Serce symbolizuje miłość, miłość niebiańską, i ziemską, wzruszenie, uczucie, dobroć, niewinność, szczerość, uprzejmość, ochoczość, życzliwość, pomoc, współczucie, miłosierdzie, przyjaźń, oddanie, szczodrość; zgodę, radę; życie, siłę żywotną; człowieka doznającego jakichś uczuć a. przeżyć, naturę ludzką, temperament, charakter, życie duchowe, duszę, intelekt, zrozumienie, mądrość (w odróżnieniu od rozsądku), inteligencję; kontemplację, wspomnienia, księgę, pamiętnik; aspiracje; nastrój; męstwo, odwagę, śmiałość; prawdę, dobro i zło, wolę, szczęście i światło dla duszy; małżeństwo; pobożność, proroctwo, skruchę; rozpacz, oburzenie, strach, ból, smutek, żal; otuchę, nadzieję; fałsz, głupotę. W Biblii wyraz „serce” występuje jako symbol, metafora czy przenośnia, w charakterze źródła i siedziby życia religijnoobyczajowego, ośrodka osobowości, działania, charakteru, zachowań — kilkaset razy, a zaledwie tuzin razy na określenie organu ciała. U staroż. Egipcjan serce było prawdziwą siedzibą inteligencji (mózg — tylko pomocniczą), jedynym organem wewnętrznym nie przechowywanym w kanopach (urnach), ale pozostawianym w mumii, gdyż od ciężaru serca (ważonego na sądzie zmarłych) zależały dalsze losy zmarłego; por. Waga. Serce uważano przez tysiąclecia za siedzibę życia, siłę decydującą w sprawach dobra i zła, (starożytni wróżyli z kształtu i wnętrza serca osoby zmarłej), siedzibę duszy; często składano je w ofierze bóstwu. Serce określało życie wewn. człowieka, jego myśli, odwagę, wolę’i uczucia. Zjadano serce wroga, aby zdobyć jego zalety i uniemożliwić mu zmartwychwstanie. Również krew tętniącą w sercu wiązano z duszą człowieka. Serce uważano za jedno z trzech, ale główne i centralne ognisko (ośrodek, centrum) życia w ciele ludzkim obok mózgu i genitaliów, łączące w sobie częściowo funkcje tamtych dwóch. Serce — źródło życia. „Strzeż swego serca, bo z niego tryska źródło życia!” (Ks. Przypowieści 4,23). Wg Pliniusza St. (11,37) jest to organ, który się pierwszy budzi do życia i ostatni zamiera w ciele ludzkim. Serce — ośrodek, najważniejszy punkt, centrum czegoś (kniei, gęstwiny; huty). Serce — dusza. Sursum corda łac. ’w górę serca’, słowa odmawiane przed prefacją mszalną; por. levemus corda… tac. ’podnieśmy serca…’ (Wulgata, Treny Jeremiasza 3,41), „Ukryty w sercu człowiek” (l. List św. Piotra 3,4). Serce — mądrość, rozum. „Dałem ci serce mądre i rozumne” (3. Ks. Król. 3,12). „Mądrość Salomona Bóg dał w serce jego” (3. Ks. Król. 10,24). „Serce mędrca, jak lustro, powinno odbijać wszystkie przedmioty nie brudząc się o nie” (Konfucjusz). W tradycji muzułm. serce organem kontemplacji i życia duchowego (a nie uczuć), podpowiadającym człowiekowi najskrytsze, najprawdziwsze myśli będące źródłem jego intelektu. ,,Serce — istotnym jest prawdy ogniskiem” (Aktor 2, 5, 567 Norwida). „Z serca płyną wielkie myśli”, fr. Les grandes pensees viennent du coeur (Maksyma 87 markiza de Vauvenargues). Serce — źródło aspiracji, dążeń. „Tak by się nam serce śmiało do ogromnych, wielkich rzeczy” (Wesele l, 24, 791— 2 S. Wyspiańskiego). Serce — pamiętnik, księga wspomnień. ,,Serce człowieka wspomnień współbraci ołtarzem” (W imionniku Henryka G. 3 Edmunda Wasilewskiego). „W rozbolałego serca żywą księgę zapisz na zawsze słowa…” (W rozbolałego serca… l —2 Jana Kasprowicza). Serce — prorok. „Bo serce pewny prorok a nigdy nie myli” (Żywot Józefa, Rozprawa 6, 4941—2. M. Reja). Serce — krynica inteligencji i dobrej rady (w odróżnieniu od rozsądku). „Naucz nas liczyć dni nasze, abyśmy posiedli roztropne serce” (Psalm 89 12). „Serce ma swoje racje, których rozum nie zna” (Myśli 2, 17, 5 Pascala). Serce — rezerwuar głupoty. „Serce to ten osieł pierworodny, który tkwi w każdym z nas” (Żywot i myśli Zygmunta Podfilipskiego I, Wstęp, Józefa Weyssenhoffa). Serce wg pojęć epoki Odrodzenia jest skarbnicą wzruszeń, odczuć, sił życiowych, jed nym z trzech organów stanowiących o życiu i śmierci (wraz z mózgiem i wątrobą); sądzono wówczas, że jęki i wzdychania miłosne wytaczają krew z serca. „Chora miłością, z braku szczęścia blada, z krwi ją najdroższej tłok westchnień okrada” (Sen nocy letniej, 3,2 Szekspira, tł. S. Koźmiana). Związek serca z życiem uczuciowym musiał być jednak oczywisty już dla ludów pierwotnych: pod jego wpływem serce bije mocno, szybko, zamiera, tłucze się w piersiach itd. Serce — źródło uczucia. Przysłowie: Co na sercu, to i na języku. „Z obfitości serca usta mówią” (Ew. wg Mat. 12,34). W staroż. Grecji emblemat Erosa. Serce — siedziba smutku, troski, tęsknoty, żalu, bólu. ,,Serce moje smętne” (Treny Jeremiasza 1,22). „Mam wielki smutek i nieustanny ból w sercu swoim” (List do Rzymian 9,2). Serce rwie się, tęskni, wyrywa się do kogoś, do czegoś; skowyczy, omdlewa, pęka z bólu, ściska się z żalu. Krwawiące, złamane, zranione serce — zawód miłosny, rozczarowanie. „Bliski jest Pan tym, których serce jest złamane” (Psalm 33 19). Serce — skarbnica radości życia, wesela. „Serce wesołe rozwesela oblicze” (Ks. Przypowieści 15,13). „Humor jest darem serca”, nm. Humor ist (…) eine Gabe des Herzens (Ludwig Borne). Serce czyste — niewinność, bezgrzeszność. ,,Błogosławieni czystego serca” (Ew. wg Mat. 5,8). „Miłosierdzie płynące z czystego serca” (. List do Tymoteusza 1,5). Złote serce — człowiek dobry, bezinteresowny, uczynny, miłosierny. • Serce — skrucha. „Sercem skruszonym i zgnębionym nie wzgardzisz. Boże” (Psalm 50 19). Wielkie serce. „Serce moje może pomieścić ludzi milijony” (Tak mi. Boże, dopomóż 7—8 Słowackiego); przen. człowiek szlachetny, wzniosły, miłosierny. Małe serce — tchórzostwo, małoduszność: Człowiek małego serca. Twarde, kamienne serce — nieczułe, okrutne; odporne na zaloty. „Serce w twej piersi jest z żelaza” (passim u Homera). „Moje serce zmieniło się w kamień” (Otello 4,1 Szekspira). „Na palcu masz dyjament, w sercu twardy krzemień” (Do Hanny l Jana Kochanowskiego). „Ja zatwardzę serce (faraona)” (Ex. 2,21). Serce — dobro i zło. „Dobry człowiek ze skarbu dobrego serca wynosi rzeczy dobre, a zły ze skarbu złego — złe” (Ew. wg Mat. 12, 35). „Z serca wychodzą złe myśli, zabójstwa, cudzołóstwa, rozpusta, kradzieże, fałszywe świadectwa, bluźnierstwa” (Ew. wg Mat. 15,19). Serce — odwaga, siła, wola, animusz, „Serce w nim szczekało (…). Bijąc się w piersi (Odys) karcił swe serce: — Znieś i to, moje serce, jużeś i bardziej psie dni znosiło (…). Twoja wówczas roztropna odwaga wyprowadziła mnie z pieczary (Kiklopa)” (Odyseja 20,18 Homera, tł. J. Parandowskiego). Tracić, stracić serce, przesl. upadać na sercu — tracić odwagę, animusz. Serce — tarcza. „Zasłońcie serca tarczami i walczcie przy serc pomocy, pewniejszej niż tarcze” (Koriolan 1,4,24 Szekspira, tł. J. Paszkowskiego). Serce — oburzenie; napis nagrobny Jonathana Swifta: ,,Ubi saeva indignatio ulterius cór lacerare neguit” łac. ’gdzie święte oburzenie nie może mu już rozdzierać serca.” Serce — strach. „Sauł (…) strwożył się, i przelękło się jego serce bardzo” (l. Ks. Król. 28,5). „Roboam był prostak i lękliwego serca” (2 Ks. Kronik 13,7). Serce zamiera z trwogi. Serce w portkach, w piętach — ze strachu, łac. Cór Uli in genua decidit ’spadło do kolan’. Serce — fałsz. „Fałsz serca i fałsz lic muszą iść społem” (Makbet, ostatnie słowa aktu I Szekspira, tł. J. Paszkowskiego). Serce dwoiste — dwulicowość, obłuda. ,,A z Zabulonu (…) 50 000 przyszło na pomoc, z sercem niedwoistym” (. Ks. Kronik 12,33). Serce — złość. „Obmyj ze złości serce twe, Jeruzalem” (Jeremiasz 4,14). Serce rozpierane przez pychę. „Hardość twoja uwiodła cię i pycha serca twego” (Jeremiasz 49,16), Zdjąć, zrzucić pychę z serca. Serce — niewód, sidła, potrzask, matnia. „Niewiasta jest sidłem łowców, a serce jej niewodem” (Eklezjastes 7,27). Serce gryzące i gryzione. „Jeżeli gryzę co — to sercem gryzę” (Beniowski 2, 744 Słowackiego). „Serce każdym czuciem żre i kąsa wroga” (Rewolucja 34 OrOta). Jędza gryząca serce — uosobienie zazdrości, zawiści. Serce — skarbnica uczuć patriotycznych. „Pamiętam serce twe młode, wezbrane dolą ojczyzny” (Księga ubogich 37,8 Jana Kaspro wicza). „Sercem ojczystych progów strzeż” (Pieśń o domu 23 Marii Konopnickiej). „Serce?—? A to Polska właśnie” (Wesele 3, 16, 579—80 S. Wyspiańskiego). Serce Warszawy — Stare Miasto (Stare Miasto 98 Or Ota). Serce — tajemnica. „Zawiłe jest serce wszystkich i niewybadane” (Jeremiasz 17,9). ,,Wielką zawsze zagadką jest serce w człowieku” (Ciotunia 3,3 Aleksandra Fredry). Serce i głowa — uczucie i rozum. „Serce zawsze wystrychnie głowę na dudka” (Maksyma 102 La Rochefoucoulda). „Rozum i serce, dwa wrogi, na straszny bój się wyzwali; wtem weszła Hanna do sali i rozum — w nogi!” (Junak Kazimierza Brodzińskiego). „Nieraz jestem w rozterce: tu interes — a tu serce” (Wesele l, 17, 514—15 S. Wyspiańskiego). Serce na dłoni — życie wewnętrzne ukazane otwarcie wszystkim; prawość i szczerość; godło umieszczone przez Kalwina na pieczęci do listów. Serce jak na talerzu. Serce z głową kobiety — grzech przeciw 8. przykazaniu, grzech obmowy, fałszywego świadectwa. Serce z monetą — grzech przeciw 9. i 10. przykazaniu, grzech pożądania cudzej własności. Serce z krzyżem — atrybut św. Katarzyny ze Sieny. Serce z koroną cierniową — emblemat jezuitów i Ignacego Lojoli. Płonące serce — gorące uczucie i namiętność; otoczone cierniem i krwawiące — serce Chrystusa; płomienna pobożność; atrybut św. Augustyna i Antoniego Padewskiego, miłosierdzia; renesansowej Wenery. Serce przebite strzałą — skrucha, żal za grzechy; atrybut św. Teresy; (strzałą Amora) miłość, oddanie, namiętność, często z mottem łac.: Amor yincit omnia ’miłość wszystko zwycięża’. Znak zodiaku — Lew. W heraldyce: szczerość; rozum. W alchemii: serce wyobrażało Słońce w człowieku, tak jak złoto — Słońce na Ziemi; serce ma związek ze Słońcem, a mózg z Księżycem.

Jaskółka jest symbolem światła słonecznego, wczesnego ranka, wiosny, odrodzenia (Natury); zmartwychwstania, Chrystusa; modlitwy; lata; radości; równości; dobrobytu, zadowolenia z losu w biedzie, pogody ducha, dobrej wróżby, nadziei; budowniczego, pracowitości, pilności; miłości rodzicielskiej, płodności, szczęścia domowego; wolności, wędrówki; rozwiązłości; interesownego przyjaciela; smutku; plotki. Jaskółka — zwiastun wiosny. „Patrzcie, przyjaciele, jaskółka! Herold wiosny!” (Rycerze 419 Arystofanesa). Ulubiony temat malowideł na wazach gr. Pierwsza jaskółka — zapowiedź czegoś, prognostyk, zwiastun. Jedna jaskółka nie czyni wiosny — przysłowie wg bajki Ezopa nr 304 Młody utracjusz i jaskółka. Rozrzutnik roztrwonił wszystko, co miał, prócz płaszcza, a ujrzawszy pierwszą jaskółkę sprzedał również płaszcz, myśląc, że go ogrzeje wiosenne słońce; ale wracają chłody, jaskółka ginie, a marnotrawca przeklina ją, bo go oszu kała; przen. nie należy zbyt pochopnie wyciągać ogólnych wniosków z jednostkowego wydarzenia. Jaskółka u staroż. Żydów — atrybut domu rodzinnego, dziedzictwa ojcowskiego. Jaskółcze gniazdo uważa się za dobrą wróżbę dla domu; opinia ta sprawia, że jaskółka czuje się pod okapem (oknówka), w stajni, oborze, na strychu (dymówka) bezpieczna; ale w Chinach przysmakiem jest potrawa z gniazd salangan z rodziny jerzykowatych. W starożytnym .Rzymie jaskółka była świętym ptakiem domowych Penatów. Zranienie jej, a tym bardziej zabicie, mogło przynieść domowi nieszczęście. Pogląd żywy w Europie do dziś. „Jaskółki sobie gniazdo ulepiły wśród samych żagli statku Kleopatry; dać tłumaczenia nie chcą lub nie mogą nasi wróżbiarze, lecz ponuro patrzą” (Antoniusz i Kleopatra 4,10 Szekspira). „Jeśli jaskółce uchrony nie dacie, odejdzie od was — smętny — bóg domowy, wiatr wam zawyje grobowymi usty tę smętną klątwę: otóż dom wasz pusty!” (KrólDuch 4,1,13—16 Słowackiego). Według mitu gr. córka Pandiona, legendarnego króla Aten, Prokne, zabiła swego syna, Itysa, i podała jego mięso do zjedzenia mężowi, Tereusowi, z zemsty za to, że zgwałcił jej siostrę, Filomelę, i wyrwał jej język, aby nie mogła nikomu o tym powiedzieć. Zagniewani bogowie zmienili Filomelę w jaskółkę, Prokne w słowika (w mit. rz. odwrotnie), a Tereusa w dudka lub jastrzębia. „W godzinie kiedy, bolesnej pamięci pełna, jaskółka kwileniem powietrze zasmuci” (Boska Komedia, Czyściec 9,13—14, tł. E. Porębowicza). „Jaskółka przed świtaniem zwykle żale kwili” (Sielanka 8, Śpiewacy 139 Bartłomieja Zimorowicza). „A na drutach jaskółki czernieją jak nuty, wedle których wiatr śpiewa swych westchnień pacierze” (Droga 13—14 L. Staffa). Jaskółka związana z Izydą, Afrodytą, Ateną. Bogini egipska Izyda zmieniała się nocami w jaskółkę i latała wikół grobowca Ozyrysa, wznosząc żałosne, płaczliwe świergoty aż do wschodu słońca. Na początku rzezi zalotników w domu Odyseusza Atena „wzleciała na sczerniałe od dymu sosręby megaronu i usiadła podob na jaskółce” (Odyseja 22, 240 Homera, tł. J. Parandowskiego). Jaskółka — prognostyk deszczu lub burzy, gdy nisko lata. Przysłowie: Kiedy się jaskółka zniża, deszcz się do nas zbliża. Jaskółka zapowiada burzę, kiedy ze świergotem lata wokół słupa (wg Georgik l, 376 Wergiliusza). Śpiew jaskółki — piskotanie, ćwierkanie. Na wyspie Rodos w starożytności w okresie pojawiania się pierwszych jaskółek, w rytuale wiosennym mającym zapewnić dobre plony, chłopcy obchodzili domy świergocąc jak jaskółki, aby otrzymać datki. Do dziś w Grecji l. marca obchodzi się święto powrotu jaskółek, a dzieci chodzą od domu do domu z jaskółką wystruganą z drzewa, śpiewając ,,pieśni jaskółcze” i oczekując podarków. „Jak młode jaskółcze będę szczebiotał” (Jzajasz 38,14). Jaskółki — piszczące, chichoczące dziewczęta. Jaskółka u Persów — plotka. Jej piskotanie rozdziela przyjaciół. Jej doroczne migracje czynią z niej w Iranie emblemat wygnania i rozłąki. Jaskółka — ptak nadziei. „Słuszna nadzieja wzlata na skrzydłach jaskółczych, czyniąc z królów bogów, a z prostaczków — królów” (Ryszard III 5, 2 Szekspira). Jaskółka — niepokój. „Boże! zdejm z mego serca jaskółczy niepokój, daj życiu duszę i cel duszy wyprorokuj!” (Kordian 1,1, 38—9 Słowackiego). Jaskółka — pracowitość; niezmordowana w polowaniu na owady dla nienasyconych piskląt, pilna i zręczna w lepieniu gniazd. Jaskółka w chrześcijaństwie — błagalna modlitwa o zaspokojenie głodu swego i swoich dzieci. Jaskółka — zmartwychwstanie. Pojawia się po mrocznej zimie wraz z wiosennym słońcem i otwiera oczy pisklętom jak Bóg w Dzień Sądu. Glistnik jaskółcze ziele, bylina z rodziny makowatych, o żółtych kwiatach; w średniowieczu sądzono, że gęstym, żółtopomarańczowym sokiem tej rośliny jaskółki smarują oczy swych piskląt, aby mogły widzieć. Odchody jaskółki miały, wg Biblii, przeciwne własności; „Gdy (stary Tobiasz) zasnął, z gniazda jaskół czego spadł gorący gnój na oczy jego, i stał się ślepym” (Tobiasz 2, 10—14). Jaskółka — asceza. Sądzono powszechnie w Europie, jeszcze w XIX w., że spędza zimę, nie jedząc i nie pijąc, w jakowychś norach lub na dnie jezior i stawów sczepiwszy się nóżkami z innymi jaskółkami. „Jaskółki szczebiocąc wybiegły spod wody, całe ich unosi się stadko” (Wiecznie to samo 3 —4 T. Lenartowicza). Loty koliste jaskółki unoszonej przez wiatry (symbole chuci, namiętności) — rozpasanie, swawola. „Jaskółka — koncesjonowany włóczęga Natury” (Królowa Maria 5,1 Alfreda Tennysona). Jaskółka — zuchwałość. „Lotem nieścigłym zuchwała jaskółka czarny obłok przeszywa jak strzała” (Pan Tadeusz 10, 41—2 Mickiewicza). Jaskółka — swoboda. „Wolne, wędrowne po świecie, czego, jaskółki, tu chcecie?”, tj. w zniewolonej zaborami Polsce (Do jaskółek 1—2 K. Brodzińskiego). Jaskółka — niewierny, interesowny przyjaciel. „Jaskółki są z nami latem, ale od mroźnej zimy uciekają. Tak fałszywi przyjaciele są z nami w pogodnych okresach życia, a gdy tylko los chłodem powionie, już ich nie ma” (Ad Herennium 4, 48 Cicerona). „Hirundines sub eodem teclo ne habeas.” tac. ’Nie bierz jaskółki pod swój dach’ (Adagia 1,1,2 Erazma z Rotterdamu). Jaskółka — płodność. W Chinach dzień powrotu jaskółek, tj. dzień równonocy wiosennej, ok. 21 marca, święcono rytuałami płodności. Wg licznych legend spożycie jajek jaskółczych mogło spowodować ciążę dziewicy; w ten sposób miał przyjść na świat m.in. protoplasta rodu Czangów, do którego należał ojciec klasycznej chińskiej kultury intelektualnej, Konfucjusz (551—479 p.n.e.), będący zatem w pewnym sensie potomkiem jaskółki. Jaskółka trzymająca się w pobliżu człowieka (dla muzułmanów) — zżyta kompania mężczyzn. Nazywana jest rajskim ptakiem. Jest też emblematem rezygnacji, poddania się woli bożej (islam od asiama ’poddać się’). Jaskółka znaczy także: najwyższy balkon widowni teatru a. sali koncertowej lub opery; rodzaj żakietu o długich, skośnie ściętych połach wg mody z 2. połowy XIX w.; włosy sczesane od obu stron do tyłu; w sporcie — rodzaj skoku do wody irodzaj figury łyżwiarskiej a. gimnastycznej. W marzeniu sennym: szczęście rodzinne; (martwa) zawód miłosny; (przylatująca do domu) dobra wieść z daleka; (zabicie) niewdzięczność; (opuszczająca dom) zgryzota. W heraldyce: poseł dobrej nowiny; człowiek zaradny; odwaga; obrona potomstwa; zależność; szczęście.

Hipopotam symbolizuje ziemnowodność; brutalną siłę; energię; gruboskórność, żarłoczność, niezgrabność; płodność; uciemiężenie, ucisk; gwałt, morderstwo; głupotę, nieczułość, brak rozwoju duchowego; hipokryzję; arogancję; niesprawiedliwość; materializm; bezbożność; krwiopuszczanie. Hipopotam — ziemnowodność; groźny i niebezpieczny w wodzie, łagodny i ustępliwy na lądzie, choć potrafiłby dogonić uciekającego człowieka. Hipopotamica — płodność, woda, zasada Matki. Egipską predynastyczną boginięmatkę Taueret, akuszerkę bogów, opiekunkę młodych matek i ciężarnych kobiet, żonę wesołego karła Besa, zwaną też Thoeris i Apet, wyobrażano jako hipopotamicę, zwykle wyprostowaną, na tylnych łapach, brzemienną. Hipopotam w staroż. Egipcie — niszczenie upraw, nieczułość, gruboskórność; wróg człowieka: przejaw sił negatywnych, siła i energia, żarłoczność; (obok krokodyla i „zwierza tyfońskiego”) emblemat boga burzy, nocy i zła, Setaniszczyciela. Aż do epoki Ptolemeuszy występował w delcie Nilu, zabijany dla grubej skóry i wielkich zębów, równie cennych jak kość słoniowa. Wielka Niedźwiedzica (Wielki Wóz) u Egipcjan — Hipopotam. Hipopotam u staroż. Żydów — arcybestia Behemot, brutalna siła, największe i najpotężniejsze dzieło Boga, który sam tylko może go poskromić. „Moc w biodrach jego. a siła w pępku brzucha jego” (loA40,ll). Hipopotam — arogancja, niesprawiedliwość, gwałt, mord popełniany nieraz na ojcu, aby żyć z matką, przeciwieństwo bociana (Inteligencja zwierząt 4 Plutarcha). Zob. Bocian (miłość synowska). Hipopotam — totem wielu plemion afrykańskich, bohater folkloru afr., zwł. jako olbrzymi niezdara i fajtłapa, wyprowadzany w pole i przechytrzany przez małe zwierzęta. Hipopotam (w wyobrażeniach śrdw.) — bezbożność. Hipopotam — lekarz. W XVI w. sądzono, że hipopotam nilowy nauczył ludzkość krwiopuszczania (podówczas uniwersalnego zabiegu leczniczego) przez nacięcie żyły. ocierając się o kolczaste zarośla wybrzeży Nilu; później zasklepiał rany tarzając się w błocie. Hipopotam — hipokryzja i gruby materializm Kościoła anglikańskiego (The Hippopotamus T. S. Eliota).

Twarz symbolizuje Słońce, Księżyc, Noc, obraz bóstwa, karę. groźbę, nagrodę, łaskę, opiekę, władzę, moc, trójcę; prawdę, piękno, zdolności, myśli, rozum, oświecenie, mowę, księgę; serce, uczucia, duszę, przewodnika; obecność; maskę, odsłonięcie; krajobraz, ogród. Oblicze Pańskie — groźba, kara, łaska nagroda. „Skrył się Adam i żona jego od oblicza Pańskiego między drzewa rajskie” (Gen. 3,8), ze strachu i wstydu. „Niech rozjaśni Pan oblicze swoje nad tobą i niech ci miłościw będzie” (Num. 6,25). „Góry zachwiały się przed obliczem Pana” (Ks. Sędziów 5,5). Twarzą w twarz (stanąć, mówić, spotkać się) — bezpośrednio, nie lękając się prawdy. „A Pan mówił do Mojżesza twarzą w twarz, jako zwykł mówić człowiek do przyjaciela swego” (Ex. 33,11). „Teraz widzimy jak w zwierciadle, niejasno, ale wówczas jak twarzą w twarz” (. List do Koryntian 13,12). Promieniejące oblicze — łaska, oświecenie. „A gdy schodził Mojżesz z góry Synaj (…) twarz jego promieniała od uczestnictwa w rozmowie z Panem (…) on zakrywał twarz swoją kiedy mówił do synów Izraelowych” (Ex. 34, 29— 35). Padać na twarz — korzyć się przed bóstwem, władcą. „Rzesze chwaliły Pana padając na twarze swoje” (Lev. 9,24). ,,Przed Nim upadam na twarz — On jest Bogiem!” (Beniowski 5,476 Słowackiego). Twarz — obecność, potęga, władza. „Uciekam od oblicza pani mojej, Sary” (Gen. 16,8), mówi Hagar do anioła. Twarz wesoła — szczęśliwe serce. ,,Serce szczęśliwe rozwesela oblicze” (Ks. Przypowieści 15,13). Twarz odwrócona do ściany — nadejście śmierci. „W owe dni rozniemógt się Ezechiasz aż na śmierć i (…) obrócił twarz swoją ku ścianie” (4. Ks. Król. 20, 1—2), aby nikt nie widział jak umiera. Twarz — trójca, trzy podstawowe cechy jakiejś istoty: oczy — zewn. dwoistość, wewn. jedność (widzenia); nos — zewn. dwoistość, wewn. jedność; usta — zewn. dwoistość (wargi), wewn. jedność (język). Człowiek o dwu twarzach — nieszczery; „diplous dndras”, gr. (Przysłowia 3.23 Zenobiusza, ok. 130 n.e.); zob. Głowa (o dwu twarzach). Człowiek o trzech twarzach. „Mąż straszny — ma trzy oblicza, on ma trzy czoła” (Dziady cz. III 5, 70—1 Mickiewicza); zob. Głowa (o trzech twarzach). Oblicze hipokratesowe, lac.facieshippocratica — na której widać oznaki zbliżającej się śmierci; od opisu takiej twarzy na początku Prognoz koskich Hipokratesa. Twarz — zdolności, umiejętności. „Niektórzy umieją wnosić z twarzy, jakie ktoś ma zdolności” (Pro Murena 21,44 Cicerona). „Piękna twarz — klucz do zamkniętych drzwi” (Gulistan 3,28 ’Ogród różany’ Saadiego z Szirazu). Twarz — kara. W Boskiej Komedii Dantego magowie i wróżbici kroczą mozolnie przed siebie mając twarze przekręcone do tyłu (Piekło 20. 10—30), gdyż chcieli widzieć zbyt daleko naprzód. Na dnie piekła Lucyfer o trzech twarzach: purpurowej (Europa — nienawiść), bladopłowej (Azja — niemoc) i czarnej (Afryka — niewiedza) (34, 37—46). Skąpcy pokutują leżąc twarzą w prochu (Czyściec 19, 70—2). Twarz — Księżyc, twarz boga Nocy, w mit. egip. Totha, w mit. skand. Mani. „Błędna twarz miesięczna” (Impreza S Daniela Nieborowskiego). Twarz — Noc. „Noc idzie — czarna noc z twarzą Murzyna!” (Do Obywatela Johna Brown 20 Norwida). „Noc milcząca i czarna jak zdrada do ślepych szyb murzyńską, płaską twarz przyciska” (Północ 5—6 Leopolda Staffa). Twarz nieba — firmament, nieboskłon. „Tyle przysiąg naskładał, ile słów wymówił, i złamał je wszystkie przed obliczem dobrotliwego nieba” (Król Lear 3,4 Szekspira, wg tł. Z. Siwickiej). „Bardzo słodko jest patrzeć w piękną i otwartą twarz nieba” (To One Who has been Long m City Pent Johna Keatsa). Twarz — księga. „Oblicze twoje, mój panie, to księga, w której wyczytać można dziwne rzeczy” (Makbet 1,5 Szekspira, tł. Z. Siwickiej). Twarz — zwierciadło duszy, charakteru. Przysłowie: Każdego twarz pokazuje, jakim się wewnątrz znajduje. „Twarz jest obrazem duszy, a oczy jej tłumaczem” (Mówca 60 Cicerona). Twarz — zasłona duszy, kamuflaż. Przysłowie: Twarz nie zawsze umysłu odkrywa. „Niechaj twarz twoja twego serca nie zawstydza” (Prace i dnie 714 Hezjoda). ,fronti nulia fides” lać. ’nie ufaj twarzy’ (Satyry 2,8 Juwenala), nie wierz pozorom, nie wszystko złoto, co się świeci. ..Nie sposób z oblicza dociec usposobień duszy” (Makbet 1,4 Szekspira, tł. J. Paszkowskiego). Malowana twarz — maska, zmiana osobowości, obrona przed „złym okiem” i czarami; uwodzenie, kokieteria; charakteryzacja aktora. „Małpa pokryta farbą i pudrem” (Sejm kobiet 1072 Arystofanesa), o brzydkich staruchach usiłujących wabić przy pomocy kosmetyków. „Kasiu, to nie żałoba — ubielone lice!” (Do Kachny Jana Kochanowskiego). „Twarz polska nie ma obłudnej skorupy” (Poema Piasta Dantyszka… 530 Słowackiego). Twarz — mowa bez słów, drzwi do niewidzialnego w człowieku, namiastka całego człowieka, przelotne odsłonięcie osoby. „Dla człowieka bystrego twarz jest mową” (Sentencja Publiusza Syrusa, I w. p.n.e.). „Często milcząca twarz ma głos i słowa” (Sztuka miłosna 1,574 Owidiusza). „Piękna twarz to milcząca rekomendacja” (Apoftegmaty 12 Francisca Bacona). „Jego twarz — tablica niewysłowionych myśli” (Sen 6 Byrona). Twarz brodata — starość, mądrość, doświadczenie a. młodość, brak doświadczenia (zależnie od mody). Twarz bezwłosa (u chłopca) — młodzieńczość, niedoświadczenie. Twarz wzniesiona — kontemplacja nieba. bóstwa, muzyki. „Wszelaki zwierz inszy pochyłym stworzono, a człowiek twarz wyniosłą niesie przed wszystkimi, patrząc w ozdobne niebo oczyma jasnymi” (Satyr albo Dziki maż 332—4 Jana Kochanowskiego). Twarz — krajobraz. „Moim pejzażem jest ludzka twarz” (malarz ang. Joshua Reynolds). Twarz — ogród. „Teraz, gdy kwiecień twej młodości przystraja ogród twojej twarzy” (Ditty: Nów That the Aprii Edwarda Herberta of Cherbury). Twarz — potęga piękna. „Czy dla tej twarzy wyruszyło tysiąc okrętów? Czy przez nią spalono wyniosłe mury Troi?” (Doctor Faustus 1328 Christophera Marlowe’a), mowa o Helenie trojańskiej. Twarz — prawda. „Bo prawda ma taką twarz i taką minę, że aby być kochanym dość tylko być widzianym” (Łania i pantera 1,33 Johna Drydena). Oblicze świata — losy świata, sytuacja świata, dzieje. „Gdyby nos Kleopatry był krótszy, inne byłoby oblicze świata” (Myśli Wl Pascala). Twarz — pomnik narodu. „Każda twarz jest pomnikiem narodu” (Dziadów części III Ustęp, Droga do Rosji 82 Mickiewicza). „Twarz umarłego jest jak patent wojskowy do świata przyszłego” (Dziady cz. III 3, 50— l Mickiewicza). Twarzą w dół (pogrzebany nieboszczyk) — nie może, wg dawnych pojęć lud., prześladować żywych jako upiór. „Na grobie kwiat posiałam. Jednego zapomniałam: by był ku ziemi twarzą; więc widma za mną łażą” (Bolesław Śmiały 2, 15, 562—5 S. Wyspiańskiego). Twarz opuszczona — wstyd, hańba, klęska. Stracić twarz — skompromitować się, zblamować się. Zachować twarz — nie stracić twarzy, zachować dobre imię, reputację. Twarz — majątek. „Moja twarz jest mym majątkiem, panie, odpowiedziała” (Dokąd idziesz, ślicznotko? anonim ang., ok. 1850). Czerwona twarz — gniew; wstyd. Blada twarz (w powieściach o Indianach) — człowiek białej rasy. Twarz pokerowa — nie zdradzająca, jakie karty gracz ma w ręku; twarz ukrywająca myśli. W astrologii: znak zodiaku Baran. W marzeniu sennym: (piękna) miłe odwiedziny; (wesoła) szczęście; długowieczność; (smutna) bezczynność; troski; (brzydka) przedwczesny zgon.

Motyl symbolizuje dążenie do światła; życie; śmierć; nieśmiertelność, zmartwychwstanie, duszę. Psyche; intuicję; miłość; lubieżność; szczęście, przyjemność; wesołość, swawolę, swobodę; kolorowe piękno, strojność, wytworność, próżność, dworaka; lekkość, błahość, beztroskę, bezmyślność, lekkomyślność, nieroztropność; niestałość; przemijanie, marność. Motyl w buddyzmie — atrybut Siakiamuniego (’mędrca Siakiasów’), tj. Buddy. Skrzydła motyla — przemijanie czasu, godzin, chwil; miłość. Hory, w mit. gr. uosobienia pór roku, później godzin (gr. hora ’pora roku; pogoda; godzina; bieg czasu; młodość’), wyobrażano niekiedy z motylimi skrzydłami; podobnie Zefir, wiosenny wiatr zachodni, oraz boga miłości. Erosa. Grecki wyraz psyche oznacza ’duszę; motyla’; motyl reprezentuje tu duszę w przeciwieństwie do robaka, wyobrażającego ciało (soma). W plastyce przedstawiano często Psyche jako motyla a. małą, uskrzydloną dziewczynkę przypominającą motyla, niekiedy z Erosem, który poddaje ją próbie ognia (zapalonej żagwi), czyli oczyszczających i odradzających płomieni miłości. Poczwarka motyla — śmierć. W mit. gr. Tanatos, geniusz śmierci, brat HypnosaSnu. Czasami wyobrażano motyle na grobowcach. Przeobrażenie poczwarki motyla w postać dorosłą (imago) — wyjście duszy z ciała w chwili śmierci. Przeobrażenie zupełne motyla: jajo, gąsienica, poczwarka, imago — życie, śmierć i zmartwychwstanie. Motyl nocny trupia główka (łac. Acherontia atropos, od Acheron ’rzeka w Hadesie’ i gr. ’nieodwracalny’) wg wyobrażeń antycznych wyfruwa z Piekieł; dlatego nazywany był w różnych okresach: sfinks, Styks, satanas, ariel, morta, meduza, charon, leta. Motyl z arsenału czarnej magii, na równi z wampirem, nietoperzem, czarnym kotem, puszczykiem itd. Motyl w tradycji chrzęść. — Wielkanoc, zmartwychwstanie Chrystusa; zmartwychwstała dusza ludzka (w plastyce: w ręku Dzieciątka Jezus a. w martwych naturach). Motyl — przemijanie; próżność, marność. „Człowiek to motyl: skrzydła aksamitne letniemu tylko pokazuje słońcu” (Troilus i Kresyda 3,3 Szekspira, tł. L. Uiricha). „Dni nasze jak dni motylka, życiem wschód, śmiercią południe” (Pierwiosnek 13—14 Mickiewicza). Motyl — dworak. „Zwykły motyl dworski, trzepocący się w królewskiej świcie” (Sardanapalus 5,1 Byrona). Motyl — wytworność, elegancja. Ozdobność ornamentów na skrzydłach motyla zwraca uwagę prześladowców, ale też odstrasza (np. pozorowane wielkie oczy niepylaka, nastroszą pawika, osadnika). Motyl — mężczyzna niestały w uczuciach, płochy, wietrznik, zmiennik. Niestały jak motylek. Przefruwa z kwiatka na kwiatek. „Różnie skrzydełka kołysał, już jemu i łąk nie stało; wszystkie kwiatki powysysał. Motylu, jeszcze ci mało?” (O motylu l—4 F. D. Kniaźnina). Motyl — lekkomyślność, nieroztropność. Motyl nocny, przyciągany przez blask ognia, opala sobie skrzydła i ginie. Mistyczna, ofiarna, bezinteresowna miłość duszy do światła. Motyl — beztroska, swoboda postępowania. Przeciwnie niż pszczoła dążąca prosto do celu, motyl lata bezładnymi zakosami, a mimo to także trafia do celu (a przy tym stanowi w locie cel trudny do pochwycenia przez ptaki). Motyl — błahość, coś lekkiego, nieważnego, bezwartościowego. Przysłowia: Motyle gonić (łapać) — zbijać bąki, marnować czas na głupstwa. Godności zabieganie — motylów łapanie. Lekki jak motyl. „Za motylem nie goń automobilem” (Feliks Chwalibóg). W marzeniu sennym: niestałość; wyswobodzenie się; odnowa.