielu religiach jako źródło życia ziemskiego. Droga Mleczna — pas mglistego światła na nocnym niebie, pochodzącego od kilkuset miliardów gwiazd naszej Galaktyki; u Egipcjan — mleko krowiej bogini Hathor; wg mit. gr. rozpryśnięte po niebie mleko Rei, Wenery albo Hery, wyssane przez Heraklesa i rozlane, gdy był niemowlęciem. Droga, po której dusze wędrują do nieba. „Na niebie w czas pogodny widać pas szeroki, który się od białości Mleczną Drogą zowie; tędy do Gromowladcy zwykli iść bogowie” (Metamorfozy 1,176 i nast. Owidiusza, tł. B. Kicińskiego); w mit. skand. droga Odyna; w tradycji chrzęść, droga św. Jakuba. Stąd nazwa Galaktyki: gr. galaksfas kyklos ’koło mleczne’, używana od VI w. p.n.e. na określenie Drogi Mlecznej, Por. Pierś (Mleko). „Słodkie mleko w przeciwnościach (życia) — filozofia” (Romeo i Julia 3,3 Szekspira). Szalone mleko tygrysicy — pokarm miłości. „Teraz wiem, co jest miłość (…); tygrys niemiłosierna nad błędnym człowiekiem na Kaukazie szalonym karmiła ją mlekiem” (Dziewosłab 6, Hipolit 9—12 Szymona Zimorowica). Płakać nad rozlanym mlekiem — czynność bezużyteczna, daremna. Mleko pod nosem (na brodzie, na wąsach) — gołowąsy smarkacz, młokos. Krew z mlekiem zob. Krew (atrybutem życia i zdrowia). Ptasie mleko — jedyna rzecz, której brak temu, kto ma wszystko czego zapragnie, kto żyje w dobrobycie. Mleko starych ludzi (łac. lać senum) — wino; przysłowie z XVI w. Mleko od wściekłej krowy — pop. żart. mocny napój alkoholowy. W marzeniach sennych: (picie mleka) spokojne szczęście; (wywrócenie skopka z mlekiem) pokrzyżowanie zamiarów.

Narcyz symbolizuje sen, odrętwiałość; zemstę, śmierć za młodu, zmartwychwstanie, wiosnę, płodność; zimną, nieczułą urodę, samolubstwo, egotyzm, egocentryzm; sztukę dla sztuki; przeglądanie się w lustrze, próżność, autoerotyzm; obłęd, głupotę, kapryśność. Narcyz w mit. gr. — piękny syn boga rzeki Kefisos w Beocji i nimfy Liriope, który za odtrącenie miłości nimfy Echo skazany został przez Afrodytę (a. Nemezis) na bezpłodną miłość do swego odbicia w źródle, a na koniec zmieniony w kwiat o zimnej, obojętnej urodzie (Metamorfozy 3,341—510 Owidiusza), atrybut Hadesa a. Plutona (rz. Dis Pater), erynii; narcyzy wieńczyły też głowy Parek, Narcyz — mężczyzna, który pogwałcił, naruszył granice sfery zastrzeżonej dla kobiet (źródło nimfy Echo) i dlatego został (wg jednej z wersji mitu) zabity jako ofiara w kulcie płodności, podobnie jak frygijski Attis, jak ukochany przez Heraklesa Hylas, jak rozszarpany przez menady Penteusz i inni. Narcyz (roślina) w staroż. Grecji — sen, śmierć, zmartwychwstanie, wiosna, prawdop. dlatego, że cebule przybyszowe narcyza sadzi się na jesieni i przykrywa na zimę; budzą się i kwitną w maju i czerwcu. Sadzono je na grobach, aby przypomnieć, że drętwota śmierci może być tylko zdrętwiałością snu. Uważano, że przeglądanie się w wodzie szkodzi zdrowiu, bo w odbiciu człowieka zawiera się jego dusza, a sen o takim odbiciu może nawet być wróżbą rychłej śmierci. Skazani na śmierć przestępcy rz. składali narcyzy w ofierze Furiom i wieńczyli się narcyzami, co miało działać narkotycznie przeciw mękom ukrzyżowania. Narcyz — słodka woń; obłęd. Sądzono, że słodki, odurzający zapach narcyzów może przyprawić o pomieszanie zmysłów. Gr. ndrkissos wg etymologii lud. związany z ndrke ’odrętwiałość’, od rzekomo narkotycznych własności roślirry. Kwiat wiązał się z ceremoniami wtajemniczenia, zwt. w kult Demeter w misteriach eleuzyńskich. Zapachem narcyzów Hades miał oszołomić Korę, aby ją tym łatwiej porwać do swego podziemnego królestwa. ,,Każda wie, że woń w narcyzach jest drogą” (Sen srebrny Salomei 1,615—16 Słowackiego). Narcyz w tradycji chrzęść. — triumf poświęcenia nad egoizmem, miłości Boga nad grzeszną miłością, wiecznego żywota nad śmiercią, miłości niebiańskiej nad ziemską; atrybut Matki Boskiej (przez podobieństwo kwiatu do lilii). Narcyz w śrdw. — atrybut Zemsty (za odtrącone uczucie nimfy Echo). Narcyz na Dalekim Wschodzie — szczęście, powodzenie, dobrobyt, życzenia noworoczne. Narcyz u Arabów — uczciwy, szczery, prostolinijny charakter (prawdop. z po wodu prostej, wyniosłej łodygi). Narcyz — próżność, ukochanie samego siebie, zwłaszcza własnej urody; introspekcja, samoobserwacja; autoerotyzm; introwersja, skłonność do zamykania się w sobie, we własnych myślach. Narcyz — odbicie w zwierciadle wody. Woda służyć może jako lustro, ale lustro z głębią, w której można się zanurzyć, otwartą na głębokie, ukryte cechy charakteru. „Każdy z nas jest z natury Narcyzem, a każda namiętność jest tylko miłością własną osłodzoną ozdobnymi epitetami” (The Vanity ofDogmatizing rozdz. 13Josepha Glanville’a, 1661). „I narcyzy ze wszystkich najpiękniejsze, co patrzą w swoje oczy w zakątkach strumienia, póki nie pomrą od swego lubego powabu” (The Sensitive Plant 1,5 P. B. Shelleya). Narcyz — kapryśność. ,,Przecie i narcysy mają swe kaprysy” (Kolberg XVII, 5). Narcyz — sztuka dla sztuki; atrybut hasła symbolistów i neoromantyków końca XIX w. Narcyz — samowystarczalność, wieża z kości słoniowej; badania naukowe dla własnej przyjemności, nie dla dobra ogółu. Narcyz kałamarza, fr. le narcisse de 1’ecritoire, autor rozkochany we wszystkich swych utworach, w całej swej twórczości. W mowie kwiatów: za bardzo kochasz się w sobie.

Jastrząb symbolizuje Słońce; ogień; wiatr. burzę, chmury; szybkość; dzikość, okrucieństwo, srogość, drapieżność; chciwość; wojowniczość; zawiść, podstęp, zemstę; zwycięstwo; krew; zniszczenie, śmierć; boskość, Ducha Sw., nieśmiertelność; długowieczność; pokorę; duszę; wzniosłość, majestat, wspaniałość, potęgę; zasadę męską; szlachectwo; prawo polowania. Zob. Sokół; Kukułka. Jastrząb w mitach — ptak Słońca, wiatru, chmur, burzy. Złoty jastrząb — bóstwo słoneczne. Jastrząb w wyobrażeniach lud. — nie pija wody tylko krew, jest długowieczny, szybszy w locie od wszystkich ptaków, lata wyłącznie w linii prostej (w rzeczywistości pija wodę, nie jest najszybszy ani specjalnie wytrwały w locie, choć błyskawiczny w ataku, zwł. w skomplikowanym terenie, wśród gałęzi, w krzakach, opłotkach itp.); jest emblematem krwi, boskości. Jastrząb w staroż. Egipcie — długowieczność, zasada męska, dusza, potęga; atrybut Słońca (Ra, Re). Horusa, Ptaha, Sfinksa, wiatru wsch., czterech wiatrów. Jastrząb na lwie — potęga Słońca; na mumii — dusza ludzka. Zabicie jastrzębia (ibisa, sokoła) karano śmiercią (Dzieje 2, 65 Herodota). Na kanopach (urnach grobowych do przechowywania wnętrzności balsamowanego) wyobrażano jastrzębia jako strażnika wątroby i woreczka żółciowego. Jastrząb — mądrość Boga. „Czy Twą mądrością obrasta pierzem jastrząb, rozszerzając skrzydła swe na południe?” (Hiob 39, 26). Jastrząb w mit. gr. — atrybut Hery; poseł Apollina. Jastrząb — zemsta, zawiść; mit. gr. gdy Chiona, córka Dedaliona, zginęła z ręki obrażonej na nią. Diany, oszalały ojciec wdrapał się na Parnas i skoczył w przepaść; zmieniony w krogulca a. jastrzębia, „nie przyjazny nikomu, wściekłość swą wywiera na innych ptakach, aby i one cierpiały jak on” (Metamorfozy 11, 338 Owidiusza). Jastrząb w śrdw. — dusza grzesznika, jego złe a. dobre myśli; zwycięstwo nad chucią, zwł. jastrząb rozrywający zająca, który wyobrażał zmysłowość, pokusy ciała, płodność. Jastrząb w plastyce śrdw. — śmierć; zawiść. Jastrząb wzbijający się w górę, w sam blask słoneczny — śrdw. emblemat Ducha Św., duszy dążącej do nieba; szlachectwa, prawa do terenów łowieckich. Przysłowie nm.: Wysoko lecące jastrzębie to ptaki książęce. Między jastrzębiem a myszołowem, ang. between hawk and buzzard — między snem a czuwaniem, w zakłopotaniu, niezdecydowanie, niepewnie; o niewyraźnej pozycji społ.; ni pies, ni wydra. Jastrząb — śmierć, zniszczenie, dzikość, drapieżność, podstęp, chciwość; przeciwieństwo słabego słowika. Ptak pojawia się niespodzianie, napada ofiarę znienacka, z niesłychanym impetem i gwałtownością, zabija ją w ciągu kilkunastu sekund. „Jastrząb (…) ujrzawszy wśród łąki ptaka lub zająca, runie nań z góry jako gwiazda spadająca” (Pan Tadeusz 1,17—20 Mickiewicza). Jastrzębi nos — garbaty, zakrzywiony, orli. krogulczy. Jastrzębie oczy, spojrzenie — bystre, przenikliwe, spostrzegawcze. Jastrzębie — pop. nazwa zwolenników wojowniczej polityki zagranicznej; por. Gołąb (emblemat pokoju).

Kometa — zły znak w wielu kulturach staroż. i śrdw., u Inków i Azteków, w Afryce. „In caelo nunquam speclatam impune cometam” tac. ’kometa widziana na niebie zawsze oznacza katastrofę’ (Klaudian). „Był to kometa pierwszej wielkości i mocy (…). Z niewymownym przeczuciem cały lud litewski poglądał każdej nocy na ten cud niebieski, biorąc złą wróżbę z niego” (Pan Tadeusz 8, 109, 117—19 Mickiewicza). Przysłowie: Przyjdzie kometa, machnie ogonem i wszystko diabli wezmą. Kometa — rozumiana przez tysiąclecia jako zapowiedź katastrof i klęsk, trzęsień ziemi, potopów, zarazy, głodu, wojny, upadku monarchów, wreszcie powszechnych ciemności i końca świata. Na Kobiercu z Bayeux (królowej Matyldy) wyobrażono kometę wieszczącą upadek i śmierć króla ang. Henryka II w czasie podboju Anglii przez Normanów. „Gdy nędzarz kona, nie świecą komety; niebo płomieni się przed śmiercią książąt” (Juliusz Cezar 2, 2 Szekspira, tł. J. Paszkowskiego); wg Plutarcha przez tydzień po śmierci Cezara widać było kometę na niebie. „Kometa czasem wojny, czasem wróży kłótnie!” (Pan Tadeusz 8,194 Mickiewicza). Kometa w plastyce chrzęść. — gwiazda betlejemska wyobrażana często w kształcie komety, zapewne dlatego, aby się odróżniała od innych gwiazd. Kometa — diabeł. Szatan, Lucyfer. ,,Naprzeciw Szatana stał nieulękniony i jak kometa płonął, co rozjaśnia wielki gwiazdozbiór Wężownika w niebie arktycznym, z włosów straszliwych strząsając pomór i wojnę” (Raj utracony 2,861 —5 Johna Miltona, tł. Macieja Słomczyńskiego). „Kometa (…) krwawym okiem z ukosa na rydwan spoziera jakby chciał zająć puste miejsce Lucypera” (Pan Tadeusz 8, 109, 111—12 Mickiewicza). Kometa — osobliwość, dziwo, fenomen natury, rzadkość. „Rzadko widziany, każdym moim ruchem budziłem ludzki podziw jak kometa” (Henryk IV cz. I 3,2 Szekspira, tł. L. Uiricha). Kometa — krótkotrwała, nazbyt krótka, przemijająca, choć błyszcząca kariera. „Błyszczy przed nami, niknąc jak kometa, łącząc z swym światłem blask nieskończoności” (Epilog do „Dzwonu” Schillera 103—4 Goethego), Goethe o Friedrichu Schillerze w dziesięciolecie jego zgonu. Komety — starcy. „Starców i komety darzy się respektem z powodu tych samych cech: ich aspiracji do przepowiadania przyszłych wypadków oraz ich długich bród” (Myśli na różne tematy Jonathana Swifta).

(Lemiesz, Orka, Radio, Socha) Pług symbolizuje orkę, torowanie drogi, pionierstwo, trud, znój, mozół; płodność, fallusa, zapłodnienie; wiek srebrny; pokój, stróża społeczeństwa; los, czas, zapomnienie. Ręka króla na pługu — konsekracja, poświęcenie, godność królewska. Cesarze chińscy co roku na wiosnę ceremonialnie zaorywali kawałek gruntu, co miało zapewniać urodzaj w całym kraju. Pług — płodność, urodzaj, obfitość; narzędzie świętego małżeństwa (gr. hieros gamos} między Niebem a Ziemią, skojarzonego przez oracza. „Oto idą dni, mówi Pan. że spotka oracz żeńca” (Amos 9,13), tj. urodzaj będzie tak wielki, że majowe (w Palestynie) żniwa przeciągną się aż do październikowej orki. Lemiesz — pokój, zob. Miecz (wojna — ,,I przekują miecze na lemiesze”). Topór głębiej orze od pługa, zob. Topór (wojenny). Pług — władza człowieka nad przyrodą; przyziemna sfera jego podświadomości. Orka — ciężka praca, znój. mozół. Orać na czyimś grzbiecie — prześladować go, dręczyć. „Na grzbiecie moim orali oracze, wydłużali bruzdy swoje” (Psalm 128 3). wrogowie obchodzili się brutalnie z Izraelem w Egipcie. Orać w kogoś, orać kimśjhk łysą kobyłą— wykorzystywać kogoś zmuszając go do ciężkiej harówki. „A ty coś wygrał w pokorze. iż ci po łbie, kto chce, orze?” (Apoftegmata krótsze. Gniew do pokory 105—6 Mikołaja Reja). Orać cudzą jałowicą — korzystać z informacji zdobytej nieuczciwym (nieczystym) sposobem, nielojalnie. Gdy Filistyni z Tamnata rozwiązali zagadkę Samsona, gdyż zdradziła im to rozwiązanie filistyńska żona bohatera, wyłudziwszy je wprzód od niego, powiedział im: ,,Gdybyście nie orali moją jałowicą, nie rozwiązalibyście mojej zagadki” (Ks. Sędziów 14, 12—20). Pług ciągniony przez wołu i osła (a. konia) — grzech; obłęd. „Nie będziesz orał wołem i osłem razem” (Deut. 22,10). Gdy wysłannicy Menelaosa i Agamemnona przybyli do Itaki, aby wezwać Odyssa do udziału w wyprawie przeciw Troi, do czego był zobowiązany przysięgą, Odys udał obłąkanego: zaprzągł do pługa wołu z koniem, a bruzdy posypywał solą. Zrezygnował jednak z tej gry, gdy przed zaprzęgiem położono na ziemi małego Telemacha. Orka — połączenie zasady męskiej z żeńską, zapłodnienie; pług (lemiesz) — fallus, bruzda — vulva. Rama, wcielenie ind. boga Wisznu, bohater Ramajany, staroind. epopei rycerskiej, poślubił Sitę (’bruzdę’). Na procesjach wiosennego święta orki i zasiewów ku czci Dionizosa i Izydy brał udział carrus navalis łac. ’wóz w kształcie okrętu’ (stąd wł. carnevale i nasz ’karnawał’) a., wg innych, carrus novalis łac. ’wóz rolniczy’ wyobrażany w śrdw. jako pług. Bruzda wyorana pługiem — linia, po której obu stronach ma stanąć koczowisko, obóz, nowo założone miasto. „Enej pługiem łan zatnie, na sporym obszarze wydziela grunt pod domy, gród Ilium zwać każe, kraj Troją” (Eneida 5,755—7 Wergiliusza, tł. T. Karyłowskiego). Mityczny król Szwecji, Gylfi, na polecenie boga Odyna przyrzekł bogini rolnictwa, Gefjun, że da jej tyle ziemi, ile potrafi ona zaorać. Wtedy Gefjun spłodziła z pewnym olbrzymem czterech potężnych synów, zmieniła ich w woły, zaorała pługiem całą Sjaelland (Zelandię) i oddzieliła ją cieśniną od Szwecji, po czym zamieszkała w Leire ze Scyldem, synem Odyna, pierwszym królem Danii. Pług — atrybut osób wyobrażających dawn. w plastyce wiek srebrny, gdyż orka miała być jednym z zajęć człowieka tej epoki. Wg Owidiusza po stworzeniu świata nastąpiły kolejno cztery wieki: złoty, srebrny, brązowy i żelazny {Metamorfozy 1.89—150). Oracz — Cyncynat, Rzymianin z V w. p.n.e., który wg legendy orał swoje pole, gdy zawiadomiono go, że został wybrany na dyktatora w wojnie z Ekwami. Po wygranej kampanii powrócił do pracy na roli; wzór starorzymskich cnót obywatelskich. Orać plażę morską łac. litus arare (Tristia 5,4,48 Owidiusza) — czynić rzecz bezużyteczną. Przyłożyć rękę do pługa — podjąć pracę, zabrać się do dzieła. „I rzekł inny: Pójdę za tobą. Panie, ale pozwól mi wpierw rozporządzić rzeczami, które są w domu. Rzekł do niego Jezus: Żaden, który swą rękę przyłożył do pługa, a ogląda się wstecz, nie jest zdatny do królestwa bożego” (Ew. wg Łuk. 9, 61—2). Lemiesz rozgrzany do czerwoności — chuć, żądza; sąd boży, próba gorącego metalu, sądowy środek dowodowy znany w staroż. i we wczesnym śrdw.: przejście boso po rozżarzonych lemieszach bez poparzenia stóp miało dowodzić niewinności oskarżonego. Atrybut św. Kunegundy, małżonki cesarza nm. Henryka II; wg legendy, oskarżona o zdradę małżeńską, przeszła bez szwanku boso po rozpalonych lemieszach; zmarła 1033. Orka — jedno z zajęć w wyobrażeniach prac dwunastu miesięcy, przedstawianych w kościołach romańskich i gotyckich w płn. Europie, w miniaturach i psałterzach, w dziełach wł. Odrodzenia, na gobelinach fr. i flandryjskich XVI—XVII w. Zarobić na sochę — zostać obitym, wybatożonym. ,,Przywiązano mię do sochy, zbito dziesięć pęków łozy. Każdą kość, jak z kłosa żyto (…) od skóry mojej odbito! Nie znałeś litości, panie! (Dziady ci. II 277—82 Mickiewicza). Pług — zapomnienie. „I przejdą po nich zapomnienia pługi” (Lilia Weneda, Prolog 94 Słowackiego). Oracz — żywiciel społeczeństwa, związany ściśle z przyrodą. ,,Opiekuj się więc pługiem, z którego szczodroty płyną twoje dostatki, a krzewią się cnoty” (Ziemiaństwo polskie 1,923—4 Kajetana Koźmiana). „Temu tylko pług a socha, kto tę czarną ziemię kocha, kto ten zagon zna do głębi” (Z lak i pól 7,1—3 Marii Konopnickiej). Orać gęsią — pisać (gęsim piórem), być urzędnikiem a. pisarzem. „Co u Cię zagony, to u mnie wiersze — jak Tyś orał pługiem, jam gęsią orał” (Pamiętniki (…). B. Winnickiego. Przygody młodości l. Gawęda 19— 21 Wincentego Pola). Pług — herb. ,,Das beste Wappen in der Welt, das ist der Pflug in Ackerfeid” n m. ’najlepszym herbem na świecie jest pług w ornym polu’ (inskrypcja na domu spółdzielni rolniczej w Hindelbank). Orać płytko — nie mieć głębszych zainteresowań. Pług — „Lepszy stróż społeczeństwa niż mędrców ustawy” (Ziemiaństwo polskie 1,928 Kajetana Koźmiana). Pług — los. ,,Maleńkie radości nowego życia nabrały uroku i poczęła ciągnąć pług swego losu” (Promień rozdz. 10 Stefana Żeromskiego). Pług — czas. „Nad nimi już przeszedł wszystko wyrównujący pług czasu” (Lalka 1 Bolesława Prusa).

Tarcza symbolizuje bóstwo, słowo Pańskie, wiarę, zbawienie, cnotę, czystość; rycerskość, broń defensywną, ochronną, obronę, osłonę, siłę, bitwę, śmiałość, zwycięstwo; prawdę, mądrość, (s)pokój, wierność, zaufanie, podejrzenie. Biblia mówi o dwóch rodzajach tarcz: l) mała, okrągła, drewniana, kryta skórą, przeciw zwykłym strzałom z łuku (gr. aspis, pelte, łac. clipeus, parma, pelta) i 2) wielka, metalowa, przeciw włóczniom i „ognistym pociskom”, czyli płonącym pakułom (gr. thyreós, hópton, tac. scutum). Tarcza — ochrona, obrona, opieka boska. Pan do Abrama: „Nie bój się, AbramieJam tarczą twoją” (Gen. 15,1). W wielu miejscach Wulgata przekłada biblijną „tarczę” na łac. proteclor ’zakrywający; obrońca’. „Boże! coś Polskę przez tak liczne wieki (…) tarczą swojej zasłaniał opieki od nieszczęść” (Hymn na rocznicę ogloszenia Królestwa Polskiego l—4 Alojzego Felińskiego). Tarcza — słowo Pańskie. „Słowo Pana (…) jest tarczą wszystkim, którzy w nim ufają” (Psalm 731). Tarcza — zbawienie. ,,Dałeś mi tarczę zbawienia twego” (2 Ks. Król. 22,36). Tarcza poświęcona — namaszczona olejem. „Bo tam porzucona jest tarcza mocarzów, tarcza Saulowa, jakby nie była namaszczona olejem” (2 Ks. Król. 1,21). Tarcza — puklerz bohatera, broń mocarza. „Twoja szyja jak wieża Dawidowa (…) tysiąc tarcz wisi na niej, a wszystko to puklerze bohaterów (broń mocarzów)” (Pieśń nad pieśniami 4,4). Tarcza Dawida zob. Gwiazda (sześcioramienna). Tarcza — wierność, prawda. „Prawda (wierność) jest jego tarczą i puklerzem” (Psalm 90 4). Tarcza atrybutem Aresa (Marsa), bogini Odwagi (z wyobrażeniem lwa a. byka), Artemidy (Diany), Retoryki (jednej z siedmiu sztuk wyzwolonych), personifikacji Wieku Żelaza (z ludzką głową na ciele węża). Lustrzana tarcza Perseusza zabija Meduzę, odbijając jej śmiercionośne spojrzenie. Egida — w mit. gr. tarcza sporządzona przez Hefajstosa dla Zeusa, pokryta skórą kozy Amaltei, noszona przez Atenę, która pośrodku egidy umieściła głowę gorgony Meduzy, złożoną jej w ofierze przez Perseusza. Tarcza z nieba, łac. ancile, owalna, zwężona w połowie, która wg legendy miała spaść z nieba w Rzymie za panowania Numy Pompiliusza, uważana za symbol i rękojmię pomyślności państwa rzymskiego. Aby uniknąć świętokradztwa sporządzono 11 identycznych kopii tarczy; saliowie nosili je w dorocznych procesjach narodowych. Z tarczą albo na tarczy, gr. e tan e epi tas. ..Kobieta spartańska, wręczając swemu synowi miecz, wzywa go (aby powrócił z wojny): Albo z nią, albo na niej” (Moralia sec. 241 F Plutarcha), tj. albo zwycięzcą, albo poległym. Tarcza — mądrość, rozwaga. Mądrość pokonująca wady obraz (1502. Luwr. Paryż) Andrea Mantegny; Minerwa z przejrzystą tarczą. Tarcza — znak rozpoznawczy rycerza, niekiedy służący jako broń psychologiczna mająca zatrwożyć przeciwnika, np. gorgona na tarczy Agamemnona, wąż u Menelaosa. delfin u Odyssa. lew u Hektora, kogut Idomeneusa, koń morski Achilla, rak Amykosa. syna Posejdona. Tarcza — Wszechświat, Kosmos, wyobrażenie Wszechświata, mające prawdop. wyrażać obronę własnego (porządku) świata przez rycerza, jak na tarczy Achillesa, wykutej przez Hefajstosa na zamówienie matki bohatera, nereidy Tetydy. Hefajstos ..na powierzchni cuda swojej sztuki ryje. Wydana Ziemia, niebo. Ocean głęboki. Księżyc i nieba w gwiazdach ozdobna korona” (tł. F. Dmochowskiego), dwa miasta, bitwa, orka i żniwa, winobranie, pasące się bydło i owce. sceny taneczne (Iliada 18, 478 i nast. Homera). Uderzanie włóczniami w tarcze — wywoływanie zagłuszającego hałasu a. odstraszanie złych duchów. W ten sposób kureci (kapłani kreteńscy) zagłuszali płacz małego Zeusa, aby go Kronos, wyrodny ojciec, nie usłyszał. Celtycki dowódca uderzał tępym końcem włóczni tarczę rycerza skazanego na śmierć, co było wezwaniem barda do odśpiewania pieśni żałobnej. „A noc straszna taka, jakby w tarcze pogrzmiewał na godach Spartaka!” (Przechadzka poza Rzymem 20—30 Bohdana Zaleskiego). Tarcza — wiara. Kościół. „Weźcie tarczę wiary, którą będziecie mogli zgasić ogniste pociski Złego” (List do Efezjan 6,16), tj. herezji, pychy i pożądań ciała. Tarcza atrybutem św. Jerzego i św. Zofii. Na tarczach podnieść. Starożytni Germanowie podnosili nowo wybranego wodza na tarczy i ukazywali zebranym. ,,Zwyczajem ludu posadzono Brynna na tarczy, podtrzymując na ramionach pohuśtano i wodzem obrano” (Dzieje 4,15 Tacyta, tł. S. Hammera). Podobny zwyczaj istniał przy obiorze króla Franków (wg Grzegorza z Tours) i dawnych królów polskich. Tarcza i miecz — emblemat odwagi. Tarcza ze strzałą utkwioną pośrodku, zob. Luk i strzały. Tarcza, do 1928 Tarcza Sobieskiego (Scutum Sobiesii) — gwiazdozbiór nieba południowego, w Polsce widoczny latem i jesienią. Amulety w kształcie małej tarczy były ochroną przed demonami. W heraldyce: herb, tarcza herbowa; herb rycerza na tarczy obwieszczał przeciwnikowi, z kim będzie walczył. ,,Rycerzu! — wiernym pozostań swej tarczy!” (Tarcza 8 Bolesława Leśmiana). Tarcza Amazonek w kształcie półksiężyca, na której siedzi orzełek polskich czapek i hełmów wojskowych. Ręka tarczy — lewa, w przeciwieństwie do ręki włóczni — prawej.

Namiot symbolizuje koczowisko, obozowisko, mistykę pustyni, tułactwo, przemijanie, pasterstwo; świat; świątynię, tabernakulum; sklepienie niebieskie; okrycie, ochronę, odzienie; wojnę; plemię izraelskie Gad. Symbolika pokrewna symbolice zasłony. Namiot — dom pasterskich plemion Izraela i patriarchów biblijnych. „Jabel był protoplastą tych, którzy mieszkali w namiotach i byli pasterzami” (Gen. 4,20). „Ezaw stał się zawołanym myśliwcem i rolnikiem, a Jakub, człowiek prosty, mieszkał w namiotach” (Gen. 25,27). Balaam na widok Izraelczyków, mieszkających w namiotach według pokoleń swoich, woła: „O jak piękne są przybytki twoje, Jakubie, i namioty twoje, Izraelu!” (Num. 24,5). Wśród namiotów mieścił się bogato zdobiony namiot Boga, zwany Namiotem Zboru (Namiotem Zgromadzenia, Przybytkiem Przymierza, Przybytkiem Świadectwa) (Ex. 26), który przeobraził się z czasem w świątynię. Stąd namiot stał się symbolem świątyni, a wreszcie sklepienia niebieskiego. „Bóg rozpostarł niebo jak zasłonę i rozpina je jak namiot mieszkalny” (Izajasz 40,22). Koczownicze ludy turecko mongolskie uważają namiot za miejsce święte, a niebo za namiot okrywający Ziemię, Drogę Mleczną za szew tkaniny, a gwiazdy za otwory przepuszczające światło słoneczne. „Nie widziałem, by kto patrzał tak tęsknym wzrokiem na ten namiocik błękitu, który więźniowie nabywają niebem” (Ballada o więzieniu w Reading III Oscara Wilde’a). Namiot, tymczasowe, przenośne schronienie koczownika, pasterza, wędrowca, żołnierza — przemijanie i znikomość życia ludzkiego. Skarży się chory król Ezechiasz, sądząc, że umiera: „Wiek mój przeminął i zwinięty jest ode mnie jak namiot pasterski” (Izajasz 38,12). Kedar — jeden z synów Ismaela, protoplasta Kedareńczyków (Beduinów?) mieszkających w ciemnych namiotach z koziej sierści, barbarzyńskiego ludu pustyń arabskich. Namioty Kedaru — kraj barbarzyńców, obczyzna; ziemski padół, świat doczesny; opieka boska, schronienie na puszozy. „Biada mi, że jestem jak obcy w Meszech, że mieszkam tu jak wśród namiotów Kedaru” (Psalm 119 5). „Czarna je stem, ale piękna, córki jerozolimskie, jak namioty Kedaru” (Pieśń nad pieśniami 1,4). Rozbić gdzieś swoje namioty — przen., żart. zamieszkać gdzieś, osiąść na czas pewien. Tabernakulum (łac. tabernaculum ’namiot’) w Kość. rz.kat. szalka wbudowana w gł. ołtarz, przeznaczona do przechowywania naczyń z hostiami. W marzeniu sennym: nieprzewidziana przygoda. W heraldyce: gotowość do boju; gościn„”.;;

Mysz symbolizuje dzień i noc, tajemniczość, zagrażające zło, podstęp, chciwość, plagę, wojnę, poszukiwanie łupu, zniszczenie, smutek, śmierć; diabła, czarownicę, czarodziejkę, wróżkę, duszę zmarłego; rozum, spryt; bojaźliwość, wdzięczność; kobietę, seks, fallusa, płodność; znikomość, błahość, małość, niską pozycję społ.; milczenie; cnotę, ubóstwo, drobną kradzież; opilstwo, nieczystość; arogancję; obłęd. Mysz — atrybut bogów słonecznych, np. Horusa; Izydy (która, uciekając przed Setem, przeobraziła się w mysz), ind. boga Ganesia (z głową słonia); związana z diabłem, który czasem przybierał jej postać. W Egipcie czczono głównie podobną do myszy ryjówkę (Sorex) o wydłużonym pyszczku, będącą pod opieką bogini Buto. Mysz w Biblii — nieczystość. „Między plugawe będą poczytane (…) łasica i mysz, i krokodyl (…), i mysz polna” (Lev. 11,29— 30). „Ci, którzy jedli mięso świni i obrzydłości, i mysz, zniszczeni będą, mówi Pan” (bajasz 66,17). Myszy — plaga, zniszczenie, śmierć, kara boża. Gdy Filistyni zdobyli arkę przymierza, Bóg spuścił na nich plagę myszy „i stało się zamieszanie śmierci wielkiej w mieście Azot” (7. Ks. Król. 5,6). Złota mysz — okupienie grzechu. Trapieni plagą myszy i wrzodów odbytniczych (a. hemoroidami) Filistyni, zwróciwszy arkę przymierza Izraelitom, musieli jako zadośćuczynienie przesłać „pięć zadnie złotych i pięć złotych myszy” (l. Ks. Król. 6,5). Mysz w mit. gr — atrybut bogów: Apollina Smintheusa jako boga wyroczni, medycyny, płodności, urodzajów (ochrona przed myszami polnymi: pięć oswojonych myszy pod jego ołtarzem w Hamaksitos w Troadzie było ochroną przed plagą myszy); Ateny (i w jej świątyniach trzymano myszy w tymże celu). Mysz — wdzięczność. W Bajce 39 Ezopa wdzięczna za uprzednio darowane jej życie mysz przegryza więzy krępujące lwa. Mysz — spryt, rozum. Mysz przechytrza kota (Ezop 94); woli spokojny, skromny żywot na wsi niż niebezpieczne luksusy w mieście (Ezop 41). Mysz nie ufa jednej dziurze (łac. mus non uni fidet antro), ma zawsze w rezerwie drugą. Mysz — małość, znikomość, błahość, pokora. Góra porodziła mysz (Góra w pofogu bajka Ezopa) — o wielkich przygotowaniach dających znikome rezultaty. Ani mysz się nie przemknie, nie prześliźnie. Mysz na Wschodzie — chciwość, podstęp, matactwa. Przysłowie arab.: Wolę tyranię kota niż sprawiedliwość myszy. Mysz w mitach — zwierzę chtoniczne, symbolizujące podziemną fazę łączności z sacrum. Mysz w folklorze — czarownica; ucieleśnienie duszy osoby zmarłej: czerwona — czystej duszy, czarna — grzesznej. Szara mysz — bieda, drobne, codzienne kłopoty, działalność pozbawiona rozgłosu; atrybut patronki podróżnych, św. Gertrudy, ksieni klasztoru w Nivelle w Brabancje (Francja), symbolizuje cierpliwe „ogryzanie” modlitw i kazań. Biedny jak mysz kościelna. Mysia Wieża. Liczne legendy śrdw. o ludziach chroniących się w wieży przed myszami, które ich mimo to zjadają, co ma być karą za grzechy. Legendy o Hatto I i II, arcybiskupach Moguncji, hrabi Graafie, o Wilderofie, biskupie Strasburga, Adolfie, arcybiskupie Kolonii, Gotfrydzie Arsenbergu, arcybiskupie Bremy, Mieczysławie Chościsko, księciu kujawskim, Popielu, mitycznym księciu gnieźnieńskim (wieża w Kruszwicy). Mysz — ofiara łasicy, która jest, wraz z kotem, naturalnym wrogiem myszy. Oswojone łasice strzegły w Europie domów przed plagą myszy w czasach, gdy koty były jeszcze egzotyczną rzadkością (przed XIV— XV w.). Mysz — zwierzę Nocy i Wielkiej Macierzy, wróżek i czarodziejek, wyrusza na połów nocą, jest wg pojęć ludu najpłodniejszym zwierzęciem na ziemi zachodzącym w ciążę od zjedzenia ziarnka soli. Cza rodziejski pojazd Kopciuszka z bajki Perraulta był zaprzężony w myszy (rumaki Nocy), które wróżka o świcie zamieniła w słoneczne białe konie. Mysz w nazwach nocnych zwierząt: nietoperz — latająca mysz: roś. letuczaja mysz, ang. dawn. reremouse, nm. Fledermaus, łysamysz — fr. chamesouris. Mysz — pijaństwo, opilstwo, przepicie. Białe myszki widzieć — mieć urojenia alkoholowe. „A ty powracasz jako mysz pijany, prawiąc kazania” (Opowieści kanterberyjskie, Opowieść Damy z Balh, Prolog 266—7 Chaucera, tł. H. Pręczkowskiej). „(Anglicy) wyglądają jak mysz utopiona” (Henryk VI cz. l 1,2 Szekspira, tł. L. Uiricha). Mysz — trwożliwe milczenie, zachowywanie ciszy. Przysłowie: Siedzi jak mysz pod miotłą, tj. cicho. „Wartę miałeś spokojną? Nawet mysz nie pisnęła” (Hamlet 1,1 Szekspira, tł. Jerzego S. Sity). Mysz, myszka — kobieta, dziewczyna (pieszczotliwie). „Wiem, był jegomość swego czasu myszołowem” (Romeo i Julia 4,4 Szekspira), tj. gonił za dziewczętami. „Gdy cię pijany król skusi do loża, nazwie swą myszką, z pieszczot twarz uszczypnie” (Hamlet 3,4 Szekspira, wg tł. J. Paszkowskiego). Mysi ogonek — cienki warkoczyk dziewczęcy. Myszka — cnota. „Dobra moja myszko cnoty, odpowiadaj” (Wieczór Trzech Króli 1,5 Szekspira, tł. L. Uiricha). Mysz — fallus (długi ogonek); postrach kobiet, które wpadają w popłoch na jej widok. Mysz — strach, trwoga. Chcieć schować się w mysią dziurę (ze .strachu, wstydu). Myszą się wkraść gdzie (ukradkiem). Siedzi jak mysz na pudle (niespokojnie). Biała i czarna mysz — dzień i noc. W alegorii Friedricha Ruckerta (Parabola, 1868) obie na przemian podgryzają korzenie krzaka jeżynowego, którego chwycił się podróżny, aby nie spaść na dno szybu, gdzie smok rozwiera już głodną paszczę. Białe myszy u staroż. Rzymian — szczęśliwa wróżba, w folklorze europ. — dusze nie narodzonych dzieci. Mysz — smutek. „Cóż bowiem są smutki, jeśli nie myszy, które gryzą ziarna wesołości złożone w naszych sercach?” (Pan Wotodyjowski 1,6 Sienkiewicza). Myszki — słabość umysłu, wariactwo. Mieć myszki w głowie — być niespełna rozumu, bez piątej klepki. Mysz — arogancja, pewność siebie, próżność. Przysłowie: Myszy tańcują, gdy kota w domu nie czują. Mickey Mouse, ang. Myszka Miki, bohaterka filmów rysunkowych Walta Disneya. W marzeniu sennym: utrata pożyczonych komuś sum.

Kwadrat symbolizuje absolut, boski rozum, doskonałość (boską), objawienie, niebiańską Jeruzalem; świat materii, cztery „pierwiastki”, Wszechświat stworzony (Niebo i Ziemię), Ziemię (w przeciwieństwie do Nieba), ziemską rzeczywistość, przestrzeń (w przeciwieństwie do koła i spirali, związanych z czasem), cztery strony świata, podział na cztery części, miarę, cyfrę 4; jednolitość, jednoznaczność, porządek, ograniczenie, organizację i konstrukcję (w zorganizowanej społeczności); solidność, zatrzymanie się, chwilę, która trwa, zakotwiczenie, nieruchomość, stagnację; ciało, żeńskość, cztery okresy życia ludzkiego; racjonalny umysł, materializm, ustaloną wiedzę, prawdę; osiągnięcie; człowieka skłóconego z samym sobą; sprawiedliwość (wg św. Augustyna), równość, bezstronność, prostotę; mądrość, prawość, wytrwałość (wg św. Grzegorza z Nyssy); honor, zadowolenie. Kwadrat, jeden z podstawowych symboli geometrycznych (wraz z trójkątem, kołem, środkiem koła i krzyżem) jest typowym kształtem planu wielu miejsc świętych, miast, obozów wojskowych, trwałych domów mieszkalnych, atrybutem życia osiadłego, cywilizacji rolniczej (w przeciwieństwie do pasterskiej koczowników, których namioty i jurty, wigwamy i iglu są okrągłe). Według pitagorejczyków kwadrat reprezentuje trwałość wyobrażoną przez Matkę Bogów Reę, a cztery kąty — powietrze (Herę), wodę (Afrodytę), ziemię (Demeter) i ogień (Hestię) — Izyda i Ozyrys (106) Plutarcha. W chrześcijaństwie — symbol Kosmosu i czterech „żywiołów”; nieuniknionej śmierci. Tradycja indyjska i chińska widzi w kwadracie element żeński — płodność Ziemi — w przeciwieństwie do męskich cech trójkąta i koła. W dawnej plastyce chrzęść, czworokątny nimb otaczał głowy żyjących jeszcze współczesnych władców, papieży, fundatorów świątyni, dla odróżnienia od aniołów i świętych znajdujących się w niebie, którym dawano nimby okrągłe. Kwadrat postawiony na jednym ze swych kątów odmienia symbolikę stateczności i spokoju, nabiera dynamiki i ruchu; podobnie jak koło, reprezentował w plastyce romańskiej Słońce. U muzułmanów tradycja nadaje sercom zwykłych ludzi kształt kwadratu, bo podlegają oni czworakim wpływom: boskim, anielskim, ludzkim i szatańskim; serca proroków zaś mają mieć kształt trójkąta, gdyż nie podlegają wpływom Szatana. Kwadrat logiczny — figura w kształcie kwadratu symbolizująca wszelkie możliwe sądy kategoryczne z punktu widzenia tzw. jakości i ilości oraz ich wzajemne stosunki logiczne. Kwadrat magiczny, znany od starożytności, złożony z dziewięciu albo więcej pól, wypełniony liczbami (dającymi tę samą sumę, gdy dodane w kierunku pionowym, poziomym i po przekątnych) lub literami tworzącymi tajemnicze wyrazy, uważany był za potężny talizman chroniący od złych wpływów i chorób. Najprostszym magicznym kwadratem liczbowym jest kwadrat dziewięciopolowy złożony z wszystkich dziewięciu cyfr (z wyjątkiem zera), których suma we wszystkich kierunkach wynosi piętnaście. 492 357 8 l 6 Najsłynniejszy kwadrat literowy komentowany na setki sposobów, ale właściwie nie wyjaśniony, wspomniany był już w Historii naturalnej (28, 20) Pliniusza St.: S AT O R A R E P OT E N E T OPERA R OTA S Utworzone z tych liter wyrazy czytać można w czterech kierunkach; znaczyć one mogą po tac. jak gdyby: ’siewca przy swym wozie kieruje pracami’ albo ’siewca Arepo z trudem wstrzymuje koła’, albo jeszcze inaczej. Kwadrat ten znaczył zapewne różne rzeczy dla różnych ludzi. Z liter tych utworzyć można np. dwa razy wyraz paternoster, po czym zostaje jeszcze reszta — podwójne a i o, a więc jakby alfa i omega, tj. początek i koniec. Kwadraty magiczne były prawdop. przede wszystkim emblematem całkowitości, całości, pełni, skończoności, harmonii. Kwadratura koła (a. wykołowanie kwadratu) — nierozwiązywalne zadanie utworzenia przy pomocy cyrkla i linijki kwadratu o tejże powierzchni co dane koło (a. odwrotnie), problem, nad którym gło wili się od średniowiecza niezliczeni alchemicy i amatorzy — bez skutku; kwadratura ta symbolizować miała syntezę przeciwieństw (koła i kwadratu), Niebo i Ziemię, doskonałość, ducha, wieczność i rozum, materię, ciało itd.; przen. rzecz nieosiągalna, zadanie niewykonalne. Osioł kwadratowy — osioł, dureń podniesiony do kwadratu, do drugiej potęgi, przemnożony przez samego siebie, ktoś bardzo głupi. W wolnomularstwie: Wschód, cnota; sześcian kamienny — dokonanie, doskonałość. W heraldyce: stałość, sprawiedliwość, prawda, wierność. Sześcian, w stopniu jeszcze wyższym niż kwadrat, jest emblematem stabilności, materialności, zatrzymania w czasie; podstawy, fundamentu, trwałości; Nowego Jeruzalem: „Miasto leży w czworoboku (…), a długość, wysokość i szerokość jego są równe” (Apok. 21,16).

Niebo symbolizuje nieskończoność, światło; zasadę męską, aktywną; porządek świata; bóstwa, wszechwidzące oko. Najwyższą Istotę, Boga; dom stworzyciela; królestwo losu; harmonię, prawdę, prawo moralne, świętość, czystość; Sąd Ostateczny, zbawienie, przybytek dusz błogosławionych, wzniosłą szczęśliwość, najwyższą radość. Por. Błękit, Chmura, Deszcz, Gwiazda, Księżyc, Piorun, Powietrze, Słońce, Tęcza, Wiatr, Ziemia. Niebo w mitologiach (z wyjątkiem egipskiej) — zasada męska, aktywna, duchowa, związana z liczbą trzy, podczas gdy Ziemia łączy się z zasadą żeńską, pasywną, materialną i liczbą cztery a. dwa. W mit. ind. jajo świata rozpękło się tworząc złotą kopułę nieba i srebrną misę Ziemi, co w archit. ind. reprezentują: stupa (relikwiarz przykryty półkolistą czaszą) i ołtarz. Koczownikom Wschodu niebo kojarzyło się zwykle z namiotem, zasłoną oddzielającą człowieka od tajników głębin Wszechświata. Przez związek męskiego Nieba z żeńską Ziemią powstaje człowiek, syn Nieba i Ziemi; mit rozpowszechniony niegdyś od Chin do Grecji (misteria orfickie), zob. Ziemia (Stworzenie świata). Jednak w staroż. Egipcie Niebo było kobietą, boginią Nut w kształcie sklepienia rozpiętą nad Ziemią, opartą dłońmi o Wschód, a stopami o Zachód, matką bogów i ludzi: poślubiła Ziemię, Gęb, i urodziła boga Słońca Ra (Re). Niebo — święty porządek świata: kołowy, regularny ruch gwiazd, zmienny — Słońca, Księżyca i planet. Niebo — siły dobroczynne a. groźne, ale zawsze potężniejsze od człowieka źródło zjawisk niezrozumiałych, pięknych, wspaniałych, strasznych, zgubnych a. niezbędnych, istotnych dla życia i dla urodzajów, jak deszcz, śnieg, błyskawice, grzmoty, pioruny, tęcza, meteoryty, komety, zaćmienia. Grom z jasnego nieba — dla starożytnych: znak od Zeusa; przen. niespodziewane zdarzenie, zwł. nieszczęście. Niebo — objawienie bóstwa: błękit nieba — zasłona na jego twarzy, gwiazdy — jego oczy, obłoki —jego odzienie, światło — oleje, którymi jest namaszczony. Świętość, czystość. Najwyższa Istota, niebiańska, wszechwiedząca, stwórca świata, sprawca żyzności gleby (jako deszcz), bezpośrednie objawienie transcendencji, potęgi, wieczności, świętości, niedostępności, nieskończoności, regulator porządku kosmicznego, protoplasta władców ziemskich, wzór hierarchii ziemskiej: monarcha podlega bogom, ludność podlega monarsze. Niebo — siedziba Boga, bogów a. innych duchowych istot, miejsce pobytu dusz zbawionych, wybranych, błogosławionych, po śmierci na Ziemi a. w czasie, jaki ma nastąpić po Sądzie Ostatecznym. „Pan na niebie postawił stolicę swoją” {Psalm 102 19). „Wejrzyj z świątyni twojej i z wysokiego niebios mieszkania” (Deut. 26,15). Niebo — miejsce sądu boskiego. Coś woła o pomstę do nieba — coś jest godne najwyższego potępienia, domaga się kary. Nieba. Kosmograf!;.’ cgip. rozróżniała 11 nieb; żydowska, a za nią muzułmańska — 7 (wg liczby „planet”), przy czym w siódmym niebie jest siedziba Boga i najwyższych aniołów. Być w siódmym niebie — być szczęśliwym, zachwyconym, uradowanym. ,,Znałem człowieka w Chrystusie, który (…) został uniesiony w zachwyceniu aż do trzeciego nieba” (2 List do Kor. 12,2). Niebieskie, niebiańskie miasto, miasto święte zstępujące z nieba od Boga, Nowe Jeruzalem (Apok. 21,2). Stery niebieskie. W Ptolemeuszowskim systemie astronomicznym Ziemia, jako środek Wszechświata, miała być otoczona dziewięcioma współśrodkowymi, kryształowymi, całkowicie przezroczystymi sferami niebieskimi, z których pierwsze siedem dźwigało 7 znanych wówczas ,,planet”: Dianę (Księżyc), Merkurego, Wenus, Apollina (Słońce), Marsa, Jowisza i Saturna; ósma sfera nosiła gwiazdy stałe; dziewiątą dorzucono dla wyjaśnienia odkrytej przez Hipparcha w II w. p.n.e. precesji punktów równonocy; wreszcie w śrdw. dodano primum mobile (łac. ’praprzyczyna ruchu’), dziesiątą sferę obejmującą Wszechświat i oddzielającą go od Nicości i od eterycznoświetliście ognistego Empireum. Niebo wyobrażane przez czaszę, kopułę, baldachim, parasol; przez barwę niebieską, ogród zamknięty, akant, szafir. Słońce, gwiazdy; przez młodzieńca w płaszczu pokrytym gwiazdami i „planetami”, z berłem w prawej, z płonącym sercem w lewej ręce, z koroną na głowie, stojącego na srebrnych koturnach, opasanego znakami zodiaku. Niebiańską medytację wyobraża szafir, takąż nagrodę — palma i róża, mądrość — gwiazda, niebiańską rzekę — Mleczna Droga, niebiański ogień — błyskawica. W rzeźbie gotyckiej — przez figurę siedzącego Abrahama trzymającego na kolanach (na ,,łonie Abrahama”) dusze sprawiedliwych; emblemat ten wiąże się z przypowieścią o bogaczu i Łazarzu (Ew. wg Łuk. 16,19—31). We wczesnym malarstwie gotyckim niebo wyobrażano przez kościół gotycki a. bramę, niekiedy z postacią św. Piotra witającą zbawionych; w malarstwie płn.europ. — przez ogród lub przez obłoki z przechadzającymi się po nich zbawionymi i aniołami. Niebo — miejsce szczęśliwego, bezczynnego pobytu cnotliwych, błogosławionych dusz. Jak w niebie — cudownie, wspaniale. „Magna otia coeli” łac. ’wielka (jest) bezczynność panująca w niebie’ {Satyry 6,394 Juwenala). (Chcieć) przychylić komuś nieba — (chcieć) wszystko zrobić, aby go uszczęśliwić. W alchemii: esencja, najsubtelniejsza część’ istoty; materia prima. W astrologii: obracająca się sfera przesuwająca ciała niebieskie wokół Ziemi. W marzeniu sennym: (błękitne) szczęście; (chmurne) przemijające troski; (burzliwe) odmiana.