Ryba jest symbolem początku, słońca, morza, pełni; życia, nieśmiertelności, zmartwychwstania; śmierci; zbawienia, wiary, ofiary, Chrystusa, Matki Boskiej, chrztu, eucharystii; wolności, obfitości; płodności, piciowości, żeńskości, fallusa, rozwiązłości; czystości, obojętności płciowej; mądrości, wiedzy, pożywienia dla mózgu; głupoty, szaleństwa; zła, zniszczenia; chciwości, niezdarności. Ryba, jako praistota, była w wielu religiach bogiem; zarazem, jako symbol swego środowiska, wody, a więc jej chaotyczności, uważana była za zwierzę nieczyste. W starożytnym Egipcie ryba była tabu (jako pożywienie) dla faraonów i kapłanów. Księga Zohar mówi o Bogu: ,,Zamieszkiwał niegdyś wielki ocean, gdzie był rybą”. Biblia pozwala na spożywanie ryby (jako jedynej z istot pływających w zanurzeniu), ale nie na składanie jej w ofierze Bogu. Ryba — tajemniczość; przebywa w żywiole, w którym człowiek żyć nie potrafi. Mitologie przedstawiają zazwyczaj rozwój życia od głębin do góry, ryba jest więc związana z początkiem życia na ziemi; zbiorowa świadomość ludzka mówi o pochodzeniu życia z wody (również Tales i Anaksymander z Miletu, a także nauka współczesna). W staroż. Grecji i Rzymie uważano morze za część świata podziemnego, a ryby za stworzenia chtoniczne; składano je więc w ofierze bogom świata umarłych i samym zmarłym — na płycie grobowej, dla pokrzepienia duszy na tamtym świecie. Ryba — życie, płodność (miliony jajeczek składanej przez nią ikry); płodność twórcza, duchowa. W Indiach, Egipcie, Babilonii, Etrurii niezliczone talizmany w kształcie ryby, mające przynosić obfitość, szczęście rodzinne, zdrowie i płodność właścicielowi. Ryba występuje powszechnie jako potrawa na uczcie weselnej, co ma wpływać dodatnio na potomstwo małżonków. Ryba — atrybut życia seksualnego; pici męskiej — przez podobieństwo jej kształtów do fallusa, jako przeciwieństwo żaby, symbolu kobiety; symbol płci żeńskiej jako afrodyzjak, gdyż Afrodyta narodziła się z piany morskiej, gdyż Isztar, babilońskoasyryjska bogini miłości i płodności, przedstawiana była m.in. znakiem „domu z rybą w środku”, emblematem ciąży. Gdy stugłowy olbrzym Tyfon, syn Gai i Tartarosa, napadł na bogów olimpijskich, przerażeni bogowie zmienili się w różne zwierzęta, a Afrodyta — w rybę (Metamorfozy 5, 331 Owidiusza). Rzymianie jadali ryby w piątek, w dzień Wenery (łac. dies Yeneris}. Ryba reprezentuje także chłód seksualny, brak „woli bożej”, temperamentu; o frygidce mówi się: zimna jak ryba. Ryba wiąże się z nieśmiertelnością i zmartwychwstaniem, z ludźmi sprawiedliwymi uratowanymi z potopu, gdyż stworzenia morskie także nie zostały poszkodowane przez potop (w przeciwieństwie do zwierząt lądowych); z bogami i ludźmi zaopatrzonymi w rybi ogon, półludźmipółrybami, jak trytony, syreny, jak babiloński bóg płodności i. urodzaju, nauczyciel ludzi, Oannes, który co noc znikał w morzu. Według Księgi Genesis (1, 19—20) ryby i inne stwory wodne zostały nazwane przez człowieka dopiero po wygnaniu go z raju, inaczej niż zwierzęta i ptaki. W Egipcie ryba reprezentowała Ozyrysa, sprawcę dorocznego wylewu wód Nilu, dawcy życia. W Grecji istniał pogląd, że dusza zmarłego może w pewnych okolicznościach wejść w rybę; gdy taką rybę zje kobieta w ciąży, dusza może wstąpić w płód ludzki i przeżyć kolejny żywot. Ryba — Zbawiciel. W literaturze rabinicznej wyraża Mesjasza, który schwyta Lewiatana i będzie nim karmił błogosławionych w Raju (dlatego Żydzi, oczekując go, jadają rybę w sabat). Jozue (hebr. ’zbawca; Jahwe pomaga’, to samo, co Jezus) był synem Nuna (hebr. ’ryba albo potomek’). Chrystusa i apostołów przedstawiano jako rybaków łowiących ludzi: „Wtedy Jezus rzekł do Szymona: Nie bój się, od tej pory ludzi łowić będziesz” (Ew. wg Łuk. 5,10itd.). „Królestwo niebieskie podobne jest do niewodu zapuszczonego w morze i zagarniającego ryby wszelkiego rodzaju” (Ew. wg Mat. 13,47); pierwotnie chrzczono przez zanurzenie w rzece lub jeziorze: nowochrzczeniec przebywał w wodzie chrzcielnej wraz z rybami, jak jedna z nich; rybami w tym wersecie są więc wierni. Stąd ryba stała się dla pierwszych chrześcijan także symbolem Chrystusa i Kościoła; dlatego grecką nazwę ryby, ichthys, tłumaczono jako inicjały słów gr.: lesous Christos Theou (H) Yios Soter (’Syn Boży, Zbawiciel’). Jako ucieleśnienie Chrystusa ryba bywa także symbolem pożywienia duchowego, a zwłaszcza alegorią eucharystii (zastąpioną później przez chleb i wino), gdyż zmartwychwstały Chrystus spożywał rybę pieczoną. W komentarzu do Ew. wg Jana (21,9) św. Augustyn ujmuje symbolikę ryby pieczonej na ogniu w te słowa: „Piscis assus. Christus passus” łac. ’pieczona ryba (to) cierpiący Chrystus’. Ryba wyobrażała Chrystusa na niezliczonych ubiorach, wazach, rzeźbach, ornamentach, nagrobkach, zwłaszcza od początku II do połowy IV wieku; później symbolika ta straciła na popularności i stała się niezrozumiała dla większości wiernych. Ryba była też atrybutem Matki Boskiej i niektórych świętych, jak np. Andrzeja apostoła; Antoniego Padewskiego (obok księgi, serca, płomienia i lilii); Benna biskupa Miśni, patrona Monachium; Piotra apostoła, biskupa UIryka, patrona Augsburga. W mit. ind. pierwszym awatarem (wcieleniem) Wisznu była ryba; w tym kształcie był on nauczycielem Manu, praojca ludzkości, i jego wybawcą od wód Potopu. Jak góra lodowa w morzu, tak każdy mityczny człowiekryba zanurza swe korzenie (rybi ogon) w głębiach i fundamentach ziemi; część zanurzona jest niewidoczna i groźna. Istnieją też związki ryby z Księżycem; w wielu mitach boginie Księżyca mają rybi ogon. W kilku mitologiach dysk słoneczny odbywa nocą drogę powrotną z zachodu na wschód w brzuchu potworów morskich, zwłaszcza wielkich ryb, albo w łodziach ciągniętych przez ryby. Z rybami wiążą się i są przez nie atakowani dwaj bohaterowie biblijni, Tobiasz i Jonasz. Pierwszego ryba chce pożreć (Tob. 6, l—4). drugiego połyka i przewozi na wybrzeże, uniemożliwiając mu ucieczkę przed zadaniem prorockim, jakie postawił mu Bóg. Ojciec Tobiasza i Jonasz prorokują zniszczenie Niniwy, pierwszy z niewiadomym skutkiem, drugi bezskutecznie. W Kalewali fiński bohater Vainamóinen znajduje iskrę życia w szczupaku, który połknął łososia, który połknął okonia, który połknął iskrę. „Duże ryby zjadają małe” — alegoria o ludziach bogatych, możnych, żyjących kosztem biednych, uciskanych, często przed stawiana w plastyce, jak np. w słynnym obrazie Przysłowia niderlandzkie Pietera Brueghela lub u Hieronymusa Boscha. I dziś mówimy „gruba ryba” na bogacza, dostojnika, wpływowego ważniaka. Ryba — zdrowie. Przysłowia: Zdrów jak ryba. Czuć się jak ryba w wodzie (we własnym, właściwym sobie środowisku). Ryba — lekarstwo; w Księdze Tobiasza archanioł Rafał powiada (6, 8—9): „Jeśli cząstkę rybiego serca położysz na węgle, dym jego odpędza wszelakie czarty (…). Gdy dotknięte bielmem oczy pomazać żółcią ryby, będą uzdrowione”. Ryba — milczenie, już od czasów starożytnego Egiptu, we wszystkich niemal kulturach. Przysłowiowy zwrot: Milczy jak ryba. W marzeniu sennym: jeden z licznych zwierzokształtnych symboli „ja” osoby śpiącej, ukryte w morzu podświadomości. Dwie ryby wyobrażane w plastyce jako zwrócone w przeciwnych kierunkach (i często połączone rodzajem pępowiny biegnącej z pyszczka do pyszczka) znaczyły, zwłaszcza w Egipcie, szczęście małżeńskie, w Europie raczej oziębłość płciową. W astrologii ostatni, piekielny znak zodiaku, Ryby (Pisces}, symbolizuje świat wewnętrzny, mroczny, który łączyć nas może z Bogiem albo z Szatanem; życie tajemne, milczenie i cierpliwość, upodobanie w naukach hermetycznych; wyobraźnię i intuicję, odkrycia powstałe w zbiorowej podświadomości; w horoskopach charakteryzuje natury wrażliwe, podatne, chwiejne; łączy się z planetą Jowisz. W heraldyce: chrześcijaństwo, tajemnica, milczenie, umiarkowanie, zdrowie, czujność (co bierze się z błędnego wyobrażenia, że ryby nie sypiają, bo nie mają powiek), pokora. W alchemii: lapis (azotan srebra); materia prima kamienia filozoficznego; hermafrodyta.

Piec symbolizuje zimę, gorąco, ciepło: gościnność, protekcję, ognisko domowe, dom; początek; ciało, kobietę, matkę, łono kobiece, macicę, czystą, duchową ciążę; cudzołóstwo; ucisk, uciemiężenie; nieszczęście, zemstę, gniew Pański, Dzień Sądu, piekło, świat podziemny. Por. Ogień (Ognisko). Piec kurzący się (we śnie biblijnego Abrama): ogień — duchowość Boga; dym — Jego nieprzystępność (Gen. 15,17). Piec żelazny — ucisk, uciemiężenie w niewoli egip., babilońskiej. „I wywiódł was Pan z pieca żelaznego egipskiego” (Deul. 4,20). Piec Pański — Jeruzalem. „Pan, którego ogień jest na Syjonie, a piec jego jest w Jeruzalem” (Izajasz 31.9). Piec utrapienia — cierpienie; ubóstwo (fzajasz 48,10). Piec — gniew Pański. „I podpalę was ogniem zapalczywości mojej (…). Jak się topi srebro wpośród pieca, tak będziecie wpośród niego, a poznacie, żem ja Pan, gdy wyleję rozgniewanie moje na was” (fzecAc22,21—2). Piec ognisty — próba ufności w pomoc bożą. Anioł Pański ratuje trzech młodzieńców w piecu ognistym (Daniel 3,1— 97). Piec piekarski — cudzołóstwo. „Wszyscy są cudzołożnikami, jak piec rozpalony przez piekarza” (Ozeasz 7,4). Piec pałający — Dzień Sądu. „Bo oto dzień przyjdzie pałający jak piec, a będą wszyscy pyszni i wszyscy bezbożni słomą” (Malachiasz 4,1). Piectygiel alchemiczny — ciało ludzkie. Alembik alchemiczny (aparat destylacyjny, retorta), vas hermetica, piec filozofów, wydrążona góra — czysta, duchowa ciąża. Złoto w piecu — serca ludzkie. „Jak w ogniu próbują srebro, a złoto w piecu, tak Pan próbuje serca” (Ks. Przypowieści 17,3). Piec — zemsta. „Nie grzej zbyt pieca na nieprzyjaciela, byś się w tym ogniu i sam nie osmalił” (Henryk VIII 1,1 Szekspira, tł. L. UIricha). Piec — piekło. „I wrzucę ich w piec ognisty; tam będzie płacz i zgrzytanie zębów” (Ew. wg Mat. 13,42). „Piekło ma wiele wspólnego z piecem; nie od razu się rozżarza, a na początku jest przyjemnie ciepłe’’ (Pieniądze i duch Jeremiasa Gotthelfa, 1842 —6). Piec — vulva. Pieczenie bułki w piecu — stosunek płciowy. Por. Troilus i Kresyda 1,1 Szekspira, Pandarus o pieczeniu pszennej bułki. Piec w baśniach nm. — świat podziemny, Hades, z którego bohater słoneczny (Słońce) ucieka. W bajce Jaś i Małgosia braci Grimmów czarownica rozpala piec i, schwyciwszy Jasia, każe Małgosi pomóc sobie w upieczeniu chłopca. Korzystając z nieuwagi czarownicy dzieci wpychają ją do pieca i uciekają. Wepchnięcie do pieca piekarskiego jako symbolu łona kobiecego może również oznaczać powrót do życia płodowego, a spalenie w piecu — śmierć i odrodzenie. Piec — dziewczyna, kobieta, matka. Przysłowie cieszyńskie: Bydom piec bulać (tj. obalać) — urodzi się dziecko. Przysłowie: W starym piecu diabeł pali — o temperamencie seksualnym niemłodej kobiety (rzadziej — starego mężczyzny). Baba jak piec — wielka, potężna. Przysłowie ang.: Czas zaczynać, kiedy piec przychodzi do ciasta, tj. czas wyjść za mąż, kiedy dziewczyna zaleca się do mężczyzny. Piec — ognisko domowe, dom, gniazdo rodzinne. Pojechać cztery mile za piec (a piątą na piec) — nigdzie nie pojechać, nie ruszyć się z domu. Jak u Pana Boga za piecem — wygodnie, bezpiecznie. Piec — pobłażliwość, faworyzowanie, protekcja. Przechodzić, przełazić, przedostawać się piecem, przez piec — (o uczniu) dostawać promocję przez pobłażliwość nauczycieli, przez protekcję itp. Piec — początek, punkt wyjścia. Zaczynać od pieca. Piec (Fornax) — gwiazdozbiór nieba płd., w Polsce niewidoczny. W marzeniu sennym: (zapalony) obfitość, spokój, równowaga ducha; (zgaszony) zmartwienie.

Pierwotnie był prawdopodobnie próbą przekazania siły żywotnej przez duszę utajoną w tchnieniu, dmuchnięciu lub chuchnięciu; później oznaką czci i oddania, koleżeństwa, braterstwa, pozdrowienia pokojowego, hołdu, wierności, niekiedy o charakterze kultowym; szacunku, miłości, pociągu fizycznego. Por. Usta. Na starożytnym Wschodzie całowano próg świątyni, ołtarz i posągi bóstw. W Egipcie całowano stopy posągom bogów i bogiń, władcom i kapłanom, w innych krajach także sędziom. Symbole te przejęło chrześcijaństwo: całowanie ołtarza, krzyża, relikwii, Biblii, pateny z hostią, szat sakralnych itp. wyraża jedność duchową wiernych. Obyczaj całowania pantofla papieskiego, a później pierścienia papieskiego czy biskupiego, od czasów 2. soboru watykańskiego (1962—65) coraz bardziej wychodzący z użycia, był także wyrazem czci i respektu. Katoliccy pielgrzymi całują stopę brązowego posągu św. Piotra w jego bazylice rzymskiej. Protestanci w niektórych krajach całują Biblię po złożeniu na nią przysięgi. Papież Jan Paweł II w swoich licznych podróżach pasterskich całuje na powitanie ziemię kraju. do którego przybywa. Muzułmanie całują czarny kamień w Kaabie przybywszy jako pielgrzymi do Mekki. Według Biblii pocałunek był popularną formą adoracji pogańskich bóstw i bałwanów, złotych i srebrnych cielców (Ozeasz 13,2 i in.). Wergiliusz opisuje w Eneidzie (2,490), jak przy ostatecznym szturmie na płonący zamek króla Priama w Troi z niewieścich pokoi dobiegał lament i krzyk rozpaczy: „zatrwożone matki obejmują słupy wrót i całują belki”, błagając w ten sposób duchy wrót o obronę. Pocałunek braterski albo pokoju (łac. osculum pacis) — przynależność do tejże społeczności kultowej (np. całowanie się w Kościele wschodnim w niedzielę wielkanocną) albo świeckiej (np. całowanie się towarzyszy partyjnych) lub rodzinnej (witanie się krewnych). Biblijny Ezaw całuje swego brata, Jakuba, płacząc ze wzruszenia (Gen. 33,4). Nadużyciem tego symbolu był pocałunek Judasza, wyraz nikczemnej obłudy (Ew. wg Mat. 26,48). Sw. Paweł zalecał (List do Rzymian 16,16): „Pozdrówcie jedni drugich pocałunkiem świętym”, co było wyrazem łączności duchowej pierwotnej gminy chrześcijańskiej (papież Innocenty I na początku V wieku wprowadza na to miejsce zwyczaj całowania metalowego talerzyka, zwanego później pateną). Uczniowie z Efezu rzucali się na szyję św. Pawłowi. gdy odjeżdżał i całowali go (Dzieje Ap. 20,37), co było raczej spontanicznym wyrazem żalu, że go więcej nie zobaczą. Pokutująca jawnogrzesznica całowała nogi Jezusa (Ew. wg Łuk. 7,45) i oblewała je łzami, co było powodem odpuszczenia jej winy i podziękowaniem za nie. Pocałunkiem braterstwa w uprzywilejowanym stanic społecznym był braterski pocałunek szlachciców (..szlachta bracia”) w dawnej Polsce. W Weselu 2,12,732 S. Wyspiańskiego Hetman (Franciszek Ksawery Branicki) zwraca się do Pana Młodego (Lucjana Rydla): „Jesteś szlachcic, to się z nami pocałuj”. Całowanie zmarłych na pożegnanie. powszechne jeszcze na naszej wsi, uważane jest w wielu kulturach za niebezpieczne, mogące powodować zarażenie śmiercią, podobnie jak pocałunek zadżumionego przenosił według wyobrażeń ludu czarną śmierć: „Pocałowaniem wszczepiłem wam w dusze jad. co was będzie pożerać”, powiada Almanzor do Hiszpanów w balladzie Alpuhara (Konrad Wallenrod IV, 702—3 Mickiewicza). Pocałunek może obudzić do życia: mityczny król Cypru, Pigmalion, za przyzwoleniem Afrodyty, budzi do życia Galateę, jego własne dzieło, marmurowy posąg pięknej dziewczyny, w którym zakochał się bez pamięci (Metamorfozy 10,243—300 Owidiusza). Śpiąca królewna z bajki Charlesa Perraulta zbudzona zostaje po stu latach do życia i małżeństwa pocałunkiem przystojnego księcia. Podobnie dzieje się w popularnej bajce o Królewnie Śnieżce. Te przebudzenia są zarazem odczynianiem czarów i zaklęć. W popularnym temacie bajkowym pt. Piękność i bestia piękny książę, przemieniony czarami w paskudną bestię, zostaje przywrócony do dawnej postaci pełnym uczucia pocałunkiem szlachetnego dziewczęcia. W folklorze różnych krajów pocałunek przynosi zapomnienie, zmartwychwstanie, przenosi na tamten świat itd. W wierzeniach ludu złą wróżbą dla dziewcząt jest całowanie się przez furtkę (podobnie jak witanie się i żegnanie przez próg) albo na siedząco. Tysiące lat liczy tradycja całowania ręki władcy w chwili przyjmowania urzędu: w średniowieczu wasal całował w rękę swego seniora. Całowanie ręki posągu było jedną z najpopularniejszych form czci w kulcie bożyszcz pogańskich. Bóg mówi prorokowi Eliaszowi (3. Ks. Król. 19,18): „Zachowam w Izraelu siedem tysięcy, tych wszystkich, których kolana nie ugięły się przed Baalem, i tych, których usta go nie chwaliły całując w ręce”. Całowanie kobiet w rękę to obyczaj specyficznie polski, który się w połowie XX w. bardzo zdemokratyzował i stał się czymś pośrednim między całkiem zdewaluowanym wyrazem hołdu dla „płci pięknej” a całkiem nieobowiązującej aluzji do pocałunku erotycznego (jeśli odnosi się do kobiety młodej lub choćby jeszcze „pod bronią”) albo po prostu oznaką szacunku dla kobietymatki, kobietybabki czy kobiety wiekowej. Powiedzenie: „Z pocałowaniem ręki” znaczy ’chętnie, skwapliwie (przyjmę)’. ,,Całuję rączki” to wychodzący z użycia krakowskolwowski zwrot grzecznościowy, dawno wyprany z treści. Piosenka Całuję twoją dłoń, Madame była światowym przebojem lat 30. XX w. Posyłanie całusów dłonią jest dziś gestem czułym, dobrotliwym albo żartobliwym, ale wywodzi się zapewne z dawnych wyobrażeń i gestów magicznych. Biblijny Hiob zaprzecza jakoby posyłał całusy Słońcu i Księżycowi na znak bałwochwalczej czci (31,27). Pocałunek erotyczny, o którym mówi wstępne zdanie biblijnej Pieśni nad pieśniami’. „ Niech mnie pocałuje pocałunkiem ust swoich”, nabiera zarówno u talmudystów, jak i u Ojców Kościoła oraz autorów średniowiecznych znaczenia mistycznego, łączności ducha z duchem, tęsknoty człowieka do zespolenia się z Bogiem, Słowa z naturą ludzką itd. Niewątpliwie seksualnym pocałunkiem wita młodzieńca cudzołożnica z Ks. Przypowieści (7,13— 18): „obejmuje go i całuje i zuchwałą twarzą mówi do niego: ”Chodź! upoimy się miłością aż do rana!””. Szymon Szymonowie w Sielance ósmej (Dziewka 1 —8) pisze: „Marna rzecz całowanie, ale w tej marności są też swoje przysmaki, są swoje słodkości”. „Nie mędrkuj (…), tylko całuj”, powiada Jan Kasprowicz (Nie pierwszy raz ci mówię 2— 4). Goplana do Grabca: „Pocałowanie to ślub dla czystych dziewic. Na dziewiczym wianie za każdym pocałunkiem jeden listek spada” (Balladyna I, 456—7 J. Słowackiego). W korespondencji miłosnej pocałunek oznacza się przez X (a uścisk przez O). Mimo jasnej intencji trudno jednak nazwać erotycznym całowanie dziecka, aby przypodobać się mamie i zyskać jej przychylność. Pocałowanie uderzonego, bolącego miejsca na swojej albo czyjejś skórze ma mieć magiczne znaczenie lecznicze. Gracze całują karty na szczęście. Pocałować klamkę znaczy ’spóźnić się i nie zastać nikogo’; pocałować kij lub rózgę to ’poddawać się pokornie karze’. Brutalna a nieprzyzwoita „propozycja”, rodem ze średniowiecznego kawału Marchołta: ,,Pocałuj mnie w d…”, oznaczająca dziś ordynarną odmowę, od dawna bywała łagodzona mniej lub bardziej wyrazistym omówieniem, np. „Całuj mnie w gębę, jak głową w piecu będę” albo „Całuj mnie w ciemię, co patrzy w ziemię”. „Całować w zadnią twarz”, mówi Wacław Potocki (Niechaj śpi pijany 12). W piosence myśliwskiej o zającu, który wymknął się chartom: „Całujcież mnie w kurtę (krótki ogon) wszyscy, doganiacze i myśliwcy”. Dziś powiadają: całuj mnie w nos, całuj psa w nos, całuj mnie gdzieś. W marzeniu sennym: zdrada, oszukaństwo.

(Arfa, Cedzak, Cedzidło, Przetak, Rzeszoto) Sito symbolizuje obliczenie, wycenę; mądrość doskonałą, samopoznanie przez działanie, oddzielenie dobra od zła; próbę, krytykę, osąd, poczucie wartości; oczyszczenie, przesiew, odsiew; chmurę deszczową; gadatliwość, powtarzanie usłyszanego, rozmowę o drobiazgach (fatyczną); próżność, złą pamięć; łódkę czarownicy, wróżbę; dziewictwo, miłość. Sito, przetak, rzeszoto — przesiewanie zboża; oddzielenie dobra od zła, sprawiedliwość Pańska, Sąd Ostateczny. „Bo oto każę przesiać wśród wszystkich ludów dom Izraela, jak się przesiewa w przetaku, tak że ani jedno dobre ziarno nie upadnie na ziemię. Od miecza poginą wszyscy grzesznicy mego ludu” (Amos 9, 9—10). „(Pan) będzie przesiewał narody w rzeszocie zniszczenia” (Izajasz 30,28). „Szymonie, Szymonie! Oto szatan wyprosił sobie, żeby was przesiać jak pszenicę” (Ew. wg Łuk. 22,31). Sito — próba. Próba jakości dobrego ziarna, ziarna pozbawionego plew, gdy sito zatrzymuje ziarno (tj. sprawiedliwych), a wyrzuca plewy (grzeszników, wyzyskiwaczy i oszustów, którzy będą ukarani a. straceni), albo próba czystego piasku (sprawiedliwych). który przelatuje prw. sito, i żwiru (grzeszników), który w sicie zostaje. Sito — mądrość jako jedna z czterech cnót podstawowych (wg Platona); krytyczne rozdzielanie i rozróżnianie, zwł. dobra od zła, bezlitosny egzamin, wybór, zasada rządząca moralną oceną czynów i twórczości duchowej. Egipskiego skrybę wyobrażano często z atrybutami: trzcina do pisania i atrament, oraz rzeszoto reprezentujące osąd, ocenę. obliczenie i wycenę zboża; poczucie wartości. Sito, przetak — atrybut Tuccii, westalki z legendy rzymskiej; oskarżona o złamanie ślubów czystości dowiodła swej niewinności, gdy napełniła wodą sito i niosła je nie uroniwszy ani kropli; alegoria Czystości. Atrybut św. Benedykta z Nursji, założyciela najstarszego z istniejących obecnie zakonów i pierwszego opactwa w Monte Cassino (VI w.), który wg legendy w cudowny sposób naprawił sito złamane przypadkiem przez towarzyszącą mu w drodze do Rzymu niańkę. Przysłowie: Przetak rozdarty, panna zbałamucona — licho warte. Koskinomancja — wróżenie z sita, kto ukradł (gr. kóskinon ’sito’, koskinómamis ’wróżbiarkasitarka’), znane już w starożytności; sito osadzano na nożycach a. obcęgach, które podpierano dwoma palcami. Po modlitwie a. magicznym zaklęciu wymieniano imiona podejrzanych; przy czyim imieniu sito się zatrzęsło a. zaczęło obracać, tego uważano za winnego i oskarżano. Obracać sito, nm. das Sieb laufen lassen, fr.faire tourner le sas. W śrdw. wróżbitówsitarzy uważano często za czarowników i skazywano na śmierć (zob. niżej Sito w folklorze), gdyż w przedmiotach wirujących dopatrywano się szczególnej tajemniczości i diaboliczności. Nosić wodę w sicie — w bajkach i legendach lud. kara, zadanie nie do wykonania, chyba że przy pomocy sił nadprzyrodzonych. Sito — chmura, z której spada życiodajny deszcz. Sito — miłość. „Wiem, że go kocham darmo, bez nadziei, a jednak zawsze w to bezdenne sito mojej miłości wlewam czyste wody” (Wszystko dobre, co kończy się dobrze 1,3 Szekspira, tł. L. Uiricha). Sito w folklorze i poezji — statek powietrzny a. morski czarownic i dżambli. „(Pierwsza czarownica:) Mąż jej popłynął do Aleppo, lecz ja pożegluję za nim na sicie” (Makbet 1,3 Szekspira). „(Dżamble) zielone głowy mają, niebieskie ręce mają i po morzu pływają w sicie” (Dong, co ma świecący Nos 39—40 Edwarda Leara, tł. Andrzeja Nowickiego). Wodę czerpać sitem (przetakiem, rzeszotem) — robota głupiego, praca bezsensowna, daremna. Ni po sitko, ni po rzeszotko — (przyszedł) nie proszony, nie wiedzieć po co. Nowe sito na kołek, stare pod ławę (a. w gnój) — przysłowie; nowej, nowo przyjętej osobie wszelkie udogodnienia, a wysłużoną poniewierają. Przez przetak puścić kogoś — obmawiać go Przetak — papla, pleciuch, gaduła. „Z nóg do głowy przetakiem zwać go można snadnie, wszystko przezeń, byś całe morze wlał, przepadnie” (Dzieła 3,301 Adama Naruszewicza; 1778). Pytel — gaduła, pytlujący ozorem, mielący jęzorem, trajkocący papla. Otrzymywanie coraz przedniejszej mąki przez coraz gęstsze pytle — przesiew; wybór; dobór przez coraz surowsze wymagania. Brać coś na przetak, przepuścić przez przetak — rozważyć, ocenić, skrytykować, zrecenzować; ocenzurować. „Pracownych piór dzieła bierzesz na przetaki” (Sztuka rymotwórcza 79 F. Ksawerego Dmochowskiego; 1788). Sito — gwiazdozbiór Plejad. „Na północ świeci okrąg gwiaździstego Sita, przez które Bóg (jak mówią) przesiał ziarnka żyta, kiedy je z nieba zrucał dla Adama ojca, wygnanego za grzechy z rozkoszy ogrójca” (Pan Tadeusz 8, 73—76 Mickiewicza). Sito — zła, krótka pamięć. Mieć pamięć jak sito. Sito — odsiew, przesiew, filtrowanie, cedzenie, klarowanie, rafinowanie, rektyfikacja, destylacja, oczyszczanie, eliminacja, brakowanie, sortowanie itd.

Usta symbolizują wiatr, duszę, nastrój, humor, serce, czerwień, twórczość; źródło a. studnię życia, myśli, mowy, sprawiedliwości; wymowę; boską dwoistość; drzwi, bramę; jedzenie, zasadę męską i żeńską, seks, kochanka, kochankę; prawdę, fałsz, kłamstwo, obmowę, przekupstwo, oskarżenie, groźbę, niebezpieczeństwo, nieprawość, bluźnierstwo, plugawość, grzech. Por. Język, Pocałunek, Czerwień, Wiatr. Usta (hieroglif egip.) — mowa; twórczość; praemanacja siły twórczej. Usta — mowa, wymowa, osoba mówiąca, Słowo (Logos), prawda; jako organ Słowa i oddechu — potęga ducha i siły twórczej. W staroż. Egipcie otwierano usta zmarłym. aby mogli mówić prawdę przed sądem boskim, a także jeść i pić na nowo. ,,Plastrem miodu kapiącym wargi twoje, oblubienico, miód i mleko pod językiem twoim” (Pieśń nad pieśniami 4,11). „I objawi się chwała Pańska, i ujrzy wszelkie ciało razem, że usta Pańskie przemówiły” (Izajasi 40,5). W plastyce śrdw. małe, czarne demony wychodzące z ust — kłamstwa, obelgi. Chrystus jako sędzia świata przedstawiany z mieczem (i lilią) wychodzącym z ust. Przysłowie: Czego serce pełne, tym usta płyną. Usta — oskarżenie, nieprawość, bluźnierstwo. „Nauczyła bowiem nieprawość usta twoje, i naśladujesz język bluźniących. Potępią cię usta twoje, nie ja, i wargi twoje odpowiedzą tobie” (Hiob 15, 5—6). Usta — niebezpieczeństwo, groźba. „Kto strzeże swych ust, strzeże swego życia” (Ks. Przypowieści 13,3). Wargi plugawe — grzesznik. ,,Biada mi, że milczałem! bo jestem mężem mającym plugawe wargi” (Izajasi 6,5). Przewrotne usta — nikczemność, niegodziwość. „Człowiek nikczemny, mąż nieużyteczny, chodzi z przewrotnymi ustami”. łac. homo apostata, vir inutiiis, graditur ore perverso (Wulgata, Ks. Przypowieści 6,12). Usta — jedzenie, pożeranie, żarcie; niszczenie, śmierć (zwł. jako paszcza potwora); ogień, płomień (ogień pożera, płomienie trawią), stąd legendy o smokach i in. potworach zionących ogniem z pyska. Człowiek jest jedyną istotą na Ziemi umiejącą mówić i używać ognia. Symbolizm ust i symbolizm ognia mają dwa aspekty: twórczy (jak w mowie) i niszczący (pożeranie, jedzenie). Przysłowie: Grubasy kopią sobie grób zębami. Przysłowie hiszp.: Por la boca muere ’el pes ’Ryba ginie przez usta’. Paszcza cienia — symbol chtoniczny i piekielny, przepastne zejście do podziemi pożerających co wieczór Słońce i światło dnia, aby je o świcie zwrócić światu; przejście od życia do śmierci, wejście do jaskini wtajemniczenia, w plastyce kultowej wyobrażane jako paszcza krokodyla, hipopotama, pantery, wilka, lwa, kobry, pytona, smoka, wielkiej ryby Jonasza, Lewiatana itd. Usta u staroż. Greków służyły jako portmonetka na srebrne monety. Okrągłe usta — dobra dykcja, piękne, dobre wysłowienie się. ,,0re rotundo” tac. ’dosf. okrągłymi ustami’ (Sztuka poetycka 323 Horacego). Usta — drzwi, brama; w tradycji egip. i żyd. miejsce spotkania się świata zewnętrznego i wewnętrznego, ziemskiego i podziemnego, zob. wyżej Paszcza cienia. Usta — dusza, serce. „Z obfitości serca usta mówią” (Ew. wg Mat. 12,34). „Co z ust wychodzi, z serca pochodzi (…). A z serca wychodzą złe myśli, zabójstwa, cudzołóstwa, porubstwa, kradzieże, fałszywe świadectwa, bluźnierstwa” (Ew. wg Mat. 15, 11—19). „W ustach jest otwór duszy” ([Ze zdań i uwag] 61 Mickiewicza). Przysłowia: Ust swych kto strzeże, strzeże duszy swojej. Co w sercu, to na języku. Usta — zasada męska, gdy zamknięte, żeńska, gdy otwarte; zasada męska — język, żeńska — wargi; usta mężczyzny — brama do duszy, usta kobiety — ujście dla serca. Usta — kres miłości, której początek jest w oczach (Dante). Usta (w tradycji chrzęść.) — ujście twórczego tchnienia (spiritus). Otwarte usta — głoszenie doktryny, sze** rżenie herezji; kaznodzieja; szyderca. W plastyce śrdw. błazen z otwartymi ustami — wystąpienie oskarżycielskie przeciw papiestwu, Rzymowi. Usta — tradycyjny związek z czerwienią, czerwonymi kwiatami (róża, kalina), owocami (maliny, wiśnie), zwierzętami (korale, purpura), minerałami (rubiny). „Jak wstęga karmazynowa wargi twoje” (Pieśń nad pieśniami 4,3). „Twe usta, dwie wiśnie w całus spojone” (Sen nocy letniej 3,2 Szekspira, tł. S. Koźmiana). „Usta twe nie są usta, lecz koral rumiany” (Do tejże 3 J. A. Morsztyna). Wargi w plastyce — wiatr, zwt. wiatr płd.zach., zefir. Wargi — seks, kochanek, kochanka. ,,0, odwróć usta, co mi fałszywe przysięgi słodko kłamały (…) lecz zwróć całunki, uczuć zadatki” (Miarka za miarkę 4, l Szekspira, tl. L. Uiricha). „Ale wargom jest nieskoro, gdy ich nie ma razem czworo” (Pocałunek 7—8 Leopolda Staffa). Usta — nastrój, usposobienie, humor. „O, jakżeż piękną wydaje się wzgarda na jego ustach rozognionych gniewem!” (Wieczór trzech króli 3,1 Szekspira, tł. Stanisława Dygata). Usta — fałsz, kłamstwo. Mel in ore, fel in corde łac. przysłowie: ’Miód w ustach, żółć w sercu’. Usta — obmowa, plotka; przekupstwo. Przysłowie duń.: Musi mieć dużo masła, kto chce wszystkim pozamykać usta, Duże usta — pewność siebie. Usta zakneblowane — milczenie. Śliniące się usta — lubieżność. Być na ustach wszystkich — być powszechnym tematem rozmów. Rozwiązać usta komuś — przen. pozwolić mówić; zwolnić z tajemnicy; zmusić do mówienia. Sznurować usta — przen. zaciskać wargi; milczeć. Nabrać wody w usta — przen. uparcie milczeć; nie chcieć się wypowiedzieć; przestać mówić a. pisać o czymś; zamilknąć. Nie otworzyć ust, nie wypuszczać pary z gęby — nie odzywać się, nie zabierać głosu, nie zdradzać się z czymś. Mieć usta zamurowane, zapieczętowane — przen. nie móc mówić, być zobowiązany do milczenia. Wkładać głowę w lwią paszczę, w paszczę lwa, kłaść głowę pod ewangelię — narażać się z rozmyłem na niebezpieczeństwo. Pysk jelenia (u gnostyków) — studnia a. źródło sprawiedliwości. W marzeniu sennym: (wargi) szczerość; bezpieczeństwo. Y.I.T.R.I.O.L. V.I.T.R.I,O.L. — akronim łacińskiej, wieloznacznej, symbolicznej, siedmiowyrazowej (odpowiadającej siedmiu planetom) formuły alchemików, streszczającej ich doktrynę: Visita interiorem terrae rectificando invenies operae lapidem, co znaczy: ’Znijdź do wnętrzności Ziemi; destylując znajdziesz kamień filozoficzny’, akronim często niegdyś używany w związku z procesem transmutacji, tj. przemiany metali zwykłych w szlachetne, przede wszystkim w złoto i srebro. Z inicjałów tych utworzono wyraz inicjacyjny, vitriol, wyrażający prawo procesu transmutacji lub symbolizujący powrót istoty ludzkiej do jej najintymniejszego jądra, zejście w głąb siebie samego, na dno własnej duszy, poszukiwanie jej najtajniejszej treści, aby znaleźć niepodzielne centrum, na którym zbudować by można inną osobowość, nowego człowieka. Wg innej, nieco odmiennej tradycji, tekst łac. brzmi: Visita interioru terrae rectificando invenies occultum lapidem, czyli: ’Zbadaj wnętrze Ziemi; destylując odnajdziesz ukryty kamień’. I ten tekst symbolizuje zarówno transmutację alchemiczną jak i duchową; w duchowej może tu iść o przejście od nieświadomości, niewiedzy i przesądów rozmaitego stopnia do pełnej świadomości bytu. Witriol — z śrdw. łac. vitrio!um od tac. vitreus ’szklany; przezroczysty; łamliwy’ — przesl. krystaliczny uwodniony siarczan niektórych metali; przest. stężony kwas siarkowy, olej witriolowy.

Wierzba symbolizuje Wschód, wschód Słońca. wodę, siły żywotne; żeńskość. płodność, bezpłodność, dziewictwo, celibat, kres miłości. porzuconą kochankę, rozczarowanie; tęsknotę, smutek; nieszczęście, bezdomność. śmierć, żałobę; muzykę bukoliczną; łaskę boską, Noc Walpurgi, diabła, czary; wargi. wymowę, poezję, radość, mądrość, stałość; wytrzymałość, giętkość; bezwartościowość. Wierzba u staroż. Żydów źródło mądrości oraz łaski bożej: nieustanne odrastanie ucinanych gałęzi emblematem Biblii jako niewyczerpanej krynicy mądrości; w chrześcijaństwie — ewangelia, którą symbolizować ma wierzba jako roślina ..ciesząca się życiem” (gr. filódzoon). ciągle na nowo rozkwitająca. Wierzba u Żydów — radość, wesołość; gałęzie wierzbowe używane w pierwszy dzień Święta Szałasów, zwany też Dniem Wierzby. zob. Palma (Gałązka palmowa). Wierzba — snutek. tęsknota. „Nad rzekami Babilonu siedzieliśmy i płakali na wspomnienie Syjonu. N;) wierzbach w tamtej krainie zawiesiliśmy lutnie nasze” (Psalm 136 l—2), aby w niewoli, na wygnaniu, nie śpiewać radosnych pieśni swej ojczyzny. Wierzby związane z wodą (przez to i z Księżycem). Bóg o potomkach Jakuba: ..l będą róść między ziołami jak wierzby przy wodach ciekących” (Izajasz 44.4). Przysłowie: Lepiej w Janiszowie na wirzbie. niż w Kosinie w izbie: lepiej płakać na powodzie, niż siedzieć doma o głodzie. Liście wierzbowe — wargi (przez podobieństwo kształtu). U Żydów — wargi wyznawcy chwalące Pana. U Greków — wargi poety, stąd liście poświęcone muzom. Orfeusz nabył kunsztu mowy w gaju wierzbowym Persefbny. Wierzba — śmierć. Wierzbę uważano za drzewo nagrobne, drzewo rosnące u zejść do świata podziemnego, za atrybut bóstw związanych ze śmiercią, jak Per.scibna. Hekate. Apollo. Hcrmes. nimfa Kirke i in. Przysłowie roś.: Kto sadzi wierzbę, przygotowuje łopatę na swój grób. Wierzba — gorzka rozpacz bezdomności. ..Pieśni już wam nie zanucę: pod cudzym będziecie dozorem skubać szczodrzeniec kwitnący i gorzką wierzbinę ogryzać” (Bukoliki, ekloga. 1. 77—8 Wergiliusza. tł. Z. Abramowiczówny).* Wierzba — bezpłodność, dziewictwo. W starożytności klasycznej uchodziła za roślinę bezpłodną (gr. olcsikarpos ’płodopsuj’. tac. frufperda ’ptodogub’). a Jeszcze w śrdw. za symbol dziewiczej czystości; stąd mniemanie. że wierzba jest antyalrodyzjakiem. popędobójcą (Pliniusz. St. 16.26: 24.9). Wierzba — porzucona kochanka. ..W takiej jak ta nocy Dydona. w ręku z gałązką wierzbową, na pustym brzegu wzywała kochanka. ażeby wrócił” (Kupiec wenecki 5.1 Szekspira, tl. L. Uiricha). Wianek wierzbowy — utrata a. nieobecność osoby ukochanej. ..Pod wierzbą płaczącą dziewczyna łzy roni (…). Z gałązek ja wierzby zrobię sobie wianek” (Oleiło 4.3 Szekspira, tł. J. Paszkowskiego). Wierzba — siły żywotne, wytrwałość. zmartwychwstanie, zdolność do aklimatyzacji. Nawet szczątek drzewa, nawet ułomek kory żyje i wypuszcza nowe witki i liście. gałąź zatknięta w ziemię zapuszcza korzenie. W symbolice chrzęść. — zmartwychwstanie. Przysłowie: Wierzbowe drzewo, gdzie posa dzisz, tam rośnie (o ludziach łatwo przystosowujących się do nowego środowiska). ; Wierzba — żeńskość. Tradycyjne porównania elegancji i wdzięku kobiety do giętkości i ruchów gałązek wierzbowych na wie, trze. Wierzba — giętkość, pochlebstwo, lizusostwo. Przysłowie: Grzbiet wierzbowy łatwo się gnie. ..Nie bądź wierzbową witką, która tak uroście. gdzie ją z młodu nachylą” (Zwierciadło 1.31 Mikołaja Reja). Lord William Winchester na pytanie, jak zdołał się utrzymać na dworze królewskim, odparł: ..Będąc wierzbą, a nie dębem”. Wierzba — bczwartościowość. Witam cię, drzewo, ty najmniej cenione” (Na wierzbę 5 T. Lenartowicza). Wierzba — głuchota, niemota. Przysłowie: Gdy cię język świerzbi, gadaj do dziurawej wierzby (która ani nic usłyszy, ani nie zdradzi tajemnicy). Wierzba — drzewo czarów, wróżek, czarownic. udzielające wymowy i natchnienia poetyckiego, gniazdowisko dzięcioła krętogłowa. wysłannika bogów. Czarownice wypuszczały się w podróże morskie w sitach z witek wierzbowych, a na wierzbowych miotłach pędziły nad chmurami na sabaty, zwł. w Noc Walpurgi (30 IV1 V). Wierzba — ..złe” drzewo, siedlisko Rokity. ..pokuśnika”. ziemskiego demona. Przysłowia: W starej wierzbie diabeł mieszka. Zakochał się (śmieje się) jak diabeł w suchej wierzbie. Wierzba — muzyka pasterska. ..A kto ciebie, ty wierzbino, wychował? A kto twoje fujareczki czarował?” (Na fujarce 8. l —2 M. Konopnickicj). ..A grajże mi piszczałeczko (…). Uliniłem cię z wierzbiny” (Moja pieśń wieczorna 42—44 Jana Kasprowicza). Wierzba — silą w słabości. Wierzba jest słaba, ale wiąże inne drzewa (przysłowie wł.); wiąże się je wicią wierzbową. Wierzba — polskość, ..Gdzie polem powiewa wierzbina, wiem. że się Polska kończy lub zaczyna” (Wierzby 2. 17— 18 Kazimierza Laskowskiego). Wierzba płacząca — smutek, zmartwienie; żałoba, opłakiwanie zmarłych. Przysłowie: Smutna jak wierzba płacząca. Wierzba płożąca (Salix repens) — rozczarowanie w miłości. Wierzba migdałowa (S. amygdalina)—stałość w miłości i przyjaźni. Witki wierzbowe uważane były za amulet przeciw czarom, czarownikom i magnetyzmowi promieni Księżyca. Gałązki wierzbowe poświęcane w Niedzielę Palmową (zw. też Wierzbową), zob. Palma (na końcu). Budzono wtedy dzieci rózgami wierzbowymi i śpiewano: ..Rózga bije, nie ja biję, za tydzień wielki dzień!” lub: ,,Wierzba bije, nie zabije, kości nie połamie!” Przysłowie: Mazali go wierzbowym olejem, tj. wychłostali wierzbową wicią. Gruszki na wierzbie — coś niemożliwego. nie dającego się zrealizować.

Robak symbolizuje grzech, znikczemnienie, upodlenie, czołganie się, płaszczenie się; podłość, małostkowość, lenistwo, skrytość, małoduszność, uciemiężenie, pogardę; ubóstwo, pokorę, uległość, słabość; truciznę, zabójstwo, śmierć, rozkład; powolne, zdradzieckie pożeranie, działanie ukradkowe, zniszczenie, zagładę zmarłych; wieczną karę, piekło; tajemnicę; ciało ludzkie; chorobę; zmartwienie, sumienie, niepokój, smutek. Robak w mit. sumer. — zło zrodzone z bóstwa. Robak — pogarda, słabość, bezwartościowość. „Rzekłem zgniliźnie: »0jcem moim jesteś”. ”Matko moja« i ”Siostro moja” robakom.” (Hiob 17,14). Robak — pokora; Dawid, Chrystus. „A jam jest robak, nie człowiek, pośmiewisko ludzkie i wzgarda pospólstwa” (Psalm Dawidowy 2\,7}. „Kto czyni się robakiem, niech się potem nie żali, że go podeptano” (Metafizyka obyczajów Immanuela Kanta). „Ja, niegdyś dumny z rodu, ja com był junakiem, spuściłem głowę, kwestarz, zwałem się Robakiem, że jako robak w prochu…” (Pan Tadeusz 10, 830 —2 Mickiewicza). Robak w tradycji chrzęść. — grzech, wąż; diabeł; piekło, wieczysta kara dla potępionych. „I robak ich nie umrze, a ogień ich nie zagaśnie” (Izajasz 66,24). Robak — ciało, przeciwieństwo motyla, symbolu duszy. Robaki — praludzie; wg mit. irl. robaki wylęgnięte z trupa olbrzyma Imira otrzymały z rozkazu bogów rozum i postać ludzką. Robak — śmierć, rozkład wyżej zorganizowanych form życia, powrót do form pierwotnych, do fazy początkowej, po której następuje jednak odrodzenie się życia i światła z ciemności, śmierci, zgnilizny i rozpoczęcie nowego cyklu. „Bo drżysz przed żądłem lichego robaka” (Miarka za miarkę 3,1 Szekspira, tł. L. Uiricha). ,,Tuczymy wszelkie istoty dla karmienia siebie, siebie zaś tuczymy dla robaków” (Hamlet 4,3 Szekspira, tł. J. Paszkowskiego). „Robak, właściciel ostatni” (Jabłko 16 Franciszka Morawskiego). „Ach, na tym świecie Śmierć wszystko zmiecie, robak się lęgnie i w bujnym kwiecie” (Maria 2,2,733—4 Antoniego Malczewskiego). Robak — trucizna, zabójstwo. „Czy masz tam pięknego robaka Nilu, który zabija bez bólu?” (Antoniusz i Kleopatra 5,2 Szekspira). Robak — sumienie. „Robak sumienia niech twą toczy duszę!” (Ryszard III 1,3 Szekspira, tł. L. Uiricha). „Tylko robak sumienia czuwa wraz z sową” (Intryga i miłość 5,1 Friedricha Schillera). Robak — zmartwienie, troska, zgryzota, niepokój, smutek, zwątpienie. Przysłowie: Każdy ma swego robaka, co go gryzie. Zalać robaka — zapić troski. „Robak zgryzoty toczy me sumienie i sen oddala z powiek zmordowanych” (Duma o Żółkiewskim… J. V. Niemcewicza). Robak — skrytość, tajemnica. „Tajemnica, jakby robak w pączku” (Wieczór Trzech Króli 2,4 Szekspira, tł. L. Uiricha). Wyciągać komuś robaki z nosa (nm. einem die Wiirmer aus der Nase ziehen, fr. tirer les vers du nez a quelqu’un) — zręcznymi pytaniami skłaniać do zdradzenia tajemnicy, do zwierzeń. Wg dawnej medycyny ludowej można było pacjentom z chorych członków ciała wyciągać demony w kształcie robaków, co chętnie czynili znachorzy naiwnym chłopom na jarmarkach. Robak — lenistwo. „Ów krągły robak, co siedzi w palcu leniwej dziewczyny” (Romeo i Julia 1,4 Szekspira, wg tł. J. Paszkowskiego). Uważano, że w palcach opieszałej służby lęgnie się robactwo. Robak — zwycięzca. „Sztuka jest to tragedia Człowiek, a jej bohaterem — Robak Zwycięzca” (Robak Zwycięzca 39 Edgara Allana Poego). W marzeniu sennym: niepożądani goście, intruzi; katastrofa finansowa.

(Pałka, Buława) Maczuga symbolizuje promień Słońca; piorun; brutalność, siłę, potęgę, władzę, majestat; męstwo, nieustraszoność; czas, prawiedzę, moc poznania; dwuznaczność; tworzenie, dokonanie; głupotę; zdradę; karę; męczeństwo; por. Laska. Maczuga (w staroż. Egipcie) — świat tworzenia i dokonania; pokrewna symbolice wiosła, laski, berła i pałki. Maczuga w hinduizmie, w jednej z czterech rąk Wisznu (w pozostałych trzech: dysk, lotos i muszla) — prawiedza, moc poznania utożsamiana z Kali, potęgą czasu, który niszczy wszystko, co mu się sprzeciwia. Maczuga (w tradycji irańskiej) — piorun, karząca broń bogów. Maczuga w mit. gr. — promień słoneczny; miażdżący cios; całkowite zniszczenie, atrybut Chwały, bogów, np. Hermesa, bohaterów słonecznych, np. Heraklesa, Tezeusza, Zetosa (bliźniaczego brata Amfiona), wyobrażający unicestwienie hybris (gr. ’pychy’) człowieka, reprezentowanej przez potwory. Pałka, buława — broń rozbójnika, zbójcy. W mit. gr. Peryfetes, syn Hefajstosa, zabijał podróżnych maczugą; zabił go Tezeusz i zabrał maczugę. „Noże za pasem, miecz u boku błyska, w ręku ogromna buława. (…)•’Pierwszy bym pałkę strzaskał na twej głowie” (Powrót taty 43—4,63 Mickiewicza). Maczuga — dwuznaczność, dwubiegunowość, dwuwykładność. Olbrzymia maczuga celtyckiego ’dobrego boga’ Dagdy,. jednego z przywódców mitologicznych Irlandczyków, grubym koncern zabijała ludzi, a cienkim przywracała im życie. Podobna dwubiegunowość w lasce (zob.) Mojżesza otwierającej i zamykającej przejście przez Morze Czerwone, otwierającej źródła a. zmieniającej się w węża; piorun (zob.) Zeusa, zapładniający burzą i deszczem a. zabijający; włócznia (zob.) Achillesa. W ręku rozbójnika — miażdżące wynaturzenie, w ręku bohatera —”wynaturzenie zmiażdżone. Maczuga — granica, równowaga’, arbitraż. W mit.. celt. Dagda, który jest także ”bogiem przyjaźni i kontraktów, używa maczugi jako emblematu układów granicznych i wszelkiej ugody. Maczuga w chrzęść. — zdrada; męczeństwo; atrybut św. Apolinarego, apologety; Fabiana papieża; Jakuba Młodszego, apostoła (pałka folusznika, którą roztrzaskano mu głowę wg Złotej legendy Jacopa da Yoragine); Judy Tadeusza, apostoła (a. halabarda, a. lanca, zależnie od relacji o’jego męczeńskiej śmierci); Szymona Kananejczyka (Zeloty), apostoła. Maczuga, pałka — broń chłopska, przeciwieństwo rycerskiego miecza; typowe na rzędzie kary, przeciwieństwo oczyszczającego miecza. Maczuga w śrdw. — broń biskupów biorących udział w bitwie, którym nie wolno było przelewać krwi (np. mieczem czy włócznią). Maczuga (w plastyce śrdw. i renesansowej) — atrybut Odwagi a., w rękach półnagiego głupca. Głupoty. Maczuga — broń Dzikiego Człowieka (tac. homo sihestris ’leśny’), legendarnego, włochatego dzikusa z iluminowanych rękopisów z końca XIII w., fr. rzeźb w kości słoniowej z XIV i arrasów XIV—XV w. Buława, buzdygan — władza, potęga, królewskość, broń bogów i świętych w walce z niewiernymi i heretykami. Ozdobny symbol dowódcy wojskowego, hetmana, marszałka, chana, pochodzący prawdop. od pałkimaczugi. „Do najokazalszych i najkosztowniejszych przyborów reprezentacyjnokostiumowych należały buławy i buzdygany, które z rzeczywistej, ongi wojennej, broni obuchowej (fr. masse de guerre. nm. Streitkolben) stały się już tylko odznakami wojskowej hierarchii” (Życie polskie w dawnych wiekach 3,2 Władysława Łozińskiego). Pałka — narzędzie kary; (drewniana) ziemianina w czasach pańszczyzny; „Bił chłopów pałką, poił gorzałką” (Nagrobek obywatelowi l—2 Władysława Syrokomli); (kauczukowa) policyjna, milicyjna. Pałka — sposób przekonywania łotra. Przysłowie: Z łotrem argument: patka albo nic. Pałka — głowa; np. łysa pałka. . Szalona pałka — (głowa), zuchwalec, ryzykant, gwałtownik, szaleniec, postrzeleniec, człowiek nieobliczalny. Zakuta pała — (głowa), zakuty łeb, tępy uczeń; człowiek nieinteligentny, ograniczony umysłowo. Zalać pałkę — (głowę, łeb), upić się, urżnąć się. Pałka —jedynka, najniższy stopień szkolny. Przysłowie: Minimus pałka, niewart chleba kawałka — tj. zły uczeń, tępak, leń.

(Filar, Słup) Kolumna jest symbolem osi świata, połączenia Ziemi z niebem; trwałości (budowli), siły udźwigu, stałości, zaufania, zdecydowania; państwa; Stwórcy; osoby; męskości (fallusa): u staroż. Żydów — prawdy, w heraldyce — odwagi. Jako kolumna z bazą i głowicą bliska wyobrażeniom drzewa kosmicznego, drzewa świata, drzewa życia. Baza odpowiada tu korzeniom, trzon — to pień, a głowica to korona drzewa. Większość kolumn architektury staroegipskiej stanowi transpozycję wsporników roślinnych — pni albo wiązek łodyg — jakie wystarczały niegdyś budownictwu drewnianemu. Głowice zaś były to stylizowane kwiaty i liście tych roślin, zazwyczaj palmy albo cibory papirusowej, wraz z charakterystycznym układem i unerwieniem liści i kwiatostanów. Również w głowicach kolumn korynckich, kompozytowych (liście akantu) i gotyckich przeważały elementy roślinne. Według Biblii Ziemia jest dyskiem wspierającym się na słupach. W . Ks. Królewskiej (2,8) czytamy: „Do Pana należą słupy Ziemi, on na nich położył ląd stały”. Gdy Bóg potrząsa nimi, następuje trzęsienie Ziemi, a kiedy się wywrócą, będzie to koniec świata. Również strop niebieski opiera się na kolumnach: „Kolumny niebieskie chwieją się i drżą przed groźbą Boga” (Hiob 26,11). Filary pałacu Salomona w wielkiej sali kolumnowej zrobione były z cedrów libańskich, symbolizujących nieśmiertelność i odporność na zepsucie (l. Ks. Król. 1,1—6). Po obu stronach wejścia do świątyni jerozolimskiej stały symboliczne słupy odlane z brązu, zwane Jachin i Booz; obwieszczały obecność Boga i wieczyste przymierze nieba z Ziemią, Jachin — stałość, a Booz — siłę (. Ks. Król. 7, 15 —22). Świątynia Salomona odgrywa podstawową rolę w symbolice wolnomularskiej. Loża masońska zawiera zwykle wyobrażenie Świątyni z drzwiami między parą kolumn: jedna oznaczona literą B (Booz), druga literą J (Jachin). Pierwsza czarna albo biała, symbolizująca Księżyc, kobiecość, bierność, powietrzność, druga czerwona, reprezentująca Słońce, męskość, aktywność, ognistość. Dwie kolumny jako para występują w wielu kulturach, reprezentując np. piękno i siłę, sprawiedliwość i łaskę, miłość i wiedzę. Gnostycy parę taką wyobrażali literą H, oznaczającą bramę do wieczności. Najpotężniejszą z takich par według wyobrażeń antycznych były Słupy Heraklesa, znaczące kres zamieszkanego świata, bramę zachodzącego Słońca. Skały Ceuty i Gibraltaru, które Herakles miał sam postawić w czasie swej wędrówki po Libii (tak Grecy nazywali północną Afrykę), po zabiciu licznych potworów, miały utrudnić straszydłom Oceanu dostanie się do wód Morza Śródziemnego. Był to puklerz ochronny i „przedmurze obrotowe”, oznaczał bowiem też granicę, której człowiek nie powinien przekraczać. Kolumny po obu stronach wszelkiego wejścia — przejście z jednego świata do drugiego. Marzeniem i ambicją Wieku Odkryć było gwałcić takie granice, dążyć ku nowym światom, poza zasięg starożytnej sieci dróg rzymskich. Na godle heraldycznym cesarza Karola V widniały dwa słupy, a dewiza brzmiała; „Plus ultra”, a więc „śmiało naprzód!”, w przeciwieństwie do antycznego „Nęć plus ultra”, „ani kroku dalej!” i biblijnego „Dalej nie postąpisz!” — jak woła Pan do fal przypływu morza w Księdze Hioba (3&, 11). Trzy kolumny występujące razem — trójca, triada: dobroć (lub piękno), mądrość i siła. Cztery kolumny — strony świata, podpory Nieba albo Ziemi. W biblijnej Księdze Przypowieści (9, l) dom Mądrości wsparty jest na siedmiu filarach. Mądrość przedstawiona jest tam jako bogata matrona zapraszająca gości na biesiadę; liczba 7 jest więc może wyrazem bogactwa domu (zwykły dom zadowalać się musiał dwoma lub czterema filarami) albo symbolizuje świętą liczbę siedem (zob.). Strzaskana kolumna — zniszczenie, zemsta, śmierć. W Biblii (Ks. Sędziów 16,25—31) oślepiony Samson, sprowadzony dla pośmiewiska z więzienia do pałacu Filistynów w czasie ich zabawy, objął oba środkowe słupy, na których gmach się opierał, naparł z całej siły i pałac runął na książęta i na 3000 mężczyzn i kobiet. Kolumna — potęga bóstwa. Na Olimpie Zeus zasiada na kolumnie wyrażającej jego władzę i cały porządek olimpijski. Według Apokalipsy, w Liście do zboru w Filadelfii (3,. 12), Chrystus obiecuje zwycięzcy w bitwach duchowych, że będzie filarem w świątyni Pańskiej. Grecy, a zwłaszcza Rzymianie umieszczali posągi Zeusa (Jowisza) na słupach, aby wskazać, że przebywa on w niebie, wysoko; podobnie hermy, posągi Janusa i Priapa, a później ubóstwionych cesarzy rzymskich. W wielu kulturach świata wznosi się kolumny wolno stojące, nie przeznaczone do podpierania żadnego stropu, mające sens wyłącznie symboliczny. Wyobrażają one triumf nad nieprzyjaciółmi, upamiętniają zwycięskie wyprawy, ofiary składane bóstwom po wielkich wydarzeniach (kolumny wotywne), wyrażają wdzięczność niebu, prezentują wiecznotrwałość skutków znakomitych czynów, głoszą ubóstwienie wielkich ludzi. Najsłynniejsze z nich to kolumna Aśioki, cesarza Indii, w Sarnath, z III wieku p.n.e., o głowicy z czterema lwami; kolumna Trajana w Rzymie, z fryzem reliefowym wyobrażającym sceny z wypraw cesarza przeciw Dakom; wzorowana na niej kolumna Marka Aureliusza; Kolumna Londyńska, wzniesiona dla upamiętnienia wielkiego pożaru miasta w 1666; tamże kolumna Nelsona na Trafalgar Square; kolumna Wielkiej Armii z 1810 na placu Vendóme w Paryżu, a wreszcie symbol Warszawy, kolumna Zygmunta III Wazy na placu Zamkowym, o której pisał Słowacki: „Jest u nas kolumna w Warszawie, na której usiadają podróżne żurawie, spotkawszy jej liściane czoło wśród obloką; taka zda się odludna i taka wysoka!” (Uspokojenie l—4). Zwycięstwa morskie upamiętniali Rzymianie kolumnami rostralnymi (columna rostrata), które zdobiono rzeźbami dziobów zdobytych okrętów nieprzyjacielskich. Ośrodkiem obrzędów kultowych dawnych Germanów, a zwłaszcza Sasów, była święta kolumna Irminsul, w kształcie pnia drzewa, poświęcona zapewne bogu Nieba, Irminowi, symbolizująca oś świata wspierającą nieboskłon. O licznych słupach pamiątkowych i symbolicznych wspomina również Biblia (np. 2. Ks. Król. 18,18: Izajasz 19,19; Machabeusz 13,29;14,26). Słup — promień słoneczny; człowiek (głowica = głowa). Wyraża albo postawę wyprostną, pewność siebie, pańskość, dumę człowieka, albo przeciwnie, postawę zgiętą, korną, traktowaną nieraz dosłownie w postaciach kariatyd i aliantów (zob.), niewolników dźwigających ciężary. Służyły też jako kamień ofiarny: na ich szczycie, zwróconym ku niebu, kładło się zwierzę ofiarne; słupy takie symbolizowały oś sakralną społeczności usiłującej dobrze usposobić bóstwo. Najprostszą, narzucającą się, była symbolika falliczna (zob. Fallus). Atrybutami bogini płodności, Demeter, bywały słup i delfin, reprezentujące płodność i morze. Słynnym symbolem fallicznym sztuki współczesnej jest dwudziestometrowy monolit granitowy Gustava Yigelanda zawierający 121 wspinających się postaci ludzkich, we Frogner Parku w Oslo. Słup — ascetyzm, pustelnictwo i udręka; jak słupy stylitów (słupników), ascetów zakonnych z V wieku, którzy, wzorując się na Szymonie Słupniku, przebywali przez dziesiątki lat na szczytach kolumn zrujnowanych świątyń antycznych. Słupy ognia i dymu — obecność Boga (Ex. 13,21). Prowadziły one lud izraelski przez pustynię, a później wskazywały kierunek marszów i miejsca postojów. Według proroctwa Joela (3,3) zapowiedzą one zbliżanie się straszliwego Dnia Sądu. Czyżby wizja grzyba bomby wodorowej? U ludu polskiego słup jest zazwyczaj synonimem głupoty lub tępoty: gadać jak do słupa, głupi jak słup drogowy, stoi jak słup lub jak słup soli (aluzja do żony Lota, por. Gen. 19,26), choć jeszcze przed paruset laty w Polsce słup (bałwan) soli jako emblemat żupników symbolizował bogactwo i dobrobyt.

Krzyż symbolizuje oś świata, cztery strony świata, cztery wieki świata, cztery dziedziny ducha; połączenie przeciwieństw, życie i nieśmiertelność, ducha i materię; wieczność; siłę stwórczą; męskiego stwórcę; fallusa; źródło użyźniających opadów; wieczne szczęście; potęgę; miłość seksualną; ptaka z rozpostartymi skrzydłami; człowieka z rozkrzyżowanymi ramionami; element boskości w ptaku i człowieku; amulet; ogień. Słońce; drabinę a. most do nieba; niebo; dziesięć (lat); kalectwo, podparcie; narzędzie męki i strachu, cierpienie, udrękę, karę, śmierć; mękę i śmierć Chrystusa, ukrzyżowanie, ofiarę, Jezusa Chrystusa, chrześcijaństwo; wieczną pamięć; niepiśmienność, podpis; plus. Krzyż — mistyczny a. święty symbol rodem z odległej starożytności — Słońce, gwiazdozbiór Waga (Libra), cztery strony świata, oś ziemska, zenit—nadir, wschód— zachód, przód—tył, pomoc—południe, lewy—prawy; przeciwieństwo ouroborosa (smoka gryzącego własny ogon), reprezentującego przedwieczny Chaos, dynamizm poprzedzający utworzenie uporządkowanego Kosmosu. Krzyż — talizman używany w magii sympatycznej do wzbudzenia urodzajności gleby a. noszony dla odpędzania demonów (dzięki swemu podobieństwu do miecza) i in. po tęg nadnaturalnych (np. w chrześcijaństwie diabła), oraz odczyniania uroków i zaklęć. Krzyż u Asyryjczyków (i Celtów) — siła stwórcza; wieczność; Słońce. Krzyż wpisany w koło, u ludów azjatyckich i Germanów — Słońce, okrągły rok; zasada twórcza; zdrowie i życie; w tradycji chrzęść. — światło i zbawienie świata. Swastyka, gammadion (cztery gr. litery G połączone podstawami), krzyż gr. o czterech promieniach załamanych w połowie w tym samym obrotowym kierunku — pradawny na obu półkulach symbol dobrobytu i szczęścia (sanskr. swastika ’wiodący do dobrobytu’, od su ’dobrze’ i asti ’on jest’), ognia. Słońca; w Skandynawii — młot boga Thora. Krzyż w kształcie litery T (gr. tau), tac. crux commissa ’złączony’, crux patibulata (od patibulum ’szubienica’), prastary symbol mistyczny, oznaczający zapewne fallusa, Słońce, potęgę promieni słonecznych, środek świata; u Izraelczyków prawdop. atrybut oczekiwanego Mesjasza i eschatologiczny talizman ochronny; zwany też krzyżem św. Antoniego. W staroż. Grecji — potęga, miłość, wieczne szczęście; krzyż tau umieszczano na piersi „nowo narodzonych”, tj. wtajemniczanych w misteria eleuzyńskie i dionizyjskie; kandydatom do grona wtajemniczonych w kulcie Mitry tatuowano krzyż tau na czole. Krzyż tau z uchwytem pośrodku na górze (łac. crux ansata od ansa ’rękojeść; ucho’), ANKH ’klucz życia’, atrybut bogów staroż. Egiptu — Słońce, życie przyszłe, życie i śmierć, klucz do boskiej wiedzy i przeznaczenia, nieśmiertelność. Niebo i Ziemia, połączenie przeciwieństw, kobieta i mężczyzna, człowiek, siła i mądrość. Krzyż w kształcie litery X (łac. crux decussata kształtu rzymskiej cyfry X ’dziesięć’) znajdowany na staroż. monetach i stelach — połączenie Górnego i Dolnego Świata, doskonałość; liczba dziesięć; klepsydra do mierzenia czasu; zwany też krzyżem św. Andrzeja. Krzyż grecki (łac. crux guadrata) o czterech równych promieniach, znajdowany na staroż. monetach, medalach, pomnikach, ceramice asyryjskiej, fenickiej, egipskiej, perskiej, etruskiej — wieczność, potęga twórcza; ogień (dwa drewna do rozniecania ognia przez pocieranie); spótkowanie, płodność; życie przyszłe, atrybut bóstw wodnych. Krzyż — nieśmiertelność, wieczna pamięć; śmierć, kara, ofiara. Stawiano krzyże na rozstajnych drogach i na placach, aby upamiętnić bitwy i inne znaczące wydarzenia. W wielu okolicach kondukt pogrzebowy nocował pod takim krzyżemsymbolem wiecznej pamięci o zmarłym a. gdy wyobrażał drzewo szubieniczne bóstwa urodzaju (świętego króla powieszonego po kastracji, który powinien zmartwychwstać, gdy zazielenia się na wiosnę liście drzewa). Rytuał ten doprowadził do używania krzyża jako okrutnego i wymyślnego narzędzia powolnej męczarni i haniebnej śmierci dla kryminalistów i buntowników podłego urodzenia (barbarzyńców, niewolników) u Scytów, Asyryjczyków, Persów, Kartagińczyków, a po l. wojnie punickiej u Rzymian w stosunku do obcych (nie Rzymian) i niewolników, aż do IV w. n.e. włącznie. Crux łac. ’krzyż, szubienica; męczarnia, tortura; nieszczęście, zmartwienie, bieda’, stąd krzyż — cierpienie, udręka, zmartwienie. Mieć z kimś krzyż pański, znosić od kogoś krzyż pański — mieć z czyjegoś powodu troski, kłopoty, udrękę. Przysłowie: Każdy swój krzyż dźwiga. „A kto nie dźwiga krzyża swego i nie idzie za mną, nie może być uczniem moim” (Ew. wg Łukasza 14, 27; por. Ew. wg Mat. 10,38). Krzyż — chrześcijaństwo, ukrzyżowanie Chrystusa, Jego męka i śmierć, wiara chrzęść., Jezus Chrystus jako syn boży; boska mądrość; Wielkanoc; miłość, zbawienie, ofiara, odkupienie ludzkości, służba; zwycięstwo; Słowo; brzemię, niepowodzenie, męczeństwo, tragedia. Wcześni chrześcijanie, przed V wiekiem n.e., nie wyobrażali realistycznie Jezusa na krzyżu, gdyż odpychała ich sromotnośc tej okrutnej kary i powszechne obrzydzenie i pogarda w stosunku do ukrzyżowanych. „Sam wyraz krzyż powinien być daleko (nomen ipsum crucis absit) nie tylko od ciała obywatela rzymskiego, ale także od jego myśli, oczu i uszu. Bo nie tylko stosowanie tej kary śmierci (.,.), ale nawet napomknienie o niej niegodne jest obywatela rzymskiego i człowieka wolnego”. (W obronie C. Rabiriusa 5,16 Cicerona). Gdy cesarz Konstantyn Wielki tę karę zniósł, musiało jeszcze minąć trzy a. cztery pokolenia, aby stopniowo zapomniano o jej charakterze. Krzyż Męki Pańskiej był, wg le gendy, sporządzony z czterech rodzajów drewna: cedrowego, cyprysowego, oliwkowego i palmowego, co wyobrażać miało cztery części świata. Krzyż a. znak krzyża odgrywa znaczną rolę przy chrzcie, konfirmacji itd. Krzyż zastąpił metalową figurkę koguta na wieżach kościelnych, w którą często trafiały pioruny; krzyż uważano za skuteczniejszy piorunochron. Krzyż łaciński (łac. crux immissa ’spuszczony’) o wydłużonej dolnej części słupa — ukrzyżowanie Chrystusa. Krzyż atrybutem świętych, męczenników, proroków itd., np.: ze zwojem — proroka Jeremiasza; trzcinowy — Jana Chrzciciela; z piłą — apostoła Szymona; krzyż X — apostoła Andrzeja; długa laska zakończona krzyżem — apostoła Filipa; z narzędziami Męki — Bernarda; ukwiecony krzyż — Antoniego Padewskiego; z kielichem — Bonawentury; z lilią — Katarzyny ze Sieny; z monstrancją — Klary; z palmą męczeństwa — Małgorzaty z Antiochii; krzyż na granatowcu — Jana Bożego; krzyż łaciński — Wawrzyńca; łaciński odwrócony — apostoła Piotra. Niekiedy krzyż bywał atrybutem sybilli kimeryjskiej, frygijskiej i hellesponckiej. Krzyż w przedchrześc. Skandynawii — znak graniczny posiadłości; znak pamięci na grobach władców i bohaterów. Krzyż ognisty — st.skand. i szkoc. wezwanie na naradę wojenną. Namiastka ofiary z ludzi składanej dawniej bogom urodzaju. W XIX i XX w. w USA symbol Ku Klux Klanu (dwóch tajnych organizacji terrorystycznych) — hasło do pogromu Murzynów, cudzoziemców itd.; bezprawie, szowinizm, rasizm. Krzyż — kalectwo; podparcie. Od podobieństwa do kształtu kuli dla chromego, kulawego. Krzyż w śrdw. — odwrócenie rajskiego Drzewa Życia, oś świata; most a. drabina do Boga, połączenie Ziemi z niebem, złączenie przeciwieństw, zasady duchowej z zasadą świata zjawisk. Stąd w alegoriach śrdw. krzyż bywał przedstawiany w kształcie litery Y lub jako rosnące drzewo z korą, sękami, a nawet gałęziami. Krzyż na kuli — cesarstwo, królestwo, władza; jabłko — jedno z insygniów królewskich, emblemat Słońca, Ziemi; zasada męska i żeńska. Krzyż — amulet; plus; podpis; niepiśmienność. Władcy i arystokraci nie umiejący się podpisać stawiali na znak szczęścia krzyżyk na dokumentach; jako amulet szczęścia zaczął również oznaczać plus (dodać). Krzyżowcy — rycerze europejscy biorący udział w krucjatach, wojennych wyprawach krzyżowych, przedsiębranych między XI a XIV w. w celu odebrania Ziemi Sw. z rąk niewiernych (Saracenów). Nazwa od krzyży rozdawanych na synodzie w Clermont, na którym papież Urban II ogłosił w r. 1095 pierwszą krucjatę. Krzyż, kotwica i serce — wiara, nadzieja i miłosierdzie. Krzyżacy — nm. zakon rycerski pod wezwaniem NMP, osiadły w XIII w. na ziemiach polskich, noszący na białych płaszczach czarne krzyże. Krzyż z podkową — zasada męska i żeńska; talizman szczęścia. Krzyż (dwie laski skrzyżowane pod kątem prostym) — impresa Piera de Medici (1471— 1503) z mottem: In midi teneras exwit medullas łac. ’w młodości (miłość) pali aż do szpiku kości’. Krzyż komentatora (łac. crux interpretum) — trudne do wyjaśnienia miejsce tekstu. Leżeć krzyżem — twarzą do ziemi, z rozkrzyżowanymi ramionami. Skrzyżować szpady (z kimś) — walczyć z nim na białą broń; przen. wdać się w spór, zatarg; dysputę, polemikę. Krzyżowa sztuka — dawny polski sposób walki na szable (jakoby od krzyżujących się cięć). Krzyżowy ogień — ostrzał z wielu stron; krzyżowy ogień pytań — na przesłuchaniu — zasypywanie przesłuchiwanego gradem pytań, aby mu utrudnić mijanie się z prawdą. Krzyż(e) — dolna część kręgosłupa. Przysłowie: Niedźwiedź, acz głaśnie, to w krzyżach trzaśnie. Krzyżyk — 10 lat. Rozpocząć szósty krzyżyk — skończyć 50 lat. Nazwa od rzymskiej dziesiątki: X. Przysłowie: Nie popisuj się przed nikim z przybywającym krzyżykiem, tj. nie chwal się swym wiekiem. Krzyż — odznaczenie, order, odznaka, zawierające motyw krzyża. Krzyżyk na czymś postawić (a. położyć) — zrezygnować z czegoś, nie brać więcej w rachubę, uznać za stracone. Dać komuś krzyżyk na drogę — pożegnać go z ochotą, rozstać się z nim z ulgą; odprawić z niczym a. z wymówką. Krzyż (Południa) (Crux) — gwiazdozbiór nieba płd., w Polsce niewidoczny. W marzeniu sennym: szczęście; traf; triumf.