Pies jest symbolem wierności, przyjaźni, odwagi, ochrony, czujności, straży, usłużności; wiary; ozdrowienia; bóstw chtonicznych ciemności, podziemia, śmierci i Księżyca; towarzyszenia duszom zmarłych w drodze do podziemi; świtu, wiatru (szybkość), zręczności; płodności; inteligencji, sprytu; ciekawości; pochlebstwa, płaszczenia się, żebraka pod drzwiami bogacza (Ew. wg Luk. 16,19—31); egoizmu, cynizmu, zawiści, nikczemności, chciwości, zdrożności; padlinożerstwa, nieczystości, łupiestwa; zepsucia, okrucieństwa, wścieklizny; wojny; diabła. herezji, pogaństwa. „Pies nieba” w mitologiach — świt; pies wykopuje pazurami ziemię pomagając w zmartwychwstaniu ciał; strażnik świata podziemnego, niszczyciel zła, myśliwy, zwiadowca, ratownik; pożerca Księżyca. Pies w sztuce śrdw. — kuszenie do złego, zawiść, gniew; wierność i wiara; biały pies zwykle przedstawia dobro i pobożność osoby, przy której nogach się pojawia (piesek na słynnym Portrecie Armtfinich, 1434 Van Eycka symbolizuje wierność małżeńską), a ciemny, brzydki psiak wyobrażać może pogaństwo lub herezję. Pies jest udomowionym towarzyszem człowieka co najmniej od 10000 lat. Wcześnie stał się symbolem wierności, gdyż we wzajemnych stosunkach człowieka z psem człowiek zaczął polegać na tej właśnie zalecie zwierzęcia, ono zaś na jadle i schronieniu otrzymywanym od człowieka. Celowa selekcja faworyzująca dogodne dla ludzi cechy fizyczne i psychiczne psa sprawiła, że stał się on w znacznym stopniu dziełem ludzkim; na skutek dalszej selekcji i krzyżowania powstały liczne, bardzo różniące się od siebie rasy. Grecy cenili wierność psa nade wszystko. Homer w Odysei 17 opisuje, jak Argos, niegdyś piękny pies myśliwski, jako jedyny poznaje swego pana, Odyssa, powracającego z wojny, i umiera z radości. W micie greckim pies łkariosa, Majra, zaprowadził Erigonę daremnie szukającą ojca. na jego grób, za co po śmierci wierne zwierzę umieszczone zostało na niebie jako Procjon, alfa konstelacji Psa Małego. Pies Ksantyposa, ojca Peryklesa, dopłynął z Aten do Salaminy towarzysząc galerze swego pana, gdy Ateńczycy musieli uciekać z miasta, i został pochowany przez niego na przylądku, który otrzymał wtedy nazwę Kynossema gr. ’grób psa’. Pliniusz Starszy w Historii naturalnej przytacza wiele anegdot o psiej wierności. Wiele ich znajdziemy też w średniowieczu. Pewnego razu Gelert, ulubiony ogar księcia walijskiego Llewełyna Wielkiego (1173 —1240), zaginął na łowach. Jak chce legenda, książę wróciwszy do domu zastał Gelerta zbroczonego krwią, łóżeczko dziecka w nieładzie, dziecka zaś nie było. Pewny, że Gelert pożarł niemowlę, książę zarąbał go mieczem. Zbudzone skowytem umierającego psa dziecko zaczęło kwilić spod stosu pościeli. Pod łóżeczkiem znaleziono olbrzymiego wilka, którego Gelert uprzednio zagryzł, ratując życie i zdrowie dziecka swego pana. W tradycji ludowej występuje często jako obrońca kobiet i dzieci. Pies — udane udomowienie, porzucenie życia koczowniczego na rzecz cywilizacji, zwycięstwo techniki nad materią. Wolter cytuje zdanie z Oblężenia Calais (ok. 1767) Buyrette de Belloy: „Ce qu’U y a de mieux dans 1’homme, c’est le chien” (fr. ’Najlepszą cechą człowieka jest pies’). W tradycji islamskiej pies ma 52 cechy: 26 cech świętych i 26 szatańskich. Psiogłowcy wyobrażani często na freskach staroegipskich mieli więzić lub zabijać wrogów światła i pilnować wejść do świętych miejsc. Bogów Ptaha i Thota przedstawiano zwykle z głową psa lub szakala. Pies — towarzysz bogów: Artemidy (bogini łowów i Księżyca: psy rozszarpały zmienionego przez nią w jelenia myśliwca Akteona za to, że podpatrzył ją w kąpieli; psy wyją do Księżyca), Asklepiosa (boga medycyny: wierzono w uzdrawiającą moc psiego języka, gdy liże ludzkie rany), Aurory. Błogosławionego Brana, Fauna, Hekate. Hefajstosa, Heraklesa, Indry, Kefalosa, fenickiego Melkarta, skandynawskiego Odyna (i trzech Norn, bogiń przeznaczenia), Ormuzda, Pana (któremu strzeże stad). Thota, młodego Tobiasza itd. Na grobowcach często wyobrażano psa u nóg kobiety jako atrybut wierności (lub niekiedy zmartwychwstania); krzyżowców przedstawiano z psem oznaczającym wierność zamierzeniom Boga. Na wielu obrazach pies towarzyszy św. Rochowi na wygnaniu i liże jego rany, gdy święty choruje na dżumę; wyobrażano psa u stóp św. Bernarda, św. Wendelina. św. Benigna, św. Małgorzaty z Cortony, noszącego pochodnię przed św. Dominikiem, którego zakonnicy to dominikanie łac. dominicanes ’psy Pana’, ognistym głosem broniące Kościoła. Pies jest strażnikiem, czujnym obrońcą człowieka. W Rzymie psy poświęcano larom domowym i rodzinnym (lares familiares) oraz Jowiszowi Opatrzycielowi (luppiler Custos) jako stróżów spokoju domowego. W domu rzymskim na przedprożach i mozaikowych posadzkach widniały napisy Cave canem (dosł. ’strzeż się psa’) — ’Zły pies’. W sztuce wczesnochrześcijańskiej pies był emblematem kapłana jako strażnika i przewodnika stada wiernych (w starożytności owczarki były naprzód obrońcami stad przed wilkami, rysiami itp.). W Rzymie ceniono psy jako obrońców człowieka, zwłaszcza wielkie psy lakońskie i z Molossów. Według tradycji muzułmańskiej (traktującej psa w zasadzie jako zwierzę nieczyste) jedyny pies, który dostał się do nieba, to Ketmir (Al Rachim); towarzyszył on Siedmiu Śpiącym (młodzieńcom) z Efezu, którzy spali przez 309 lat, i pilnował ich. przez cały czas stojąc, nie śpiąc, nie jedząc i nie pijąc. Przysłowiowy „pies na sianie” albo „pies ogrodnika”, który sam siana czy kapusty zjeść nie może, ale nikomu innemu nie da, służy jako przenośnia o człowieku, który sam nie skorzysta, a innych nie dopuści. Pies ogrodnika hiszp. El perro del hortelano. tytuł komedii (ok. 1618) Lope de Vegi. W starożytności zamiast żywego psa stawiano często na progu domu przedstawiającą go rzeźbę; figura taka, jak wierzono, miała magiczną moc odwracania złego, odpędzania szkodliwych duchów i demonów. Jeszcze do dziś u Parsów przyprowadzają umierającemu człowiekowi psa. aby odstraszał czyhające u wezgłowia demony, które pragną schwytać duszę w chwili opuszczenia ciała. W hinduizmie suka Sarana po maga zbłąkanym w lesie, w jaskiniach, w ciemności odnaleźć drogę. Psie szczekanie, alarmujące pana i odstraszające intruza, to dźwiękowy emblemat czujnego wartownika. Psy myśliwskie i wojenne — odwaga i szybkość; dziki pies, podobnie jak wilk, wędrował w watahach (stadach) w poszukiwaniu łupu i pod wodzą przewodnika napadał i zabijał zwierzynę; przewodnikiem oswojonego psa stał się jego pan, człowiek. W Iraku zachowała się rasa wielkich psów przypominających mastify i psy wojenne znane z wizerunków babilońskich 2200 r. p.n.e. Na starożytnym Bliskim Wschodzie ceniono psy myśliwskie i wojenne, ale nie wykształcono jeszcze ras nadających się na wiernego przyjaciela. Watahy półdzikich psów oczyszczały miasta nocą z wyrzucanych na ulicę odpadków; wygłodniałym, niebezpiecznym, krążącym wszędzie psom rzucano ciała zabitych nieprzyjaciół na tym większe ich pohańbienie. Dlatego Biblia przedstawia psy jako zwierzęta pogardzane i znienawidzone (choć pożyteczne jako owczarki). Używa się tam określenia „pies” jako wyzwiska. Pies symbolizuje bezbożnika, człowieka krwiożerczego, nieobyczajncgo: „Na zewnątrz (bram nowego Jeruzalem zostać mają) psy i czarownicy, bezwstydni, mężobójcy, bałwochwalcy i kłamcy” (Apok. 22,15). Jedyna wzmianka w Biblii o psietowarzyszu znajduje się w Księdze Tobiasa (6,1), nie uznanej przez żydów (i protestantów) za kanoniczną. Również w krajach celtyckich olbrzymie psy służyły na wojnie i na łowach, tam jednak pies był emblematem cnót rycerskich, stąd nazwa „pies” była dla człowieka pochwałą: imię głównej postaci cyklu uisterskiego, największego bohatera Celtów, Cu Chulainna, znaczy ’pies z Culann’. Pies wiąże się z podziemnym światem zmarłych, z chtonicznymi bóstwami śmierci, ziemi i Księżyca. Pies na cmentarzu wyje na grobie pana (jak wspomniany wyżej Majra). Gdy Hekabe, królowa Troi, po zagładzie całej rodziny zobaczyła, że jej ostatnie dziecko, Polidoros, powierzone królowi Tracji, zostało przez niego zabite, zmienia się w sukę i skowyczy na grobie syna. Hekate, gr. bogini ciemności, magii, czarów, upiorów, zaświatów i rozdroży, pędzi nocą przez świat w towarzystwie widm i psów. Cerber, niekiedy wyobrażany jako pies trzy, pięcio lub stugłowy, strzeże bramy piekieł, nie wypuszczając z nich nikogo. W mitologii skandynawskiej pies Garm strzeże Helu, królestwa zmarłych. Wraz z sępami i hienami również psy pożerały trupy ludzkie i zwierzęce. Przysłowie: Bodajbyś poszedł napaść (tj. nakarmić swym ciałem) psy i kruki! W dawnych wierzeniach ludowych płn. Anglii potworny, widmowy pies o wielkich kłach i pazurach ukazywał się tylko nocą; uważano, że kto go zobaczy, wkrótce umrze. Pies Prokrydy (żony Kefalosa) zob. Lis (teumesseński). Pies — wcielenie brzydkich wad: obżarstwo, łapczywość, bezwstyd, służalstwo, płaszczenie się. „Jak pies, który wraca do wymiotów swoich, tak głupi, który powtarza głupstwa swoje” (Ks. Przypowieści 26,11). ,,A psy niewstydliwe nie znały nasycenia” (Izajasz 56,11). Grecy i Rzymianie byli, ogólnie wziąwszy, wielkimi psiarzami, choć zapewne bardziej niż my gardzący psimi wadami, zwłaszcza serwilizmem, wdzięczeniem się do kija. Wzbraniano psom dostępu do hieronu Apollina w Delos i na Akropol ateński. Wyrazy: „cynik” i „kanalia” pochodzą od słowa „pies”, pierwszy od gr. kyon, drugi od tac. canis. Sposób życia Diogenesa z Synopy (ok. 412—323 p.n.e.) ze szkoły cyników sprawił, że nadano mu przydomek kyon’, zapytany, dlaczego nazywają go psem, odrzekł: „Bo łaszę się do tych, co dają mi cośkolwiek, szczekam na tych, co mi odmawiają i zatapiam zęby w ciele hultajów”. W Boskiej Komedii {Piekło 6,13—19) Dantego dusze pokutujące za obżarstwo wyją jak psy i są darte pazurami i kąsane przez Cerbera, psa piekielnego. Współczesne przysłowia świadczą o naszym co najmniej dwuznacznym stosunku do naszego ,,najlepszego przyjaciela”: Pieskie życie, pieska śmierć (marne życie, marna śmierć), psi obowiązek, zejść na psy (zmarnieć, wykoleić się moralnie), psa warte (nic nie warte), na psa się zdało (na nic się nie zdało), za psa mieć kogoś (za nic), czuć się pod psem (podle, źle), pies z nim tańcował (jest mi obojętny), psie krasomówstwo (oszczerstwo, potwarz), psie głosy nie idą pod niebiosy, pies szczeka, a karawana idzie dalej, żyć psim swędem (łatwo, sprytnie, bez zachodu), pies macha ogonem nie do ciebie, ale do twego chleba. W średniowieczu zaostrzeniem kary było wieszanie przestępcy z psem albo wieszanie na nim psa, stąd powiedzenie: Psy na kimś wieszać (szkalować, obmawiać kogoś). Pełne pogardy: jak psów (mnóstwo), (że jak pies (porównanie absurdalne, ale używane na co dzień), całuj psa w nos itd. Kanikuła, najgorętszy okres lata, z tac. canicula (dosł. ’suczka’), oznacza Syriusza, najjaśniejszą gwiazdę nieba, w konstelacji Psa Wielkiego. W głębokiej starożytności (ok. 1000 p.n.e.) Syriusz wznosił się ze Słońcem w początku lipca, w czasie największych upałów. Uważano, że Psia Gwiazda wywołuje u psów objawy wścieklizny. W Argos zabijano w tym czasie wszystkie bezpańskie psy i składano ofiary z psów; ofiary takie składali także Rzymianie w czasie kanikuły, aby ustrzec zboże i stada przed szkodą. W marzeniu sennym: wielka miłość albo przyjaźń; (szczekający) dobra nowina; (szary albo czarny) nieszczęście; (wyjący) zła nowina; (wściekły) nieprzyjaźń; (czerwony) kłótnia, wojna; (biały) pomyślne zdarzenie; (żółty) strata. W alchemii: pies pożerany przez wilka oznacza oczyszczenie złota za pomocą antymonu, tj. przedostatnią fazę Wielkiego Dzieła. W heraldyce występują zwykle charty. ale bywają też brytany z kolczastą obrożą, jak również psy gończe. Na niebie: gwiazdozbiory Pies Mały. Pies Wielki. Psy Gończe.

Żelazo symbolizuje niezmienność, niezawodność, twardość, spoistość, odporność, trwałość; krzepkość, nieustępliwość, nieugiętość, siłę; upór, cierpliwość; okrucieństwo; karę, niewolę; broń. U starożytnych Żydów żelazo było emblematem utrapienia, niewolnictwa; hartu ducha, stanowczości i zdecydowania. Jedno z przekleństw rzucanych na nieposłusznego Bogu: ,,Niechaj niebo nad tobą będzie z miedzi, a ziemia, którą depczesz, z żelaza” (Deut. 28,23), albo odwrotnie: „I dam wam niebo z wierzchu jak żelazo, a ziemię miedzianą” (Lev. 26,19), tj. niebo bez deszczu, a ziemię nieurodzajną. „Będziesz nimi rządził laską żelazną, a jak naczynia garncarskie pokruszysz ich” (Psalm 2 9). Zwykle jednak tradycja biblijna przeciwstawia żelazo miedzi i spiżowi: metal pospolity — metalom szlachetnym, tak jak wodę — ogniowi, czerń czerwieni, północ południu. W tradycji ludowej żelazo jest najlepszą obroną przeciw złym duchom, czarnej magii, demonom, wampirom, czarownicom i przynosi szczęście, zwłaszcza żelazo w postaci podkowy, gwoździa wbitego do kołyski, do łóżka rodzącej, nożyczek; może to być też żelazny a. osinowy kół, którym przebija się serce nieboszczyka, aby się nie stał upiorem (por. Dziady cz. III 462—481 Mickiewicza). ,,Pierwsze rzeczy potrzebne do życia ludzkiego są: woda, ogień i żelazo” (Eklezjastyk 39,31). W tradycji ludowej i biblijnej żelazo jest także metalem demonicznym, nieczystym, szatańskim narzędziem śmierci i wojny, brutalnej siły, materializmu, nieświadomości. Metal pochodzący zarówno z nieba (z meteorytów), jak i z rud podziemnych, z domeny bóstw chtonicznych, piekielnych. Przy budowie świątyni Salomona „młota i siekiery i wszelkiego narzędzia żelaznego nie było słychać w domu” (3. Ks. Król. 6,7); druidzi nie posługiwali się narzędziami żelaznymi, ścinali świętą jemiołę złotymi sierpami. Żelazny wiek — w mit. gr. ostatni, najgorszy okres w dziejach świata: wg Hezjoda {Prace i dnie 42,201) piąty, pod władzą Plutona, wg Owidiusza (Metamorfozy l ,89) — czwarty, wiek zbrodni, chytrości, zdrady i przemocy. „Żelazo odkryto na szkodę ludzi” (Dzieje 1,68 Herodota). Epoka żelaza, trzecia po epoce kamienia i epoce brązu; choć początek jej datuje się zwykle około 1200 r. p.n.e., w europejskim średniowieczu żelazo zajęło pierwsze miejsce, przed miedzią i brązem, dopiero wraz z wprowadzeniem żeliwnych luf armatnich. W Ameryce przedkolumbijskiej żelaza nie znano. Żelazo — broń, miecz. „Żelazo bowiem ciągnie męża ku sobie” (Odyseja 16,294; 19,13 Homera, tł. J. Parandowskiego). Ogniem i żelazem, tac. ferro et igni, ogniem i mieczem, zob. Ogień. „Kto rany nie odebrał. żartuje z żelazem” (Romeo i Julia 2,2 Szekspira, tł. A. Mickiewicza). „Żelazo ostrzy się żelazem”, łac. ferrum ferro exacuilur (Ks. Przypowieści 27,17). Żelazo, żelaza — kajdany. ,,Siedzieli w ciemności i mroku, związani nędzą i żelazem” (Psalm 106 10). Zakuć w żelaza. „Już w gruzach leżą Maurów posady, naród ich dźwiga żelaza” (Konrad Wallenrod, Ballada „Alpuhara” 676—7 Mickiewicza). Żelazne łoże Oga, króla Basanu z rodu olbrzymów, miało dziewięć łokci wzdłuż i cztery wszerz” (Deut. 3,11). Żelazny wóz konny starożytnego Wschodu, wóz zaopatrzony w noże, miecze i sierpy przymocowane do osi, kół i dna, który wjeżdżał w gęstwinę nieprzyjaciół tnąc, kłując i rażąc; zob. Wóz. Żelazna korona Lombardii — zob. Korona. Rozpalone żelazo — w sądownictwie śrdw. narzędzie próby, sposób dowodzenia winy a. niewinności oskarżonego; np. przejście boso po rozpalonych do czerwoności lemieszach żelaznych bez szwanku dla stóp świadczyć mogło o niewinności kobiety posądzonej o zdradę małżeńską. „Żelazny człowiek” — śrdw. android (automat naśladujący pewne czynności człowieka) św. Alberta Wielkiego (ok. 1200—80). figura witająca gości. Żelazne mury. Gród Disa w piątym kręgu piekła otoczony jest murem barwy żelazistej (Boska Komedia, Piekło 8,78 Dantego); przest. flota wojenna jako puklerz imperium brytyjskiego. List żelazny — list bezpieczeństwa, konwojowy, opaśny, glejtowy, glejt, łac. salvus conductus, dawn. dokument gwarantujący nietykalność posiadającej go osobie. ,,Żelazna Ręka” — rycerz nm. z Frankonii, Gótz von Berlichingen (1480—1562), który utracił prawą rękę i nosił zamiast niej żelazną; bohater tytułowy dramatu Goethego (1773). Żelazna ręka — rządy energiczne, despotyczne, w karności i dyscyplinie. Trzymać, rządzić żelazną ręką. Żelazna ręka w aksamitnej rękawiczce — symbol twardych rządów z zachowaniem cywilizowanych form. Frankowie ,,wtedy stoją na chwały i potęgi szczycie, gdy ich trzyma żelazna ręka w aksamicie” (List do Jędrzeja syna… 77—8 Kajetana Koźmiana). Żelazna rękawica — bóstwo, potęga, siła; atrybut skand, boga piorunów, Thora. Żelazna miotła — ktoś. kto brutalnie wprowadza porządek, usuwa zbędnych a. nieudolnych pracowników. „Żelazny papież” przydomek papieża Sykstusa V (Felice Perretti 1521—90). „Żelazna dziewica” z Norymberg! — żelazne pudło z kolcami sterczącymi do wewnątrz, XVIIwieczne narzędzie tortur. ,,Żelazna maska” — tajemniczy fr. więzień stanu z ostatniej ćwierci XVII w., osadzony w twierdzy w Pognerol; przewożony do Bastylii, musiał nosić czarną maskę. „Żelazny książę” — przydomek bryt. dowódcy i polityka Arthura Wellesleya, księcia Wellington (1769—1852). Żelazny krzyż, nm. Eisernes Kreuz, pruskie odznaczenie wojskowe ustanowione w 1813. odnowione w 1870 i 1914. a w 1939 jako odznaczenie nm. „Żelazny kanclerz” — przydomek kanclerza nm. Ottona von Bismarck (1815—98). Żelazny wilk, zob. Wilk. Żelazny kapitał — pieniądze nienaruszalne a. odłożone na specjalny cel. Żelazny repertuar — lista utworów, do których wznowienia teatr (opera, filharmonia itp.) jest stale przygotowany w danym okresie. Żelazna racja, porcja — żywność zachowywana na czarną godzinę, na wypadek odcięcia od wszelkich źródeł zaopatrzenia np. w wojsku w czasie wojny. Kuj żelazo, póki gorące — załatwiaj sprawę korzystając z pomyślnej chwili, z okazji. ze sposobności. Droga żelazna — przest. kolej (żelazna). komunikacja kolejowa. ..Miło jest spieszącemu tym żelaznym szlakiem kilka mil na godzinę przelatywać ptakiem” (Majątek albo imię 4,6 Józefa Korzeniowskiego). W astrologii: planeta Mars, czerwona jak rdza, jak krew (czerwona dzięki zawartości atomów żelaza w hemoglobinie).

(Głownia, Żagiew) Pochodnia symbolizuje życie, nieśmiertelność; uczucie, miłość, męskość, zaślubiny, urodzaj, płodność, dziedzictwo, potomstwo; Boga, słowo boże, przykazanie, zbawienie; gwiazdę. Słońce, promienie słoneczne, ogień, zorzę; oczy, światło duchowe; półmrok, noc; pokój; wojnę, niebezpieczeństwo, zniszczenie, anarchię, terroryzm, zdradę, zemstę, gniew, obmowę, ciemne sprawy, męczeństwo, strzałę, śmierć; rewolucję, wolność. wyzwolenie; prawdę, sprawiedliwość, czujność, cnotę; przewodnika; kształcenie, wiedzę, tradycję, natchnienie, myśli; władcę, króla, dynastię, imperium, godność, wspaniałość, sławę, chwałę, powodzenie. Por. Lampa, Ogień, Świeca. Pochodnia w mitach babil. — nieubłagana strzała boga BelaMarduka a. Bela EnIila. Pochodnia — Bóg, słowo boże, przykazanie, zbawienie. „Ty jesteś pochodnią moją, Panie, Pan rozjaśnia ciemność moją” (2. Ks. Król. 22.29). „Słowo Twoje jest pochodnią nogom moim” (Psalm 118 105). ..Bo przykazanie pochodnią jest” (Ks. Przypowieści 6,23). „Ze względu na Jeruzalem nie spocznę, dopóki (…) nie zapłonie jego zbawienie jak pochodnia” (Izajasz 62,1). Pochodnia — szczęście, pomyślność. „Pochodnia bezbożnych zagaśnie” (Ks. Przypowieści 13,9). „Kto złorzeczy ojcu swemu i matce, pochodnia jego zgaśnie wpośród ciemności” (jw. 20,20). Pochodnia — władca, król, dynastia; król Dawid. „Nie możesz już (królu Dawidzie) wyruszać z nami na wojnę, abyś nie zgasił pochodni Izraela” (2 Ks. Król. 21,17). „Zgotowałem pochodnię pomazańcowi memu” (Psalm 131 17), tj. Dawidowi. Fax et tuba łac. ’żagiew i trąba’ — przywódca. Pochodnia Eos (Aurory) noszona przez nią przed rydwanem Heliosa — w mit. gr. zorza poranna, świtanie. Pochodnia, żagiew — Słońce; oczyszczenie i uduchowienie przez światło; gwiazda. „I spadła wielka gwiazda płonąca jak pochodnia” (Apok. 8,10). „Wdzięczna pochodnia Tytanowa” (Impreza 7—8 Daniela Naborowskiego), tj. Słońce. „Od krwawej żagwi słońca zajęły się chmury” (Zachód 3 Leopolda Staffa). Pochodnia — życie, męska zasada życia. iskra bogów, natchnienie; ogień, którym Prometeusz tchnął w mit. gr. życie w gliniane figury ludzkie. ,,Płodzić i wychowywać dzieci, ażeby płomień życia nieść jak pochodnię z pokolenia na pokolenie” (Prawa 6,766B Platona, tł. Marii Maykowskiej). „Szybko zmieniają się pokolenia śmiertelników i jak biegacze przekazują sobie pochodnię życia” (O naturze wszechrzeczy 78—9 Lukrecjusza). W mit. gr. atrybut Meleagra, herosa, którego „zewnętrzna dusza” zaklęta była w głownię na palenisku; Dionizosa, bogapochodni; Sybilli Libijskiej; Eileithyi, bogini narodzin; atrybut Afrodyty (Wenus), Erosa (Kupida) i putta (amoretta), oznaczający płomień miłości; najokrutniejsza broń Erosa, dająca niewiele światła, a mogąca zapalić nawet Słońce; pochodnia weselna Hymena; pochodnia, którą przyświeca sobie Demeter szukająca zaginionej córki, Kory. Pochodnia, żagiew — przewodnik, światło w ciemnościach nocy. W staroż. Grecji (ale nie w Sparcie) oświetlano sobie nocą w mieście drogę pochodniami, a dopiero od III w. p.n.e. częściowo lampami (ale gr. lampas znaczy zarówno ’pochodnię’ jak ’lampę’). Przysłowie: Żagiew do wszeteczeństwa — pijaństwo (a. wino). Wyścigi z pochodniami (gr. lampadedromia) odbywały się w staroż. Atenach ku czci Prometeusza, Hefajstosa i w czasie Panatenajów. Pochodnie były charakterystyczne dla misteriów eleuzyńskich, beockiego kultu Dionizosa (menady pędzące nocą z pochodniami przez lasy), kultów Hekate i Artemidy, które łączono z sobą. a także z Seleną i Persefoną. Częste procesje z pochodniami i biegi piesze i konne pod kierownictwem lampadarchy. W kulcie rzymskim gł. w czasie ślubów (gdzie oznaczały przeniesienie światła życia na przyszłe potomstwo młodej pary), pogrzebów, a także w orientalnych kultach Izydy. Mitry i Wielkiej Macierzy. Używane również w rytuałach wtajemniczenia jako symbol oczyszczenia i oświecenia. Zob. Bliźnięta (Mitry). Pochodnie — groźna broń bogiń pomsty, Erynii (Eumenid); w ręku geniusza a. daimona, gdy wzniesione, wyobrażają życie, gdy opuszczone — śmierć. Broń Heraklesa i Jolaosa, którzy przypalali pochodniami miejsca po ścięciu łbów hydry lernejskiej, co nie pozwoliło im odrastać. Pochodnia — czujność. Atrybut Hestii (Westy), bogini ogniska domowego (symbolu domu i rodziny), nad którym trzeba było nieustannie czuwać, aby nie wygasło, co mogłoby sprowadzić nieszczęście. Pochodnia wiązała się z symbolami ptaka, światła i tęczy (Iris). Pochodnia — potwarz, niezgoda. Potwarz w plastyce — kobieta z pochodnią, stawiająca młodzieńca przed sądem, jak Potwarz Apellesa, zaginiona, znana z opisu Lukiana; jak naśladowana z tego opisu Potwarz Apellesa Sandra Botticellego (ok. 1487, Florencja. Uffizi) i in. Atrybut Eris, bogini niezgody. Pochodnia, żagiew — miłość, uczucie. Kobieta na brzegu morza z pochodnią w ręku — Hero, kapłanka Afrodyty, wskazująca nocą drogę swemu kochankowi, l.eandrowi, płynącemu do niej wpław przez Hellespont. „Kupido mi niewielki małą głownią świecił. I tą podpalił chcący czy niebacznie żagiew, która już tlała w sercu mym nieznacznie: żagiew gorących chęci pełną” (Sielanka wtóra. Truienicy 191—4 Bartłomieja Zimorowica). Pochodnia — ogień; zredukowana do specyficznego kształtu forma „pierwiastka” (jednego z czterech) ognia, o pokrewnej symbolice. Pochodnia zgaszona i zwrócona w dół: w ręku Kupida — kres miłości. Na grobowcach renesansowych — wymarły ród. Pochodnia — bodziec, pobudka. Fax mentis incendium gloriae łac. ’pragnienie sławy jest pochodnią dla umysłu’, tj. bodźcem. Pochodnia w tradycji chrzęść. — męczeństwo; Chrystus jako światło ludzkości; pochodnia towarzyszy Janowi Chrzcicielowi jako prekursorowi Mesjasza. Atrybut św. Aidana, apostoła Northumbrii (VII w.), św. Teodora, św. Tomasza z Akwinu (odpędzającego zapaloną pochodnią pokusę w postaci młodej dziewczyny nasłanej mu przez rodzinę, aby go odwieść od powołania teologicznego). Pies czarnobiały z zapaloną pochodnią w zębach — atrybut św. Dominika. Zob. Pies (Na grobowcach). Pochodnia zwrócona gorejącym końcem w dół — chrzęść, symbol śmierci: płomień wyobraża duszę unoszącą się do nieba a. zmartwychwstającą. Płonąca pochodnia przed tronem — cesarstwo, obecność monarchy; godność władcy. Pochodnia w plastyce śrdw. — atrybut Pokoju podpalającego stos wszelakiej broni; Umiarkowania, które gasi płomień wodą z dzbana; niekiedy Wzroku jako jednego z pięciu zmysłów. Gniewu jako jednego z grzechów gł. Pochodnia — noc, półmrok; zdrada, ciemne sprawy; obmowa. Pochodnia — anarchia; rewolucja; wyzwolenie; wolność. ,,August wojny domowej pochodnię zapala” (Barbara Alojzego Felińskiego). „Do rąk pochodnie i głownie! Wściekłymi poszarpmy zęby starego świata warownie” (Kielich goryczy 28—30 Edmunda Wasilewskiego). Statua Wolności (właśc. Wolność oświecająca świat), posąg w porcie nowojorskim, zaprojektowany przez rzeźbiarza fr. F. A. Bartholdiego, przedstawiający kobietę trzymającą pochodnię we wzniesionej ręce (1886). Przekazywanie płonącej pochodni (jak w rozstawnym biegu z Olimpii w Grecji na stadion do znicza w nowożytnych olimpiadach) — przekazywanie wiedzy, tradycji, dziedzictwa. Pochodnia — prawda (w licznych alegoriach), sprawiedliwość, cnota. Przysłowie: Jasna pochodnia przed każdego oczy, gdzie sprawiedliwość społu z cnotą kroczy. „Prawda jak żagiew, jaśniej świeci potrząsana” (Dyskusje filozoficzne l Sir Williama Hamiltona, 1788—1856). Pochodnie ludu — wieszcze, poeci. „Cóż są poeci? Oto prawd obrońcę, pochodnie ludu” (Do Z. A. Helcla… 15—16 Franciszka Wężyka). Pochodnie — oczy. „Twe oczy (…), nie oczy, lecz pochodnie dwie nielitościwe, które palą na popiół serca nieszczęśliwe” (Na oczy królewny angielskiej… l—4 Daniela Naborowskiego). Pochodnia (zwł. zimą i wiosną)—w folklorze: urodzaj, płodność. Głownie — myśli. ,,Najokropniejsze myśli mózg mu paliły jak gorejące głownie” (Kataleptyk l Ludwika Sztyrmera). W heraldyce: wiedza; sława, chwała. „Fax gloria mentis honeste” łac. ’Chwała jest pochodnią szlachetnego umysłu’ (Silius Italicus 6,332; I w. n.e.; dewiza baronetów Nowej Szkocji, 1625). W marzeniu sennym: (płonąca) szczęście; (zgaszona) hańba.

Siedem jest symbolem kosmosu, stworzenia, przestrzeni, czasu, losu; boskości, świętości, (siedmiu stopni) doskonałości; równowagi, stałości, spoczynku, spokoju, światła; bezpieczeństwa, pewności, zdrowia, mądrości, wytrwałości, inteligencji, siły, spełnienia; zwycięstwa, szczęścia; przygody; uporu, oszustwa; bólu, konfliktu, skomplikowanej jedności; wiecznego życia. Siedem łączy się z obrazem porządku doskonałego, całkowitego okresu a. cyklu, trójkąta wpisanego w kwadrat, gwiazdy siedmioramiennej, oktawy, kolorów tęczy. Siedem jest liczbą świętą od czasów pradawnych, może pod wpływem liczby dni trwania każdej z faz Księżyca a. liczby znanych w starożytności ruchomych ciał niebieskich tzw. planet (Słońce, Księżyc, Merkury, Wenus, Mars, Jowisz, Saturn), które astrologia uważała za związane z losami narodów, a później także ludzi. Siedem jest liczbą pełni, spełnienia, kompletności, liczbą wg pitagorejczyków mistyczną, bo sumą dwu liczb szczęśliwych: trójki i czwórki. Nieba i Ziemi. Bardzo często grupowano rzeczy, pojęcia, ludzi, miasta itd. w siódemki. Babilończycy reprezentowali siedem ,,planet” i sirdim nieb (trzeba było przejść sześć, aby dojść (’o nieba Anu) przez siedem pięter swych świątyń — zikuratów; pojęcie siedmiu nieb przyjęli naprzód Żydzi (być w siódmym niebie — być szczęśliwym, zachwyconym), a od nich muzułmanie. Religia babilońska znała „złą siódemkę” demonów występujących razem. Siedmiodniowy tydzień obowiązywał w starożytnej Chaldei i stał się miarą czasu w okresie biblijnym pod prawem mojżeszowym: wg Księgi Rodzaju Bóg stworzył świat w ciągu tygodnia (wliczając w to sabat, dzień odpoczynku). W starożytnym Izraelu co 7 lat dawano odpocząć roli i winnicom w roku sobotnim (stąd dziś w USA urlop sabatowy roczny udzielany raz na 7 lat osobom pełniącym funkcje administracyjne a. naukowe), a co 7 X 7 lat obchodzili jubileusz, kiedy zakazywano uprawy ziemi, uwalniano niewolników i umarzano długi. Biblijny Jakub służył po 7 lat za każdą ze swych żon. W Objawieniu sw. Jana mowa jest o siedmiu świecznikach, gwiazdach, pieczęciach, trąbach itd. Siódemka występuje w Starym Testamencie 11 razy. Siedem zasłon Isztar i siedem bram podziemi — zob. Zasłona. Siedmioramienny świecznik liturgiczny (menora) u Żydów, jeden z symboli Świątyni Jerozolimskiej i judaizmu, przedstawiony też w herbie Izraela. Siódemka liczbą magiczną: aby zdobyć Jerycho. siedmiu kapłanów siedmiu trąbami trąbiło obchodząc miasto przez 6 dni po jednym razie, a siódmego dnia 7 razy. Wtedy mury Jerycha upadły (Jozue 5, 8 —20). „Siedemkroć upadnie sprawiedliwy, a powstanie, lecz bezbożni w zło wpadną” (Ks. Przypowieści 24.16). Faraon śni o siedmiu krowach tłustych i siedmiu chudych, siedmiu kłosach pełnych i siedmiu pustych (Gen. 41, 1—7). W czasie Paschy Bóg każe jeść przaśniki (macę) przez 7 dni (Ex. 12.15). Gdy prorok Elizeusz obudził zmarłe dziecię Sunamitki systemem ustausta, ono kichnęło 7 razy, aby wyrzucić z siebie siedmiu diabłów i ożyło (4. Ks. Król. 4.35); gdy zaś kazał trędowatemu Naamanow i r myć się 7 razy w Jordanie, ten po spełnieniu polecenia wyzdrowiał (5, 9—]4). Salomon zbudował świątynię w 7 lat (3. Ks. Król. 6,38). Biblijny Eklezjastyk (17,5) rozróżnia siedem zmysłów: rozum, mowę, smak, wzrok, słuch, węch i dotyk; późniejsza tradycja uwzględniła tylko 5 ostatnich; z czasem dodawano inne. Siedem filarów mądrości zob. Kolumna. Złe symbole siódemki. Siedem rzeczy, których nienawidzi Pan: ,,Butne oczy, kłamliwy język, ręce, które przelewają krew niewinną, serce knujące złe myśli, nogi spieszące do złego, składanie fałszywego świadectwa i sianie niezgody między braćmi” (Ks. Przypowieści 6, 16—19). Siedem narodów, które wygładzi Pan w ziemi Chanaan, aby ją posiadł Izrael: Hetejczycy, Gergezejczycy. Amorejczycy, Chananejczycy. Ferezyjczycy. Hewejczycy i Jebuzejczycy (Deut. 7,1). Król Ahaswer miał 7 doradców (Ks. Estery 1,14) i 7 eunuchów (1,10). Siedem — oszukaństwo i upór. Od siedmiu boleści — o czymś lichym, bezwartościowym. Ocet siedmiu złodziei — o czymś bardzo kwaśnym a. o kimś skwaszonym, zgorzkniałym. Siedmiu aniołów w apokryficznej Księdze Henocha: Chamuel. Gabriel, Jofiel, Michał, Rafał, Uriel. Zadkiel. W Grecji antycznej siódemka była liczbą świętą, atrybutem bogów słonecznych — Apollina Fojbosa. Heliosa. Ateny; Helios miał siedmiu synów. Niobe siedmiu synów i siedem córek. Teby — 7 bram atakowanych i bronionych przez siedmiu bohaterów: wieszcz tebański Tejrezjasz by) przez 7 lat kobietą i żył przez 7 pokoleń. Wg pitagorejczyków siódemka była symbolem stworzenia. Wszechświata, przestrzeni: sumą 4 (świat) i 3 (bóstwo). Siedem cudów (właśc. dziwów) świata starożytnego. nazywanych tak od czasów hellenistycznych. Najdawniejsze znane ich zestawienie, z II w. p.n.e. (Antypatra z Sydonu): mury Babilonu, posąg Zeusa z Olimpii dłuta Fidiasza. ..wiszące” ogrody Semiramidy w Babilonie, kolos rodyjski. piramidy egipskie. Artemizjon efeski. Mauzoleum w Halikarnasie. Istniało też wiele innych zestawień. ..Nic zgoła na swym miejscu, w swym kształcie świat nie ma. co ludzie przed tysięcy lat robili dwiema. Gdzież one jego cuda. gdzie one widziadła siedmioro? Z ziemie poszły, ziemia je pojadła: Efezy, piramidy, kolosy, mauzole” (Sielanka 76—81 Wacława Potockiego). Siedmiu mędrców gr., myślicieli i mężów stanu z VII i VI w. p.n.e.: Tales z Miletu. Solon, Pittakos z Mityleny. Bias z Prieny; za pozostałych trzech uważano wymiennie: Kleobulosa z Lindos, Periandra z Koryntu. Chilona z Lacedemonu. Milona ze Sparty. Scytę Anacharsisa. wieśniaka My.sona i innych. Siedem miast Homera, pragnących uchodzić za jego kolebkę (heksametr gr. z ok. 120 p.n.e.): Smyrna, Chiós, Kolophón, Ithake. Pylos, Argos, Athenai. Istnieje wiele wariantów wyliczających wymiennie inne miasta, np. Salaminę, los. Kumę czy Rodos. Siódemka — symbol Rzymu zbudowanego na siedmiu wzgórzach: Palatyn. Kapitol. Kwirynał, Wiminal. Eskwilin, Celius i Awentyn. Siedmiu królów Rzymu rządzących wg legendy w 753—509 p.n.e.: Romulus. Numa Pompiliusz. Tullus Hostiiiusz, Ankus. Marcjusz, Tarkwiniusz Stary, Serwiusz Tuliusz i Tarkwiniusz Pyszny. Pater noster łac. (Ojcze nasz), modlitwa Pańska, składa się z siedmiu próśb (Ew. wg Mat. 6, 9—13). Siedem kościołów Azji Prokonsularnej. do których św. Jan skierował Apokalipsę: kościoły Efezu, Smyrny. Pergamu, Tiatyry, Sardes, Filadelfii, Laodycei. Księga zamknięta na siedem pieczęci (Apok. 5,1), przen. rzecz, sprawa tajna. niedostępna, tajemnicza. Siedem klas społecznych w Apok. (6,7): królowie ziemi, możnowładcy. wodzowie, bogacze, mocarze, niewolnicy i wolni. Siedem cnót teologicznych: cztery cnoty Platona: mądrość, męstwo, umiarkowanie i panowanie nad sobą, sprawiedliwość, oraz trzy cnoty scholastyków śrdw.: wiara, nadzieja. miłość. Siedem darów ciała wg tradycji: wzrok, słuch, węch, smak. ruch. praca, rozmnażanie się. Siedem darów ducha wg tradycji: rozum, inteligencja, rada. męstwo, wiedza, prawość, bojaźń boża. Siedem dzieł miłosierdzia: łaknącego nakarmić, spragnionego napoić, bezdomnego ugościć, nagiego przyodziać, chorego i więźnia nawiedzić (Ew. wg Mat. 25, 35—6). umarłego pochować. Siedem grzechów głównych w chrześcijaństwie: pycha, chciwość, nieczystość, zazdrość, nieumiarkowanie w jedzeniu i piciu, gniew i lenistwo. Siedem sakramentów w Kościele kat.: chrzest, bierzmowanie, sakrament ołtarza. sakrament pokuty, ostatnie namaszczenie, kapłaństwo, małżeństwo. Siedmiu śpiących z Efezu — bohaterowie słynnej legendy niezmiernie popularnej w chrześcijaństwie i islamie w śrdw., gdyż potwierdzała zmartwychwstanie ciał. Legenda istnieje w licznych wersjach.jak gr., syryjska. koptyjska, gruzińska. W czasie prześladowań chrześcijan w r. 250 za cesarza Decjusza siedmiu żołnierzy chrzęść, schroniło się dojaskini pod Efezem, gdzie zasnęli snem cudownym; za Teodozjusza II (408—450) jaskinię otwarto i żołnierze się zbudzili. Święto 27 lipca w kalendarzu kat.. a 23 sierpnia i 2223 października w Kościele wschodnim. Wg kabalistów istnieje siedem ziem: Tibal zamieszkała przez ludzi; Adamah zamieszkała przez smutne widma; Arka — przez Kaini tów; Ge — przez budowniczych Wieży Babel; Nesziah — przez beznose karty; Ziah — ziemia niezaspokojonego pragnienia, dla bogaczy; Erez — najniższe królestwo ciemno ści. Siedem nieb Kabały: l) złożone z samych okien, z aniołem przy każdym na wszelki czas życia i śmierci, 2) aniołów ognia i wody, 3) strażników rolnictwa, 4) duchów planetarnych, 5) aniołów ogniośnieżnych chwalących Pana, 6) sfera serafów, 7) siedziba Afa Gniewu i HunyZłości. olbrzymich aniołów wykonawców woli bożej oraz Samaela, który odbiera od człowieka duszę w chwili zgonu. Siedem sztuk wyzwolonych (nauk świeckich) układ z ok. 400 n.e.: stopień niższy, trivium — gramatyka, arytmetyka, geometria; stopień wyższy, quadrivium — retoryka, dialektyka, astronomia, muzyka. Siedem (śrdw.) dobrodziejstw ciała dla wybranych w Raju: zwinność, piękno, zdrowie, długowieczność, przyjemność, siła; dobrodziejstwami duszy były: zgoda, przyjaźń, harmonia, radość, siła, bezpieczeństwo, mądrość. Siedmiu szermierzy (orędowników) chrześcijaństwa — zbiorowa nazwa dawana w opowiadaniach śrdw. narodowym świętym (patronom) Anglii (Jerzy), Szkocji (apostoł Andrzej), Irlandii (Patryk), Walii (Dawid), Francji (Dionizy), Hiszpanii (apostoł Jakub, syn Zebedeuszowy) i Włoch (Antoni Padewski). Siedem świętych drzew wróżby i talizmanów w dawnej Irlandii: jabłoń (najświętsze, drzewo nieśmiertelności), brzoza, leszczyna a. jesion, ostrokrzew, dąb, wierzba, olcha; za ścięcie każdego z nich karano śmiercią. Liczba szczęśliwa: siedem podków lub podkowa o siedmiu hacelach; siódme dziecko, siódme dziecko siódmego dziecka itd. Siódemka liczbą piramidalną, gdyż piramida składa się z czterech trójkątów (4,3=7). Pielgrzymi muzułmańscy 7 razy obchodzą Kaabę w Mekce. Opowiadanie o siedmiu wezyrach albo o podstępach kobiet a. opowieść o siedmiu mędrcach lub Sindbadnameh, w Baśniach z 1001 nocy, pochodzenia indyjskiego; z wydania strasburskiego Pontianus (1512) tł. Jan z Koszyczek pt. Poncjan, czyli Historia o siedmiu mędrcach (ok. 1540). Siedmiu japońskich bogów szczęścia (od XVI w.): Bisiamon utożsamiany z ind. buddyjskim Wajśrawaną; Daikoku pokrewny ind. MahSkali a. Siwie; Ebisu; Fukurokudziu (chiński mędrzec taoistowski); Dziurodzin (jw.); Hotei (chin. mnich buddyjski); Benten utożsamiana z ind. boginią Saraswati. Ulubiony temat pieśni lud., malarstwa i teatru. Za siedmioma górami, za siedmioma rzekami… — początek bajek dziejących się w dalekich krajach. W bajkach występuje siedmiu braci, siedem potraw, siedem kruków, siedem koźląt itd. Siedmiomilowe buty z bajek, w których jednym krokiem przebywa się odległość siedmiu mil. Siedmiu Szwabów w bajce nr 119 braci Grimm — ,,głupota bez jakiejkolwiek okrasy”. W bajce nr 20 dzielny krawczyk zdołał jednym trzepnięciem ścierki zabić siedem much. Siedem okresów życia człowieka: niemowlę, uczeń, kochanek, żołnierz, sędzia, chudy pantalon, drugie niemowlęctwo (Jak wam się podoba 2,7 Szekspira). Siedem złotych miast Ciboli, legendarnych miast pełnych bogactw i wspaniałości, daremnie poszukiwanych w XVI w. przez konkwistadorów hiszp. w Ameryce Północnej. Być złą siódemką — kłótliwą kobietą, jędzą, Ksantypą, sekutnicą; wg astrologii śrdw. siódmy dom nieba miał szczególne znaczenie dla małżeństwa. Od XV w. w pop. nm. grze w karty Karnóffeispiel siódemka była atutem i nosiła wizerunek diabła, a zwano ją „złą siódemką”; od XVI w. diabła zastąpiła „zła kobieta”. Cyfra siedem noszona dawniej jako talizman potężny w dobrem i złem; amulet zdrowia. Liczba siedem przez okultystów zwana Mistyczną, przypisywana praojcu Adamowi (Kadmanowi), Indrze, Ormuzdowi. Jahwie, Uranowi, Apollinowi, Heliosowi. Siedem metali w alchemii: złoto (ApolloSłońce), srebro (DianaKsiężyc), rtęć (Merkury), miedź (Wenus), żelazo (Mars), cyna (Jowisz) i ołów (Saturn). W psychologii — konflikt. Kolor — fioletowy. W astrologii — gwiazdozbiór i znak zodiaku Wagi, planeta Saturn; zimna, powolna liczba, opiekuje się kompozytorami, filozofami, wynalazcami; jej natura jest flegmatyczna, subtelna w działaniu. Siedem Sióstr — dawna nazwa gwiazdozbiorów Plejady i Hyjady. Siedem lamp architektury, wg głośnego traktatu (1849) Johna Ruskina, to prawa, którym artysta winien się poddać: Poświęcenie (pięknu), Prawda, Siła, Piękno, Życie, Pamięć i Posłuszeństwo (stylowi, szkole narodowej).

Małpa symbolizuje inteligencję, mądrość, chytrość, pojętność; głupotę, roztargnienie, ofiarę oszustwa; melancholię, łagodność; obłęd, opętanie; działanie nieświadome (groźne a. pożyteczne), nieukształtowanego człowieka, zwierzęcą naturę ukrytą w człowieku; niskie instynkty, występek, podstęp, próżność, chciwość, deprawację, hipokryzję, pochlebstwo, złość, złośliwość, wścibskość; drobną kradzież; ciemności, diabła, kacerstwo, pogaństwo, grzech, bałwochwalstwo; brzydotę, nieczystość, lubieżność, rozpustę, bezwstyd; gnuśność, lenistwo ducha; ruchliwość, zręczność; naśladownictwo, błazeństwo, komedię i taniec; plastykę. W staroż. Egipcie pawian płaszczowy czczony był jako zwierzę święte, wcielenie (wraz z ibisem) boga Thotha, księżycowe go bóstwa nauki, wynalazcy pisma, twórcy języków, tłumacza i doradcy bogów, przewodnika dusz ludzkich; w plastyce kultowej pawiana wyobrażano jako wielkie białe zwierzę siedzące w kucki (postawa ta oznaczała równowagę między światłem i ciemnością, prawdą i błędem), ityfalliczne, często z tarczą księżycową na głowie, symbolizujące odrodzenie, przejście od stanu zwierzęcego do ludzkiego, od śmierci do życia wiecznego, świadka przy ważeniu dusz ludzkich po śmierci; jako wcielenie Thotha był patronem uczonych i pisarzy, skrybów Ptaha i Anubisa, artystą, magiem, kochającym uroczystości świąteczne, kwiaty i ogrody. Związany także z tarczą słoneczną: jego poszczekiwanie (modły) przed świtem sprawia, że Słońce co rano wschodzi. Jednak samiec ma usposobienie choleryczne, jest agresywny, chutliwy, kłótliwy. Wg Biblii (3. Ks. Król. 10.22) król Salomon sprowadzał małpy z Tarsis (zob. Paw). W Grecji i Rzymie nie przypisywano małpom cech boskich, przeciwnie, były one wcieleniem brzydoty, złośliwości, niskich instynktów. Według lex Pompeia de parricidiis, ojcobójców należało zamykać w worku, ku większemu pohańbieniu wraz z małpą, i utopić. Małpy uważano jednak również za uciesznych błaznów, trefnisiów, figlarzy; sprowadzane z Afryki i Azji, oswojone, trzymano w domu dla zabawy. Mitologicznym obrazem tych cech były dwa przekorne gnomy Kerkopsy z wyspy Pithekusa (Ischia), Olos i Eurybatos (a. Sillos i Triballos), które napadły śpiącego Heraklesa i zaczęły go drażnić; bohater złapał je, schował do worka i poszedł, aby je sprzedać na targu. Jednak ich żarty i figle tak go rozśmieszyły, że puścił je wolno; później Zeus zmienił je w małpy. Małpa — atrybut komedii i tańca, według Ezopa najlepszy tancerz wśród zwierząt. W chrześcijańskiej literaturze i sztuce małpa jest przeważnie emblematem grzechu, występku, upadku duchowego, chytrości, chciwości, chuci, złości, gnuśności, ślepoty duchowej. Szatana, na co składa się brzydota połączona z wielce kłopotliwym podobieństwem do człowieka. Małpa ze zwierciadłem w ręku oznacza zwykle upadek moralności, deprawację, próżność i rozpustę. Małpa skrępowana łańcuchem przed stawia pokonanego diabła, poskromione złe instynkty, spętanego niewolnika. We wczesnym średniowieczu małpa reprezentuje pogaństwo i herezję; nieraz występuje wyobrażenie małpy złośliwie przedrzeźniającej świętego. W okresie gotyckim na obrazach Marii z Dzieciątkiem małpa z jabłkiem w pysku oznacza grzech pierworodny, upadek człowieka. W sztuce Odrodzenia małpa przedstawia jeden z pięciu zmysłów — smak. Od okresu średniowiecza małpa ’była symbolem malarstwa i rzeźby jako sztuk imitujących naturę (tac. ars simia naturae); zwłaszcza malarstwo flamandzkie XVII w. chętnie podejmowało temat małpy malującej portret (zwykle kobiecy), rzeźbiącej, grającej na ’instrumencie muz. albo w karty, pijącej, tańczącej, jeżdżącej na łyżwach — wszystko jako parodia człowieka, jego próżności, szaleństw, nałogów, arogancji i głupoty. Potworne rzygacze (gargulce, plwacze) i chimery architektury gotyckiej (np. na katedrze Notre Damę w Paryżu), przedstawiające fantastyczne zwierzęta, często o małpich rysach, symbolizują zapewne diabła. W średniowiecznej sztuce nm. i fr. małpa w orszaku Trzech Króli odgrywała rolę skruszonego grzesznika. Małpa wiąże się ze staropanieństwem. W tradycji śrdw. kobieta, która nie zaślubiła ani mężczyzny, ani Chrystusa, będzje na tamtym świecie poślubiona małpie. Przysłowie ang.: Małpy prowadzą stare panny po śmierci do piekła (za karę, że za życia nie miały dzieci; często cytowane w dramaturgii elżbietańskiej). W hinduizmie małpa jest emblematem chmury deszczowej a. wiatru. Hanuman — w mit. indyjskiej boska małpa, centralna postać wielkiego eposu indyjskiego, Ramajany, dokonująca licznych czynów bohaterskich. Czczona w postaci stojącej prosto, jak człowiek, małpy o czerwonej twarzy, w wielu poświęconych sobie świątyniach, jako wzór pobożności i kultu Ramy. Imieniem jej nazwano jedną z najpospolitszych, długoogoniastych małp indyjskich — hanuman langur, uważaną na ogół za świętą. Na Dalekim Wschodzie często małpa jest synonimem mądrości. Słynne trzy małpy w „Świętej Stajni” w Nikko (Honsiu, Japonia), symbolizują mądrość zapewniającą spokojne życie: jedna zasłania sobie oczy, druga uszy, a trzecia usta; wskazują one, aby w stosunkach z ludźmi jak najmniej widzieć, słyszeć i mówić. Trójca ta zwie się Kosinsama lub Kosinzuka — gwiazda przewodnia. Suń Wukung, Święta Małpa, obdarzona fantastycznymi umiejętnościami i na wpół boską potęgą, główna bohaterka fantastycznosatyryczno przygodowej powieści chińskiej HsiJu Ci (”Podróż na Zachód’) pisarza Wu CzengEna (ok. 1510— 80), opartej na autentycznym dzienniku wyprawy po święte księgi do Indii mnicha buddyjskiego SuanCanga (VII w.). Małpa — naśladowcą. Ludzi głupio, bezmyślnie naśladujących nazywali Rzymianie małpą (łac. simius). Małpować — naśladować, imitować, przedrzeźniać, udawać kogoś (jak małpa). „Spłyń na nią, małpo śmierci, śnie twardy!” (Cymbelin 2,2 Szekspira). „Małpa wielki samochwał, co człeka udaje” (Małpy l Ignacego Krasickiego). „Polskie ubranie piękniejsze jest niż obcej mody małpowanie” (Pan Tadeusz 1,455—6 Mickiewicza). „Cóż, że siedzisz nad książką, małpeczko kochana? gdy nie rozumiesz, jaka tam rzecz napisana” (Małpeczka Antoniego Góreckiego). Małpa — złość, złośliwość. „Człowiek, dumny potęgą na chwilę mu daną, a swojej szklanej niepomny kruchości, jak małpa w gniewie, przed wysokim niebem, tak dziwne stroi wybryki i susy, że aniołowie płaczą” (Miarka za miarkę 2,2 Szekspira, wg tł. L. Uiricha). Małpa — brzydota. „Najpiękniejsza z małp jest brzydka w porównaniu z człowiekiem” (Heraklit cyt. przez Platona w Hippiaszu Większym 289A). Robić małpie miny — brzydkie miny, wykrzywiać twarz. „Małpa, najwstrętniejsze zwierzę, jakże podobne do nas!” (Enniusz cyt. w O naturze bogów 1,35 Cicerona). Małpa — źle pojęta miłość rodzicielska. U Ezopa, gdy małpie urodziły się bliźnięta, jedno z miłości zadusiła na śmierć, a drugie zaniedbane było tak kompletnie, że wyrosło zdrowe. Małpia miłość — głupia. Przysłowie fr., nm., ang. itd.: Im wyżej się małpa pnie, tym bardziej odsłania tyłek — o człowieku, który im bardziej awansuje, tym się bardziej kompromituje. Małpa — leniwy próżniak. „Niech się zbiegają z wszystkich świata krańców próż niactwa małpy do angielskiej ziemi!” (Henryk IV, cz. 2 4,4 Szekspira, tł. L. Uiricha), tj. źli doradcy królewscy. Małpa — spodlony obraz człowieka, zwłaszcza jego niższych popędów i namiętności. Człowiek małpą Boga. „Człowiek wie, że jest małpą Boga, a zwierzę nie. Jedyna różnica” (W Maelstromie 4 S. Przybyszewskiego). Małpa — lubieżnik. Przysłowie ang.: Kobieta jest świętą w kościele, aniołem na ulicy, diabłem w kuchni i małpą w łóżku. „Niepodobna, panie, abyś to (jsk Kasjo Desdemonę tryka) ujrzał, choćby byli krewcy jak małpy albo wilki w czasie wesela” (Otello 3,3 Szekspira, tł. J. Paszkowskiego) — mówi Jago do Otella. Małpa atrybutem kobiety lekko się prowadzącej. „Ta małpa wyjechała, wyjechała, uciekła z sędzią spod piątego” (Dziewczęta z Nowolipek l Poli Gojawiczyńskiej). Małpa — błazen. Robić z siebie małpę — zachowywać się błazeńsko. Małpa — głupiec. „Że tylko palce popiekła, nader szczęśliwa. — Tak to zwykle małpom bywa” (Pan Jowialski 2,10 Aleksandra Fredry). Małpa — zręczność. Robić coś z małpią zręcznością. ,,Naturalnym wrogiem” małpy jest, wg tradycji, pantera a. lampart. U mistyków małpa oznaczała melancholię i smutek w czasie ostatniej kwadry Księżyca, a wesołość i radość w czasie pierwszej. Małpa reprezentuje „temperament” („humor”) sangwiniczny człowieka. W marzeniu sennym — wzburzenie uczuć, bezwstyd, kpina, irytacja wynikająca z podobieństwa małpy do śpiącego, jego karykatury włochatej, chutliwej, zachłannej, próżnej, aroganckiej.

Fiolek symbolizuje niewinność, cnotę, pokorę, skromność; prawdę, tajemnicę; stałość w uczuciach, wierność, miłość, szczęście; namiętność; szczerość; zadumę; cierpienie; przebudzenie się wiosny; aromat; piękno; przemijanie, krótkotrwałość, żałobę. Fiołek w mit. gr. powstać miał z oddechu lo albo z krwi wykastrowanego Attisa (dlatego wieszano girlandy z fiołków na ,,drzewach Attisa”) a. Ajaksa Wielkiego; fiołek był świętym kwiatem gr. jako zwiastun wiosny. Fiołek atrybutem Ateny, muz, nimf Plejad (córek Atlasa), nimfy Eurydyki (żony Orfeusza); poświęcony boginiom miłości, np. Afrodycie łon; w Indiach — emblemat lingamu (męskich narządów płciowych). Fiołek — subtelne uczucie; w wielu krajach europ, delikatny wyraz miłości dziecka do matki, narzeczonego do narzeczonej. Fiołek zob. Lilia (kuszenie, brama Piekieł); fiołki były znienawidzone przez Persefonę. Fiołek — Ateny. Arystofanes w komediach Acharniacy (637) i Rycerze (1323 i 1328) oraz Pindar w jednym z dytyrambów nazywają Ateny iostephanos ’(miastem) wieńczonym fiołkami’; może to gra słów: gr. ton ’fiołek’ i łon, legendarny eponiczny protoplasta Jonów i król Aten; wg innej etymologii lud. nazwa ion pochodzić ma od lo, która, przemieniona przez Herę w jałowicę, miała się żywić fiołkami. Fiołek — uczta, biesiada. Grecy wkładali na głowy wieńce z fiołków, gdy zasiadali do biesiady i przystrajali nimi tyrsy (laski Dionizosa); sądzono, że fiołki chronią od upicia się, od migreny i kociokwiku. Fiołek w chrześcijaństwie — w śrdw. symbol wyznawcy, wdowy, ascety, skromnej cnoty i pokory. Matki Boskiej oraz Chrystusa (z uwagi na fioletową barwę, kolor Męki Pańskiej). Atrybut św. Finy z San Gimignano, z której łoża, gdy zmarła w 1253 w wieku lat piętnastu, miały wyrosnąć białe fiołki. Fiołek — nietrwałość, przemijanie. „Fiołek młodocianej wiosny, wczesny, lecz wątły, luby, lecz nietrwały, woń, tylko kilka chwil upajająca, nic więcej” (Hamlet 1,3 Szekspira, tł. J. Paszkowskiego). Fiołek — kwiat żałobny, nagrobny. „Spuśćcie ją (tj. Ofelię) do grobu, niechaj z tych pięknych, nieskalanych szczątków fiołki wykwitną!” (Hamlet 5,1 Szekspira, tł. jw.). „Fiołek na grobie tyrana” (Aylmer’s Fieid Tennysona), tj. Nerona, gdzie nieznana ręka kładła co noc fiołki. Fiołek — aromat. W tradycji gr. piękne piersi kobiece to iokolpos ’piersi fiołkami (pachnące)’. „Napawać wonią pachnący fiołek (…) śmiesznym jest zbytkiem i czczym marnotrawstwem” (Król Jan 4,2 Szekspira, tł. St. Koźmian). „Gdyby fiołki i konwalie zamiast pachnąć grać umiały, byłaby to muzyka Szopena” — (Nonsens 3—5 Leopolda Staffa). Fiołek — skromność. Przysłowie: Skromny jak fiołek. „Fiołki skromne, lecz czystsze, lecz słodsze nad wzrok Junony i oddech Cytery” (Zimowa powieść 4,3 Szekspira, tł. L. Uiricha). Piosenka lud.: „Hejże ino, fiołecku leśny, cemu żeś się nie rozwinął wcześniej! Inoś cekoł, jaze rosa zyńdzie, jaz dziewcyna za insego wyńdzie”. Fiołek — zwiastun wiosny, wiosna. Przysłowie: Miły jak fiołek na wiosnę. „Jakież dziś fiołki zdobią zielone łono nowej wiosny?” (Ryszard H 5,2 Szekspira, tł. St. Koźmiana). Fiołek — piękno. „Wy, śliczne dzieci Ziemi i Słońca” (The Shepherd to the Flowers Sir Waltera Raieigha), o fiołkach. ,,Omszałym kamieniem na poły ukryty od oka, fiołek piękny jak gwiazda samotnie świecąca z wysoka”. (She Dwelt Among the Untrodden Ways Williama Wordswortha). „Ze wszystkich ziemi najcudniejszy płodów, ty oczko wiosny, ty zorzo ogrodu, modry fiołku” (Zabawy przyjemne i pożyteczne 31, 1779 r). „Wolę polskie gówno w polu niż fiołki w Neapolu” („Patriota” Kazimierza Tetmajera) — iron. o szowiniście. Fiołek — zaduma. „Zadumo fiołków pobożna!” (Hymn do barw 97 L. Staffa). W języku kwiatów: (fiołek biały) szczerość, skromność, niewinność; (szkarłatny) — myślę o tobie; (żółty) — prostacze szczęście; cnota; (niebieski) — miłość, wierność. Kapral Fiołek, fr. caporal Yiolette — Napoleon I w czasie pobytu na wyspie Elbie (1814—15); obiecywał on tam przyjaciołom, że zjawi się we Francji wraz z fiołkami. Jego zwolennicy w kraju wznosili toasty ze słowami: „Za kaprala Fiołka!” Fioł(ek) — mania, hyś, bzik, dziwactwo. Fiołek i kółko (na czole) — ktoś niespełna rozumu. Mieć fioła (a. fiołki w głowie). W astrologii: znak i gwiazdozbiór Barana. Fiołek w godłach stanów USA: Illinois, New Jersey, Wisconsin, Rhode Island.

Lewiatan, mitologiczny potwór (zob. Potwory) morski, symbol zła zwalczanego przez bogów; bywa też wyobrażeniem świata lub sił utrzymujących świat przy życiu, albo ożywiających go; bywa także symbolem pór roku albo wegetacji, wtedy powraca dorocznie, aby być na nowo zabitym. Z Ras Szamra (na wybrzeżu północnosyryjskim), czyli starożytnego Ugaritu, pochodzi kananejski poemat opiewający klęskę zadaną Lewiatanowi przez Baala (pierwotnie mit ten odnosił się do corocznego ujarzmiania wylewu rzeki Tygrys). Z innego źródła pochodzi aluzja do zwycięstwa Baala nad Lotanem, „prastarym, wijącym się wężem”, istotą identyczną z Lewiatanem. Ten sam motyw przyjęli Żydzi: biblijny Jahwe zabija wielogłowego Lewiatana — „Ty, Boże (…) zmiażdżyłeś głowy potworów na wodach, tyś rozbił głowę Lewiatana, oddałeś go na żer zwierzętom pustyni” [Psalm 73 12—14) — i uczyni to samo u kresu czasów, aby zgnieść zło i na wieczność utwierdzić dobro: „W owym dniu ukarze Pan swoim twardym, wielkim i mocnym mieczem Lewiatana, węża zwinnego i skręconego, i zabije smoka morskiego” (Izajasz 27.1; inni tłumaczą węża jako krokodyla lub wieloryba). W mitologii żyd. jest on władcą oceanu. Według jednej z licznych legend Bóg w piątym dniu stworzenia uczynił, wraz z innymi rybami i ptakami, dwa Lewiatany, męskiego i żeńskiego, ale aby uniknąć zniszczenia Ziemi, samicę zabito od razu, a mięso jej zasolono, by nim nakarmić sprawiedliwych po przyjściu Mesjasza. Według apokryficznej . Księgi Henocha (60,7—9) Lewiatan jest żeńskim władcą mórz, a Behemot potworem męskim, władającym lądami; pewnego dnia oboje zewrą się w rozstrzygającej walce. Inne źródła twierdzą, że Lewiatan jest wyobrażeniem ostatecznego zniszczenia wrogów Izraela. Lewiatan — pierwotny Chaos. W opowieściach ludu żyd. spał na dnie oceanu, a obudzić go mogło w każdej chwili skuteczne zaklęcie, co spowodowałoby kres obecnego porządku świata. Hiob, przeklinając noc, w której się narodził, woła (3,8): ,,Bodajby ją przeklęli zaklinacze czasu, którzy potrafią zbudzić Lewiatana!”, a w rozdziałach 40 i 41 wylicza jego przerażające cechy. Bóg stworzył go, aby ukazać swą niesłychaną potęgę. Lewiatan, w śrdw. — zło, Chaos, Antychryst, Szatan; przedstawiany był jako krokodyl: jego szeroko rozdziawiona paszcza oznaczała często bramę piekła. W jednym z ,,ogrodów rozkoszy” (tac. hortus deliciarum) przedstawiono Boga Ojca łowiącego Lewiatana na łodygę drzewa Jessego (drzewa genealogicznego Jezusa) z Chrystusem na końcu jako przynętą. Lewiatan — gwiazdozbiórSmoka (zob.). „Ów zodyjakowy Smok (…) jest nie wężem, lecz rybą, Lewiatan się zowie. Przed czasy mieszkał w morzach, ale po potopie zdechł z niedostatku wody” (Pan Tadeusz 8,89—94, Mickiewicza). Lewiatan — jedno z imion diabła: „Ks. Piotr: Ktoś ty? Duch: Lukrecy, Lewiatan, Voltaire, alter Fritz, Legio sum” (Dziady cz. III 3, 104 —5, Mickiewicza). W traktacie Thomasa Hobbsa Lewiatan (1651) symbolizuje on suwerena obdarzonego władzą (działającą za pomocą strachu i kary) na podstawie umowy społecznej, aby państwo mogło osiągnąć niezbędny do życia pokój i ład, a ludzie nie byli dla siebie nawzajem wilkami. Lewiatan — wielki okręt: „Oto morze (…): okręty płyną po nim; Lewiatan, którego stworzyłeś, aby w nim igrał” (Psalm 103 25—26). Nazwę tę otrzymał jeden z największych i najszybszych statków oceanicznych świata: spuszczony na wodę w 1911 w Hamburgu pod nazwą „Yaterland”, w 1914 internowany w Hoboken, New Jersey, USA, potem przemianowany na „Lewiatana” i w latach 1919 —1934 używany jako transatlantyk pasażerski. W powieści Moby Dick, czyli Biały Wieloryb (1851) Hermana Melville’a, kapitan Ahab goni aż do swojej śmierci białego wieloryba; ta zażarta pogoń jest symbolem dramatycznego starcia między wielką i szlachetną jednostką a wcieleniem zła, Lewiatanem. Autor cytuje m.in. słowa: „Lewiatan, najogromniejsze z żyjących stworzeń, rozciągnięte na głębi jak półwysep, śpi lub pływa, i zdaje się być ruchomym lądem, a skrzelami wchłania i paszczą wyrzuca ocean wody” (Raj utracony 7,412—416, Johna Miltona). Lewiatan w powieści Juliena Greena (1929) — niszcząca, demoniczna siła konwenansu i bezmyślnej codzienności.

Noga symbolizuje człowieka, postawę ludzką (wyprostną), wspaniałość, zwycięstwo, przewagę, chwałę, przeznaczenie; promień Słońca, energię; przekroczenie, przenośnik, ruch, szybkość, pęd, marsz, więź społeczną, taniec, ucieczkę, wyprawę (ekspedycję), zabór; stałość, siłę, podporę, piedestał; niezależność, samodzielność; genitalia; trunkowość; zob. Stopa. Noga — więź społeczna; kończyna pozwalająca na poruszanie się w świecie, na zbliżenie z ludźmi, nawiązywanie kontaktów. Nogi — podstawa, podpora. „Kolos na glinianych nogach” {Daniel 2,31), olbrzym, który rychło upadnie, zawali się, państwo bliskie katastrofy. Noga — zwycięstwo, zabór, przewaga, przekroczenie. ,,Postawcie nogi na karkach tych królów” (Jozue 10,24). ,,Ziemia, po której deptała noga twoja, będzie posiadłością twoją i synów twoich na wieki” (jw. 14,9). „(Antoniusz) nogami przekraczał ocean” (Antoniusz i Kleopatra 5,2 Szekspira). „(Cezar) rozkraczył się (…) na tym ciasnym świecie jak Kolos, a my, maluczcy jak mrówki, przechodzić musim między olbrzymimi jego nogami” (Juliusz Cezar 1,2 Szekspira, tł. J. Paszkowskiego). Nogi jako narząd szybkiego ruchu są symbolem potęgi i chwały od czasów antycznych. Wydaje się nam rzeczą naturalną, że szybkonogi Achilles, rącza Atalanta, triumfatorzy biegów na olimpiadach uważani są za herosów, obsypywani nagrodami i zaszczytami aż do naszych czasów, choć trudno by nam przyszło logicznie wyjaśnić, czemu się tak dzieje. Trzecia noga — kij, laska. Stworzenie chodzące wieczorem o trzech nogach — starzec o lasce (rozwiązanie zagadki Sfinksa w micie o Edypie). Nogi — genitalia, fallus. „Wzięła prędko Sefora ostry kamień i obrzezała napletek syna swego i dotknęła nim nóg Mojżesza, i rzekła: ”Jesteś mi oblubieńcem krwi«” (Ex. 4,25). Skrzyżowanie nóg. Z prawą nogą na lewej — w sztuce śrdw. zwykła pozycja siedzących a. leżących królów, arystokratów, rycerzy, krzyżowców, templariuszy, Chrystusa na krzyżu. Magiczna pozycja kobiety ciężarnej mająca opóźnić poród. Przysłowie: Niech każdy strzeże się nogi na krzyż założyć, bo diabeł się zlęknie i przyśni. Lewa noga — zły omen. Rozpoczęcie marszu a. wejście do domu lub świątyni lewą nogą u staroż. Greków i Rzymian (tac. sinistro pede profectus} i do dziś u muzułmanów przynosić ma pecha. Wstać z łóżka lewą nogą — być od rana w złym humorze, w podłym nastroju. Odcięta końska noga — cud św. Eligiusza (fr. St. Ełoi), kowala, biskupa Noyon w Oise (Francja), ok. 588—660. Wg legendy, gdy koń, opętany przez diabła, nie dawał się podkuć, święty odjął mu nogę, podkul ją i przyczepił z powrotem. Temat częsty w sztuce szkoły bolońskiej (św. Eligiusz był jednym z patronów Bolonii). Noga porywczego syna — cud św. Antoniego Padewskiego. Wg legendy syn pasjonat w gniewie kopnął matkę, po czym, zdjęty skruchą, obciął sobie tę nogę; temat plastyki śrdw. Dzięki św. Antoniemu wyrosła mu nowa noga. Noga św. Rocha — dżuma. Sw. Rocha, patrona zadżumionych (XIII—XIV w.), wyobrażano w stroju pielgrzyma, unoszącego skraj tuniki, aby ukazać czarną plamę na wewnętrznej stronie uda; pierwszy objaw zarazy. Biała noga Maura — cud Damiana i Kosmasa, legendarnych męczenników syryjskich za panowania Dioklecjana, patronów rodu Medyceuszów we Florencji czasów Odrodzenia; temat malarstwa renesansowego. Damian (a. Kosmas) uciął sobie nogę, aby przyszyć ją pewnemu jednonogiemu Maurowi, który miał odtąd jedną nogę brązową i jedną białą (np. obraz Fra Angelika, Florencja, Museo di San Marco). Stać mocno (obiema) nogami na ziemi — nie oddawać się próżnym marzeniom i abstrakcyjnym dociekaniom. Noga nogę wspiera zob. Ręka (rękę myje). Nogi — niezależność, samodzielność. Stanąć na własnych nogach. ,,Tylko energia i uczciwa praca stawia ludzi na nogi” (Kroniki II, 1876 r. Bolesława Prusa). Nogi — ślepy los przeznaczenie. Iść, gdzie nogi poniosą. Noga za nogą (sunąć, ciągnąć, jechać) — powoli, ospale. Nogi — taniec, tańcowanie. Dorobić się nogami stanowiska, posady. Noga — pęd, pośpiech. Na jednej nodze — duchem, szybko, skokiem. Dać nogę, zbierać nogi, uderzyć w nogi, wziąć nogi za pas — uciec, umknąć, dać drapaka. Suchą nogą przejść (ujść) — bezkarnie, bez szwanku, bezpiecznie. Nóżka — pan: o ratującym się ucieczką. Noga mu się powinęła — tym razem nie udało mu się. Nakryć się nogami — wywrócić się. Być na ostatnich nogach — być zmęczonym, wyczerpanym, zmordowanym, skonanym. Być jedną nogą w grobie — być bliskim śmierci, trzy ćwierci do śmierci. Wyciągnąć nogi (a. kopyta) — umrzeć. Przez nogę (traktować) — lekceważąco, pogardliwie, z góry. Nóżki — dowody; karty; pieniądze. Nóżki na stół! — przen. udowodnić! płacić! Nogi — trunkowość. Wypijmy na drugą nogę (nóżkę)! Alkohol wchodzi w nogi. Nogi mu po kolędzie chodzą. „A bodaj ci nóżka spuchła!” (Dożywocie passim Aleksandra Fredry) — żart. wyraz podziwu, zdziwienia; niech cię gęś kopnie! Noga — człowiek. Noga moja tu nie postoi. Nogi ludzkiej ani śladu — nie ma tu nikogo, żywego ducha. Pies z kulawą nogą (nie przyjdzie, nie wspomni itp.) — nikt. Żywa noga (stąd nie ujdzie) — nikt. W astrologii: znak zodiaku Wodnik. W marzeniu sennym: (boląca) troska, zmartwienie; (obcięta) przykre nowiny; (długa) wielkoduszność; (umięśniona) odwaga, stanowczość; (tłusta i krótka) zły humor, okrucieństwo; (miękka) niemożność, impotencja; (chuda) nieśmiałość, słabość; (skrzywiona) złośliwość, nikczemność; (drewniana) utrata podpory.

Kameleon symbolizuje przystosowanie się, zmienność, niestałość, fałsz; życie z powietrza: powiększanie się; spostrzegawczość; bojaźliwość; miłość; czary. Kameleon — umiejętność przystosowania się do otoczenia; zmienność, niestałość, zmienność poglądów; fałsz; chorągiewka na dachu. Dawniej sądzono, że kameleon przybiera różne kolory zależnie od barw otoczenia, aby być jak najmniej widocznym; w rzeczywistości zmiany ubarwienia zależą od zmian światła, temperatury, od emocji itd. „Gdybyśmy chcieli śledzić jego losy, musielibyśmy często nazwać tego samego człowieka raz szczęśliwym, drugi raz nieszczęśliwym, czyniąc szczęśliwego człowieka ”kameleonem, niestałym, słaniającym się«” (Etyka nikoma chejska l, 10 Arystotelesa). Przysłowie: Mieni się jak kameleon. ,,Zwierz, co (…) naśladuje barwę dotkniętych przedmiotów” (Metamorfozy 15, 412 Owidiusza). „Jak kameleon, co łatwo przyjmuje zbliżonych rzeczy kolorów odmiany” (Zabawa na ustroniu… 9—10 Franciszka Karpińskiego). Kameleon — życie z powietrza. Sądzono, że kameleon karmi się powietrzem; w istocie karmi się gł. owadami, a mylny pogląd wziął się stąd, że samczyk odstrasza rywala przez nadymanie gardła, rozszerzanie ciała i podnoszenie specjalnych klapek na łebku. Atrybut Powietrza jako jednego z ,,pierwiastków” (zob. Powietrze). ,,Zwierz, co karmi się wiatrem” (Metamorfozy 15,412 Owidiusza). „Żyję jak kameleon powietrzem nadzianym obietnicami” (Hamlet 3, 2 Szekspira, tł. J. Paszkowskiego). „Kameleon karmi się światłem i powietrzem, poeta — miłością i sławą” (Ań Exhortation P. B. Shelleya). Kameleon — spostrzegawczość. Jego wyłupiaste oczy poruszają się rozbieżnie, niezależnie jedno od drugiego. Kameleon — bojaźliwość; bo nadęty powietrzem, a nie wypełniony odwagą, porusza się ostrożnie, rozglądając się ustawicznie; stąd, być może, jego iron. nazwa, oznaczająca po łac. ’lwa na ziemi; małego lwa’. Kameleon — miłość. „Miłość jest kameleonem, a przeto może żyć powietrzem” (Dwaj panowie z Werony 2,1 Szekspira, tł. S. Koźmiana). Kameleon w folklorze — składnik potęgujący własności napojów miłosnych, usypiających, obezwładniających, czyniących ludzi niewidzialnymi itp. W heraldyce: papież Paweł III wybrał sobie znak herbowy przedstawiający kameleona dźwigającego na grzbiecie delfina, z dewizą: „Dojrzały”. Kameleon (Chamaeleon) — gwiazdozbiór nieba płd., w Polsce niewidoczny.

Sierp symoblizuje Księżyc, zasadę żeńską, płodność, Słońce; czas, nadzieję; lato, rośniecie, jesień, żniwa, zbiory, plon; kastrację, śmierć, nowy kierunek rozwoju; pokój; argument niepodważalny. Kosa symbolizuje rolnika; żywiciela; lato, rośniecie, jesień, żniwa, zbiory, plon; śmierć; broń kosyniera; pokój. Sierpów używa się co najmniej od czterech tysięcy lat; ich ulepszeniem są kosy o długim drzewcu, mało stosowane w starożytności, rozpowszechnione w Europie w okresie rozwoju rolnictwa za panowania Karolingów (VIII w.). Sierp w mitach — narzędzie bogiń Ziemi i Księżyca, służące m.in. do dorocznego okaleczania boga zboża; samokastracja ducha roślin reprezentująca obniżanie się Słońca jesiennego, ziarno spadające pod ciosem sierpa, więdnięcie wegetacji jesienią; narzędzie związane z frygijskim bóstwem wegetacji Attisem i kapłanami bogini Kybele. Sierp — nadzieja. Łopata (orka) i sierp (żniwa) wyobrażają nadzieję urodzaju, odrodzenia, zmartwychwstania, cykl odnawiających się zbiorów; ale żniwa są też zadawaniem śmierci przez ścięcie źdźbła łączącego ziarno z ziemią jak pępowina płód z matką, ziarno skazane na śmierć jako pożywienie a. jako nasienie. Sierp — argument rozstrzygujący, postanowienie nieodwołalne, wybór nowej drogi dla ewolucji. Kronos kastruje swego ojca, Uranosa, sierpem, aby powstrzymać płodzenie groźnych potworów. Sierp i kosa atrybutem Kronosa (Saturna), Ojca Czasu, Demeter, bóstw księżycowych, alegoria śmierci. Ojciec Czas (Śmierć) przecina ludzkie życie kosą tak, jak mojra Atropos (’Nieodwracalna’) nić ludzkiego żywota nożycami. Sierp atrybutem Hermesa, Priapa, Perseusza. Perseusz otrzymał od Hermesa czarodziejski sierp diamentowy i skrzydlate sandały na wyprawę przeciw gorgonie Meduzie; sierpem tym (a. mieczem) ściął jej głowę. Priap „sierpem odstrasza złodziei” (Metamorfozy 14, 640 Owidiusza) lub może swym olbrzymim fallusem? Sierp wiąże się z Księżycem (przez podobieństwo do sierpu Księżyca), Artemidą (Dianą), kobietą i płodnością (przez zaokrąglony kształt, podobnie jak inne zaokrąglone narzędzia i bronie, i przez związek Księżyca z menstruacją), wyobraża też tajną, pośrednią drogę do życia pozagrobowego i do zmartwychwstania (przez zasiew nowego ziarna), łączy więc początek i koniec życia, okaleczenie i nadzieję cechujące każdą ofiarę składaną bogom i każdą broń. ,,A na czoło włożyła zwyczajem żniwiarki sierp krzywy (…), jasny jak nów miesięczny nad czołem Dyjany” (Pan Tadeusz 11, 638 Mickiewicza). Sierp — Chrystus, Syn Człowieczy, którego aniołowie „zapuścili swoje sierpy na Ziemi i Ziemia została zżęta” (Apok. 14, 14 —19). Złoty sierp — Księżyc. Złotym sierpem druidzi celtyccy ścinali z dębów świętą jemiołę (zob.) w celach kultowych. „Złoty sierp Księżyca na polu gwiazd” — słynne porównanie Victora Hugo, użyte już przed nim przez poetę arabskiego Ibn alMu’tazza, zm. 908, jednodniowego kalifa. Sierp — Słońce. Plastyka celtycka stylizowała ogon koguta, ptaka słonecznego (zob. Kogut), w kształt sierpa; to odwrócenie symbolu księżycowego na słoneczny może się od biedy tłumaczyć odwróceniem go rogami ku ziemi. Kosa — Czas i Śmierć. Kosa emblematem Czasu, „skaźcy rzeczy” (Zbigniew Morsztyn) i Śmierci, wyobrażanych, zwł. od epoki Renesansu, w postaci kościotrupa. Kosa — równacz nieubłagany wszystkiego, co żyje, równy dla wszystkich. Sierp nie równa wszystkich jak kosa, ale jest narzędziem odróżnienia dobra od zła, zboża od chwastów, tj. grzeszników. „(Panie Boże) skosiłeś ich ostrą kosą i już swych głów nie podniosą” (Księga ubogich 28, 7—8 Jana Kasprowicza). Sierp i kosa — Czas. „Nic się kosie Czasu nie oprze” (Sonet 12 13 Szekspira). „Miłość nie jest błaznem Czasu, choć ten na różane wargi i jagody swym krzywym sierpem się zamierza” (Sonet 116 9—10 Szekspira). Sierp i kosa — pokój. „Więc precz stąd wojna, precz miecz i łuk krzywy, sierp mój rynsztunek i kosa na niwy, dojrzałe kłosy to nieprzyjaciele” (Pokój mieć ludziom potrzeba… 13— 15 Wacława Potockiego). Kosa — broń (kosynierów) osadzona na sztorc, dawna broń sieczna. „W Racławickim polu świecą ranne rosy, migają się w rannym słonku kosynierskie kosy” (Racławice l—4 Marii Konopnickiej). Kosa — żywiciel. Przysłowie fr.: C’est la fau qw paye les pręż ’to kosa łąki żywi’. Trafiła kosa na kamień — trafił spryciarz na równego sobie, trafił frant na franta. Jak sierpem rzucił — prosto jak strzelił; na przełaj. Sierp i młot — godło ZSRR, symbolizujące państwo chłopów i robotników. W heraldyce (sierp i kosa): nadzieja obfitych plonów.