(Kij) Laska symbolizuje światło. Słońce, oś Wszechświata; potęgę, władzę, godność, dostojeństwo, przewodzenie (w radzie, w sejmie); rozkaz, wolę, siłę woli; nauczyciela, wychowanie, karę, bicie, cięgi, nadzorcę, włodarza; pasterza, owczarstwo, biskupa; wiarę; zmartwychwstanie; wyrocznię, wróżbę; pielgrzymkę, wędrówkę, żebractwo; chromanie, kulawiznę; podporę, ślepotę, starość; czarodziejstwo, magię, cud, różdżkarstwo; medycynę, poszukiwanie wiedzy; opiekę, obronę, pomoc, pociechę, wyzwolenie; fallusa; miarę; pokój; czystość. Por. Berło, Maczuga. Laskawąż — wola boska, drzewo życia, mowa, twórcze słowo, atrybut Mojżesza. ,,Rzekł Pan do Mojżesza: Co trzymasz w ręce? Odpowiedział: Laskę. I rzekł Pan: Rzuć ją na ziemię. Rzucił i obróciła się w węża. l rzekł Pan: Ujmij ogon węża. Ujął, i wąż obrócił się w laskę” (Ex. 4,2—4). Egipcjanie przedstawiali boga Słońca z laskąwężem. Por. niżej Kaduceusz. Laska Mojżesza — różdżkarstwo. ,,I podniósł Mojżesz rękę i uderzył dwakroć laską w skałę, i wyszły wody bardzo obfite, tak iż pił lud i bydło” (Num. 20,11). Dwie laski prorokapasterza: Piękność — przymierze zawarte przez Boga ze wszystkimi ludami; Powrózek — jedność narodowa i społeczna Izraela (Zachariasz 11,7— 15). Laska chleba — podstawa pożywienia, jadło, chleb powszedni. „Oto ja złamię laskę chleba w Jeruzalem i będą jeść chleb pod wagą i w trwodze” (Ezechiel 4,16); łamać laskę chleba — sprowadzać głód. Laska życia — chleb. Laska żelazna — berło; twarda ręka, surowe, srogie rządy. „Będziesz nimi rządził laską żelazną, a jak naczynie garncarskie pokruszysz ich” (Psalm 28). Laska Asklepiosa — zmartwychwstanie, gdyż leczenie groźnej choroby traktowano jako przywoływanie pacjenta z tamtego świata, pacjenta, który był już jedną nogą w grobie. Kaduceusz (gr. kerykelon, tac. caduceus), symboliczna biała laska staroż. heroldów i posłów, oznaka ich nietykalności, emblemat pokoju i handlu, przynoszący szczęście, czyniący cuda; laska Hermesa jako posła bogów, boga handlu, boga uśmierzającego spory, przewodnika dusz do świata podziemnego, sprowadzająca a. odpędzająca sen, znak wiosny i płodności, kij opleciony parą wężów, zwieńczony parą skrzydełek i (u Rzymian) podróżnym kapeluszem boga (gr. petasos). Laska — potęga, węże — mądrość, skrzydełka — szybkość, kapelusz — wzniosłość myśli; cztery „pierwiastki”: laska — ziemia, skrzydełka — powietrze, węże — ogień i woda. Laska — poseł, wysłannik. W sztuce bizantyjskiej aniołowie występują z długą laską, oznaką ich funkcji wysłanników niebios (anioł, gr. dngelos ’poseł, wysłannik, tłumacz, zwiastun’). Tyrs — laska Dionizosa, symbol płodności; zob. Bluszcz, Pinia. Zakwitająca laska — wola boska, wybór, przywództwo, płodność, witalność, odrodzenie, zmartwychwstanie, skrucha, przebaczenie, atrybut arcykapłana Aarona (Ex, 17,8), Jessego (drzewo genealogiczne króla Dawida i Jezusa; Izajasz 11,1), św. Józefa Oblubieńca. „Weź od wszystkich książąt pokoleń po lasce, lasek dwanaście, i każdego imię napiszesz na lasce jego. (…) Którego z nich obiorę, zakwitnie laska jego” (Num. 17,1—9). Achilles ślubuje, że pierwej jego drewniane berło zakwitnie niż on powróci na pole bitwy pod Troję (Iliada 1,240 Homera). We śnie Klitajmestry zmarły Agamemnon „przy ognisku zatknął to berło, które sam piastował niegdyś, zaś Egist dziś dzierży; z berła bujna latorośl strzeliła” (Elektro 419—422 Sofoklesa, wg tł. K. Morawskiego). Kandydaci do ręki Marii Panny, wg legendy maryjnej, składają w świątyni jerozolimskiej rózgi, a rózga Józefa zakwita. Papież proszony przez Tannhausera o absolucję odparł, że prędzej berło papieskie zakwitnie niż Bóg przebaczy rycerzowi jego igraszki z Wenerą; jednak po trzech dniach berło zakwita (Pieśń Tannhausera’, 1515 r.). Pałka rozbójnika (z bajki międzynarodowej i polskiej), podlana jego łzami skruchy, zakwita jak jabłonka. Przysłowie: Kiedy zakstą kije (tj. nigdy). Kij podpierający półkole — połączenie ognia z wodą, zasady męskiej z żeńską, ducha i materii. Kij pastuszy, laska pasterska — w Egipcie — władza, wiara, atrybut Ozyrysa, Anubisa; wraz z biczem — dualistyczny emblemat faraonów. Laska Dobrego Pasterza. „Laska twoja i kij twój, te mnie pocieszyły” (Psalm 22,4); w tradycji chrzęść, laska Chrystusa — pomoc boska, zwoływanie dusz osób zmarłych. Zakrzywiony długi kij pastuszy — laska pasterska; stąd symbol pasterza wiernych — biskupa: pastorał. Laska — atrybut św. Wojciecha, św. Brygidy, św. Krzysztofa, św. Ceaddy (duchownego ang. z VII w.). Feruła — rygor, dyscyplina, karność, regulamin; pręt, liniał, rózga, laska, używane (zwł. dawniej) do karania dzieci w szkole, gł. do bicia po wierzchu dłoni; łac. ferula ’koper olbrzymi; pręt, bat’. Kij — bicie, cięgi. Przysłowie: Mądremu słowo, głupiemu kij. Nie przystępuj bez kija — o człowieku pysznym, hardym, wyniosłym. Nie kijem (go), to pałką (bić) — wszystko jedno. Kij atrybutem Gramatyki, jednej z siedmiu dawnych sztuk wyzwolonych, która kijem nakłania uczniów do nauki. Kij samobij — w bajkach — czarodziejski kij, który sam bije na rozkaz właściciela. Laska (kij) — broń, broń magiczna, najstarszy, obok kamienia, oręż człowieka. Laska czarnoksięska — bajeczna, mająca moc czynienia cudów, atrybut czarodziejski Kirke (Odyseja 10 Homera), dobrych wróżek z bajki, które swą laseczką zmieniają dynię w karetę, a złą królową w ropuchę. Dziś emblemat błaznów, magików, kuglarzy, prestidigitatorów. „W czyim ręku Prospera tajemnicza laska, ten władcą jest — na SCENIE” (Wyzwolenie 3,619—620 Wyspiańskiego). Kij miotły — rumak czarownic, na którym udawać się miały na sabaty. Złamany kij, złamana laska — kres czarów, koniec praktyk czarnoksięskich. Kij — konik dziecięcy. Laska ze złotą gałką — różdżka czarodziejska, mistyczna; jej gałka (zawierająca niekiedy czarodziejskie zioła, maści, pachnidła) obdarzała właściciela magiczną mocą. Pozostałością tych wyobrażeń w folklorze amer. była laska ze złotą gałką, nieodłączna dawniej towarzyszka lekarzy w USA i emblemat umiejętności medycznych; gałka często zawierała mocne substancje zapachowe a. odkażające, mające chronić lekarza przed przykrymi fetorami i infekcją. Laska bywała w różnych okresach atrybutem sędziego, proszącego, ślubującego, przysięgającego; posła, herolda władcy; nadzorcy, włodarza. Sędzia, skazując na śmierć, łamał swą laskę nad głową skazańca i rzucał mu ją pod nogi. Laska — nauczyciel, wychowawca, mistrz kierujący wtajemniczeniem; kij wskazuje drogę adeptowi, uczniowi, który posuwa się naprzód wspierając się na radach i wskazówkach mistrzanauczyciela jak na lasce. W Grecji wykładowcy, którzy wyjaśniali tekst Iliady, nosili czerwone laski (kolor heroiczny), a którzy tłumaczyli tekst Odysei — żółte (kolor podróżnikażeglarza). Laska marszałkowska — władza, urząd, godność marszałka sejmu; w niektórych armiach atrybut marszałka, feldmarszałka. Krótka laska o dużej gałce — w dawnej Polsce buzdygan, buława hetmańska, regimentarska; w niektórych armiach laska, buława oficerów sztabu (z nm. Stab ’laska; sztab; sztaba’). Laska o dużej gałce — godło majordoma, odźwiernego, szwajcara, woźnego sądowego. Laska o małej gałce — godło marszałków sejmowych, koronnych, wielkich, nadwor nych, prymasowskich, trybunalskich; weselnych. Pałeczka dyrygenta, batuta, jest odmianą dawnej, długiej laski, którą do pocz. XIX w. dyrygent wybijał takt, stukając nią o podłogę. Laska symbolem ognia, płodności, odrodzenia. W mit. gr. Hermes wynalazł ogień ziemski, chtoniczny, telluryczny (w przeciwieństwie do ognia niebiańskiego, skradzionego bogom na użytek ludzi przez Prometeusza, użyźniającego ognia iskry, błyskawicy i pioruna), dobywając go przez pocieranie o siebie dwu drewien, miękkiego i twardego. Laska z mieszkiem — kochanek; fallus i moszna. Laska kochanka — nadzieja, którą się podpiera w drodze do swojej miłej. „Nadzieja jest laską kochanka” (Dwaj panowie z Werony 3,1 Szekspira). Taniec z laskami, mieczami, siekierami — spółkowanie z ziemią dla pobudzenia jej płodności. Zbiorowy taniec mężczyzn znany w wielu krajach w różnych odmianach: z ciupagami — górali polskich i słowackich, z mieczami i szablami — górali kaukaskich, z kijami opierzonymi — Indian amer. itd. Laski starców w ceremoniale urodzaju. Uderzają laskami o ziemię, aby nakłonić bogów chtonicznych a. zmarłych przodków do pobudzenia wegetacji. Laska — podpora cielesnej a. duchowej słabości. ,,Pozwól nam być twą laską w drodze do śmierci” (Maria Stuart 5,1 Fr. Schillera). Laska (kij) — starość, kulawizna, chromanie, ślepota; laską a. kijem wspiera się stary, kulawy i niewidomy. Przysłowie: Laska starca puka w ziemię, aby go wpuściła. Biała laska — emblemat niewidomego, dawniej żebraka, wygnańca, jeńca, skazanego buntownika, posła strony chcącej się poddać (na wojnie). Torba i kij — emblemat żebraka, nędzarza. Pij, pij, na starość torba i kij. Puścić z kijem żebraczym. Kij pielgrzymi, podróżny, wędrowny, żebraczy — wędrówka, bezdomność, brak majątku. ,,Pójdź, mój kiju, druhu stary, przemierzymy glob dokoła” (Kiedy ktamią l—2 Andrzeja Niemojewskiego). Kij — dwie możliwości. Przysłowie: Kij ma dwa końce. I tego, co grozi, obić może. Pręt — dawna miara długości; pierw. laska, tyczka; zob. Trzcina (pręt). Kij, pałka, maczuga — zbójca, rozbójnik. Laska opolna w Polsce piastowskiej służyła do zwoływania kmieci na wiece i do sądu przez uderzanie nią w drzwi chaty. Kij — las. Przysłowie: Łatwiej o chlebie przyjść do kija, jak o kiju do chleba, tj. lepiej mieć orną ziemię bez lasu niż las bez gruntów. Kij w błoto (rzucić) — użyć wyzwiska, przekleństwa, ubliżyć, obsypać obelgami, zmieszać z błotem.

Wielbłąd (dromader, baktrian) symbolizuje pychę, godność, stateczność, królewskość, Azję; próżność; okręt; przewóz: ciężki trud, posłuszeństwo, potulność, niezmordowaną wytrwałość; ostrożność; dobrą pamięć; wstrzemięźliwość, umiarkowanie, abstynencję, niewybredność; nieumiarkowanie; lubieżność; pokutę; pozory; głupotę, chytrość; nieforemność, niezdarność, garb; trudny charakter, wściekłość, złe nawyki; śmierć. Wielbłąd na Wschodzie — bogactwo i pogaństwo Wschodu, okręt pustyni, dostojeństwo, powaga, godność; wstrzemięźliwość (obywa się bez pokarmu i napoju przez wiele dni marszu przez pustynię); droga (przez pustynię) ku (ukrytej oazie) boskiej esencji. Wielbłąd — dobra pamięć; przysłowie gr.: Wielbłąd nigdy nie zapomina krzywdy. Wielbłąd — próżność; prosił Zeusa o rogi, które zdobią tyle innych zwierząt; bóg nie tylko odmówił jego prośbie,’ale jeszcze za karę obciął mu uszy (Wielbłąd bajka Ezopa). Przysłowie: Wielbłąd, szukając rogów, kopyta utracił. Wielbłąd — niezdarność, niezgrabność, głupota. Wielbłąd na zgromadzeniu zwierząt, zobaczywszy małpę w tańcu, zapragnął sam popisać się tańcem i puścił się w pląsy tak niedołężnie, że wyrzucono go z zebrania (Wielbląd i Małpa Ezopa). Wielbłąd — egoizm, nieczułość. Przysłowie hebr.: Wiele starych wielbłądów nosi skóry młodych na targ. Wielbłąd — rozpusta. Wg Pliniusza (l 0,85) krycie samicy odbywa się w miejscu utajonym i trwa przez cały dzień. Wielbłąd — garb(y), bezkształt, nieforemność, kabłąkowatość, przeciwieństwo kształtów opływowych. „Łatwiej jest wielbłądowi przejść przez ucho igielne niż bogatemu wejść do królestwa niebieskiego” (Ew. wg Mat. 19,24), wariant przysłowia wsch. „Wodzowie ślepi, którzy przecedzacie komara, a połykacie wielbłąda” (Ew. wg Mat. 23,24). Wielbłąd w chrześcijaństwie — umiarkowanie, powściągliwość, pokora, poddanie, posłuszeństwo; ograniczoność, ciasnota umysłowa; szał, wściekłość. Na posągu w katedrze w Amiens atrybut uosobienia Posłuszeństwa; tamże klęczący wielbłąd wyobraża pokorę, poddanie się woli bożej. Włosiennica z sierści a. skóry wielbłądziej, noszona dla umartwiania ciała — pokuta. Atrybut św. Jana Chrzciciela (Ew. wg Marka 1,6). Wielbłąd — mylące pozory. „Wielbłąd, choćby sparszywiały, uniesie juki wielu osłów” (Adagia 5,81 Diogenianusa; ok. 125 n.e,). Wielbłądnik z Mekki — Mahomet. Wielbłąd w raju muzułmańskim — Al Adha, najszybszy z wielbłądów proroka, jedno z dziewięciorga zwierząt przyjętych do raju. Ulubionym wielbłądem Mahometa był wszakże Al Kaswa. W Kobie, w miejscu, gdzie ukląkł, postawiono meczet. Wielbłądziokształtny wąż był to, wg tradycji rabinackiej. wierzchowiec demona Samaela, na którym demon przyjechał do raju, aby nakłonić Ewę do spożycia zakazanego owocu. Latający wielbłąd — wg gł. księgi Kabały, Zohar, wąż, który kusił Ewę w raju, uważany też za skrzydlatego węża a. smoka. Czarny wielbłąd — śmierć. Przysłowie tur.: Śmierć jest to czarny wielbłąd, który klęka przed drzwiami każdego człowieka (aby zabrać zwłoki). Wielbłąd emblematem Azji jako jednej z czterech części świata. Wielbłąd — zły nawyk, zgubne przyzwyczajenie. „Nie wpuszczaj nigdy wielbłądziego nosa” (Wielbłądzi nos Lydii H. Sigurney; ang., 1815), bo wtedy będziesz musiał wpuścić i resztę. Wielbłąd — niewybredność, poprzestawanie na byle czym. „Dziewięć dromaderów chodziło co dnia na piasku pagórki karmić się chwastem nadmorskich ajerów” (Ojciec zadzumionych 4—6 Słowackiego). Ajer — szuwar, tatarak, tatarski korzeń. Dromader — duma, pycha; wyobrażany jako wierzchowiec osoby mającej tę wadę. Wielbłąd — hardość, wyniosłość. Wrażenie, jakie wywołuje wysoko uniesiona głowa i wzgardliwy wyraz pyska. Wielbłąd — nieumiarkowanie. Gdy zaspokaja pragnienie po długim marszu bez wody, potrafi odzyskać straconą w podróży wagę w dziesięć minut, wypijając 120 litrów wody. W heraldyce: wytrzymałość, zadowolenie z losu. W marzeniu sennym: harówka, (czarny) gwałtowna śmierć; zabójstwo.

Jedenaście jest symbolem nadmiaru, wybryku, przekroczenia prawa, nieumiarkowa”’a, przesady; przekroczenia dozwolonych granic; opozycji, buntu, dysonansu, nieudanego przedsięwzięcia; buntu aniołów; męczeństwa; konfliktu, gwałtu; niebezpieczeń^wa; zmiany; odnowy a. przerwania roz woju; walk wewnętrznych; choroby; nieporządku, błędu; grzechu. Jedenastu apostołów pozostało z Jezusem, gdy Judasz (ofiara sakralna złożona w zastępstwie Jezusa) odszedł. Jezus ukazuje się jedenastu uczniom w Galilei (Ew. wg Mat. 28, 16 —20). Godzina jedenasta w Ewangelii wg Mateusza (20, 6) znaczy ’spóźniona pora, ostatnia chwila, za pięć dwunasta’ (godz. ) l w Biblii oznacza naszą 17); nazwa staropolskiej metody sytuowania budynków mieszkalnych tak, aby okna frontowe były oświetlone pełnym słońcem, gdy dobiega ono południa. 11 000 dziewic towarzyszyć miało świętej Urszuli. Jedenaście w symbolizmie chrzęść. — (niekiedy) grzech (np. wg św, Augustyna), gdyż przekracza 10, liczbę Dziesięciorga Przykazań. W afrykańskich tradycjach ezoterycznych szczególnie święta liczba tajemnicy płodności: kobieta ma jedenaście, a mężczyzna tylko dziewięć otworów. W formie l—l emblemat równowagi, jedności, objawienia, zgody. Jedenaście — nieumiarkowanie, przesada. „Pucu! pucu! chlastu! chlastu! Nie mam rączek jedenastu, tylko mam dwie rączki małe, lecz do prania doskonałe” (Pranie l—4 Marii Konopnickiej). Jedenaste przykazanie (żart.): Nie daj się przyłapać! albo Nie daj się zbić z tropu (z pantałyku)! W marzeniu sennym — strata pieniężna, kłopoty.

Kot jest symbolem Księżyca; Słońca; wieszczby; grzechu; czarów, diabła; nieszczęścia; ciemności i śmierci (czarny kot); nadużywania dóbr doczesnych; drapieżności, okrucieństwa; chytrości i zdrady; egoizmu; pochlebstwa; perwersji; niewierności; złodziejstwa; dumy, niezależności, swobody; wrażliwości, nerwowości; melancholii; powściągliwości; upodobania w wygodzie i luksusie, lenistwa, domatorstwa; czysto ści, staranności, wdzięku, delikatności, igraszek; długowieczności; chuci, płodności, macierzyństwa. Zob. Mysz(eis). Dzieje kota w starożytnym Egipcie sięgają 4500 lat lub jeszcze dawniejszych czasów; za panowania V i VI dynastii (2500— 2200 p.n.e.) stał się zwierzęciem świętym, nie ma jednak dowodów na udomowienie go przed 1500 r. p.n.e. Jako atrybut bogini Bast (Bastet) związany był z płodnością, szczęściem, radością i ciepłem słonecznym; boginię wyobrażano jako kotkę lub kobietę z głową kotki. W okresie XXII dynastii (ok. 935—730 p.n.e.), gdy miasto Bubastis zostało stolicą Egiptu, boginię czczono jako jedno z głównych bóstw narodowych. Kot stał się obrońcą domu, matki i dziecka przed demonami, zabicie go karano śmiercią; po zgonie kota cały dom przywdziewał żałobę (golono sobie brwi), a zwłoki balsamowano i grzebano na olbrzymich nekropolach kocich. Niezależność i rezerwa kota (widoczna zwłaszcza przez kontrast z uległością i przywiązaniem psa) uczyniła z niego w średniowiecznej Europie synonim fałszu i obłudy. W bajkach La Fontaine’a z XVIII w., kiedy kot rozpowszechnił się już jako zwierzę domowe i łowca myszy, występuje on jako wcielenie świętoszkowatości, szelmostwa, oszustwa, dwulicowości, okrucieństwa i cynizmu. Podobnie w folklorze, który uważa go za najchytrzejsze (prócz lisa) zwierzę, W XX wieku kot wrócił do łask, zwłaszcza w krajach anglosaskich. W opowiadaniu Kot, który chodził własnymi drogami (1902) pisarz ang. Rudyard Kipling przedstawia pierwszego kota, który sprytnie wkradłszy się w łaski kobiety, zdobył dostęp do ciepłego mleka nie tracąc dumnej niezależności. Kot jako spryciarz, a nawet mędrzec występuje m.in. w bajce Ch. Perraulta Kot w butach (1697) i w powieści E. T. A. Hpffmanna Kota Mruczysława poglądy na życie (nm. Lebensansichten des Kater Murr), 1821. Kot uchodzi też za zakutą głowę, wcfelenie braku pamięci. Koci łeb — tępa głowa nie umiejąca nic spamiętać. Kocie łby — bruk z kamienia polnego. Kot — odporność fizyczna; długowieczność (choć żyje 10 do 20 lat). Zawsze spada na cztery łapy, jest podejrzliwy, ostroż ny. Indyjski zbiór Pańczatantra (ok. 300 p.n.e.) powiada: „Natura dała kotu dziewięć żywotów zamiast jednego”. Kot związany jest z Księżycem jako zwierzę lunatyczne, polujące nocą, widzące w nocy, poruszające się bezszelestnie jak sowy i nietoperze; oczy jego błyszczą w (niecałkowitych) ciemnościach, a źrenice zmieniają kształt podobnie jak fazy Księżyca. Kot był atrybutem bogiń księżycowych: Izydy i Artemidy (Diany), która zmieniła się w kotkę uciekając przed stugłowym olbrzymem Tyfeuszem (Tyfonem), co opisuje Owidiusz w Metamorfozach (5,330), księżycowej boginiczarownicy Hekate i skandynawskiej bogini płodności, czarów i wróżb Frei, która jeździła wozem zaprzężonym w koty i nosiła rękawice z kocich skórek. „Gdy kot przejdzie drogę” to zły omen {Kobiety na zgromadzeniu ludowym 792 Arystofanesa). „Gdy kot przejdzie mu drogę, on cofnie się z drogi” {Charaktery 16,2 Teofrasta). W średniowieczu czarownicy chętnie zmieniali się w koty. Kot był siedliskiem diabła i uczestnikiem sabatów, towarzyszem czarownic (do dziś dnia — pań wróżących z kart, ręki, kuli kryształowej itd.), które były projekcją złej matki, podobnie jak dobre wróżki — dobrej matki. Kota posądzano o wysysanie życia z oddechu śpiących niemowląt. Skutek był taki, że traktowano go okrutniej niż jakiekolwiek inne zwierzę. Jednym z barbarzyńskich sposobów wypędzania diabła z kota było zaciskanie mu na ogonie rozszczepionego drewna (stąd przysłowie: Brać koty w leszczoty) lub przywiązywanie mu do ogona pęcherza z garścią suchego grochu wewnątrz, co zresztą do dziś jest dla niektórych ludzi świetną zabawą. Stąd powiedzenie: Lata jak kot z pęcherzem. Koty torturowano i palono żywcem, zwłaszcza na święty Jan, jeszcze w XVI wieku w Paryżu, na placu du Chatelet. Czarny kot — ciemność, zagrożenie i śmierć; biały przynosić ma szczęście (w Anglii na odwrót). Czarny przepowiada pogodę na morzu, dlatego lubią go na statku marynarze (choć wypowiadanie słowa „kot” jest tam tabu!). Koszmarny czarny kot jest bohaterem opowiadania Edgara Allana Poego. W tradycji muzułmańskiej czarny kot ma własności magiczne, siedem żywotów, bywa godnym szacunku, ale złośliwym dżinnem; krwią jego można pisać zaklęcia rzucające urok. We Francji kota uważano za ducha zboża: ostatnie zżęte pokosy zbiorów nazywano kocim ogonem. Gnostycy twierdzili, że kot jest tym w stosunku do psa, czym charakter kobiety w stosunku do charakteru mężczyzny. Kobiece cechy kota: łagodność, skłonność do podstępów, zmysłowość (nawet futerko kocie pobudza seksualnie); o dziewczynie mówi się kotka, kociak. Kot nieraz symbolizuje vulvę (a mysz — penisa; tym tłumaczą strach kobiety przed małą i niegroźną myszką). Przejmujące wrzaski marcowych kotów („kocia muzyka”, zob. Muzyka) i niesamowity ceremoniał ich umizgów uczyniły z kota wyobrażenie chuci i rozpasania seksualnego, a także płodności. Kotka — czułe i pogodne macierzyństwo. Kot — lenistwo, wygodnictwo, sybarytyzm; zwinięty wygodnie w kłębek, odsypia w ciągu dnia przez długie godziny swoje nocne przygody, z satysfakcją wygrzewa się na słońcu lub przy piecu. Kot jest obrazem elegancji i wdzięku niemal w każdej przybranej przezeń pozycji. Kot — czystość; spędza mnóstwo czasu na toalecie; nie znosi nienaturalnych zapachów. Ulubione igraszki kota z kłębkiem nici, frędzlami, kulką, sznurkiem, przedstawiają go jako stworzenie lubujące się w beztroskiej zabawie, mimo że jest ona treningiem do charakterystycznej dla niego, wyrafinowanie okrutnej zabawy ze schwytaną myszą. Kupować kota w worku — kupować lekkomyślnie, bez sprawdzenia; w dzisiejszym użyciu na kontynencie europejskim (w Anglii mówi się o kupowaniu prosięcia w worku) służy jako usprawiedliwienie stosunków przedmałżeńskich (aby nie kupować kota w worku), o czym pisał już dwukrotnie pod koniec XVI wieku Montaigne w swych Próbach. Śmiać się jak kot z Cheshire (ang. grin like a Cheshire cat) — dawne ang. porównanie spopularyzowane przez Lewisa Carrola w Alicji w krainie czarów (1865). W heraldyce: odwaga, wolność, indywidualizm; czujność; wytrwałość; chytrość; strategia. W marzeniach sennych: perfidia, zdrada; (zły) kłótnie; (gdy zabija) uniknięcie niebezpieczeństwa; (miauczący) obmowa; (mruczący) nieszczerość; (drapiący) oszustwo; (spacerujący) podróż wodą.

Młot symbolizuje życie; myśl; pracę, twórczość, rzemiosło, metalurgię, kowalstwo, rzeźbę, naśladowanie natury; płodność, fallusa; serce; boskość; los; Słowo; męczeństwo, Pasję, ukrzyżowanie, narzędzie śmierci, śmierć; nieśmiertelność, moce niebiańskie; burzę wiosenną, błyskawicę, piorun, grzmot; gwałtowność, zło, brutalną siłę, przemoc, oręż. Por. Berło. Młot całego świata — Babilon. „Jakże złamany jest i skruszony młot wszystkiej ziemi! Jakże się obrócił w pustynię Babilon między narodami!” (Jeremiasz 50,23). Młot — oręż wojenny, Izrael. „Jesteś moim młotem, moim orężem wojennym; tobą miażdżę narody i tobą niszczę królestwa” (jw. 51,20). Młot — Słowo. „Czyż słowa moje nie są jak ogień, mówi Pan, i jak młot kruszący skałę?” (jw. 23,29); por. Ogień. Młot — człowiek, który fałszywie zeznaje przeciw bliźniemu swemu. Por. Księgę Przypowieści (25,18). Młot — przeznaczenie, los, atrybut bogini Ananke, uosobienia konieczności, fatum. Młot — oręż bogów nieba, deszczu, płodności, ognia, zniszczenia, wiosny, burzy, grzmotów, błyskawic i piorunów; twórca i niszczyciel, narzędzie życia i śmierci. Młot — tajniki metalurgii, działalność kształtująca demiurga; narzędzie, którym w wielu mitach boscy kowale wykuwali firmament niebieski oraz broń dla bogów (HefajstosWulkan, Vólund, Ilmarinen itd.). Młot w mit. gr. — atrybut Hefajstosa, boga ognia i sztuki kowalskiej, kowala podziemnej płodności; w Rzymie atrybut Wulkana. Młot w mit. skand. — piorun, płodność, fallus. Młot boga piorunów Thora — Mjóllnir, którym jako piorunem bronił bram Asgardu przed napastnikami. Dwugłowy młot — błyskawica i grzmot, życie i płodność (por. Topór: Podwójny); młot Thora. Zastępczy symbol, mogący także reprezentować topór, krzyż, miecz. Młot (dawna broń) — potęga, siła, brutalna przemoc; zło. Młot i dłuto — narzędzia rzeźbiarza — naśladownictwo natury. Młot — nieśmiertelność. Staroż. Brytowie kładli zmarłym młot do grobu dla zapewnienia im żywota pozagrobowego. Germa nowie nosili młoty w pochodach pogrzebowych (może dla obrony spokoju zmarłych przed demonami?). Młot w chrzęść. — męczeństwo, ukrzyżowanie, męka Chrystusa. Atrybut św. Heleny, matki Konstantyna Wielkiego (która wg legendy miała odnaleźć drzewo Krzyża Sw.) oraz św. Eligiusza, patrona kowali, złotników i ślusarzy. Młot — przydomek majordoma frankijskiego Karola (Charles Martel, 688 —741), którego imieniem nazwano dynastię Karolingów. Młot na heretyków — przydomek św. Augustyna, Piotra d’Ailly (1350—1425), który skazał Husa, a także Johannesa Fabera, biskupa Wiednia od 1531. Młot na arian — przydomek św. Hilarego, biskupa Poitiers. Młot na kacerzów — przydomek Stanisława Karnkowskiego, arcybiskupa gnieźnieńskiego. Młot na mnichów — przydomek Thomasa Cromwella, lorda protektora Wielkiej Brytanii. Młot na Szkotów — przydomek Edwarda I Plantageneta, króla Anglii. Młot na czarownice (łac. Malleus maleficiarum) podstawowe źródło informacji o diabelskich knowaniach czarownic, wyd. 1489 w Kolonii przez H. Kramera i J. Sprengera (wyd. poi. 1614). Młot — serce, tętno, krew. Serce, tętno, krew wali miotem — bije mocno, gwałtownie. „Zemsta w mym sercu, śmierć w mojej jest dłoni, a krew w mej głowie kuje zemsty oręż” (Tytus Andronikus 2,3 Szekspira, tł. L. Uiricha). „W górę, serce — młocie wierny” (Ad astra… Elizy Orzeszkowej). Młot w wolnomularstwie — uparcie działająca energia, twórczy intelekt dający impuls rozmyślaniom poszukiwaczy prawdy, za pośrednictwem dłuta reprezentującego tu rozsądek i rozeznanie. Sierp i młot, zob. Sierp. Młot — myśl, kowadło — mózg. Młot i kowadło — obojnactwo; płodność; twórczość, twórczość poetycka. „Człek każdy na tym świecie jest kowadłem albo młotem” (Kowal 7—8 Stanisława Starzyńskiego). „Z jednej stali i pióro, i młot wykowano” (Dwa głosy 81 Wiktora Gomulickiego). Być młotem albo kowadłem — bijącym, a. bitym, uciskającym a. uciskanym, panem a. sługą. „Musisz wznosić się lub spadać, zapanować i zwyciężyć albo służyć i przegrywać, cierpieć albo triumfować, być kowadłem albo młotem” (2. Pieśń Kofty Goethego). Między młotem a kowadłem — w trudnej sytuacji, z której oba wyjścia są niebezpieczne. Myślą i młotem (tac. mente et malleo) dewiza geologów i archeologów. Pójść pod młotek — zostać wystawionym na licytację. Trzecie stuknięcie młotkiem przez licytującego oznacza, że przedmiot sprzedano. W heraldyce: przemoc, gwałtowność; niezłomna wola; strategia; praca (por. Sierp i młot), często w godłach kopalni kruszców. W marzeniu sennym: nieudolność, nieostrożność.

Szczur symbolizuje groźbę, zło, demona, diabła, upiora; wrogość, gwałt, zniszczenie, zdradę, oszczerstwo, donosicielstwo, szpiega; kłopoty, kradzież, chorobę, zarazę, dżumę, kalectwo, opuszczenie, głód, rozkład, śmierć; upływ czasu, czary; fallusa; muzykalność, mądrość, samowiedzę. instynkt, wytrzymałość; (dobrą) wróżbę, szczęście, dobrobyt, sytość, bogactwo, skąpstwo, zarozumiałość. niewdzięczność, ospałość. Szczur (w staroż. Egipcie) — zaraza; złowieszcze bóstwo epidemii. Szczur — mądrość, instynkt. Egipcjanie podziwiali mądrość szczura, który zawsze wybiera najlepszy gatunek chleba. „W tym mądrość szczurów, że na pewno opuszczą dom zanim się zawali” (Eseje, Of Wisdome for a Mań’s Self Francisa Bacona). Szczur w Chinach — przedsiębiorczość. dobrobyt: płodność; tchórzliwość. małoduszność. Brak szczurów w domu (niekiedy z całkiem racjonalnych przyczyn, jak opustoszała spiżarnia itp.) miano za niepokojący znak, gdyż szczury, tak płodne, uważano za inkarnację dzieci. Szczur — samowiedza. Przysłowie chin.: Szczury znają szczurze szlaki. Szczur rzygający drogimi kamieniami — hinduistyczny i buddyjski emblemat deszczu i płodności. Szczur w hinduizmie — wierzchowiec jednego z najpopularniejszych bogów Indii, Ganesi, słoniogłowego boga przezorności; okoliczność ta utrudnia walkę z plagą szczurów. Szczur w staroż. Rzymie — szczęście, (dobra) wróżba. Rzymianie wróżyli z zachowania się szczurów. Tarcze pogryzione przez szczury z Lawinium zapowiadały niepowodzenia. co się rychło sprawdziło w czasie ..wojny sprzymierzeńczej” 90—89 p.n.e. z Italikami. Widok białego szczura był dobrą wróżbą. Szczur (u pogańskich Brytów i Irlandczyków) — jeden z atrybutów Cernunnosa, celtyckiego, archaicznego, potężnego, powszechnie czczonego boga o jelenich rogach, chtonicznego ..pana dzikiej zwierzyny”. Szczur w chrzęść, śrdw. — zło, diabeł; fallus; gwałt i groźba; atrybut św. Finy (Serafiny) z San Gimignano w Toskanii. która sypiała na desce w pokoju rojącym się od szczurów, a zmarła wwiekulat 15wl253r. Szczury w folklorze — duchy zmarłych. choroby, czarownice, demony, skrzaty. Można im zostawiać na kartkach polecenia, np. prośbę o opuszczenie domu; one zaś mogą ostrzegać o zbliżających się nieszczęściach; trzęsieniu ziemi, chorobach, zgonach itd. Szczur — muzykalność. Wg dawnej legendy nm. szczurołap wyprowadził wszystkie szczury z Hamein nad Wezerą, grając na fujarce. Szczury wg wierzeń śrdw. miały słuchać wyśpiewywanych zaklęć a. rozkazów. Biały i czarny szczur — dzień i noc. Dla humanistów Odrodzenia te dwa niszczące wszystko gryzonie reprezentowały upływ czasu prowadzący nieuchronnie do rozkładu i śmierci. Szczur — oszczerstwo, szpiegostwo, donosicielstwo. zdrada, obmowa; atrybut Potwarzy; bogactwo, skąpstwo, działalność nocna, potajemna, skryta; kradzież (zapasów domowych). „Cóż to? szczur? Bij zabij szczura! Ten sztych dukata wart” (Hamlet 3,4 Szekspira, tł. J. Paszkowskiego). Hamlet, przebijając ukrytego za kotarą Poloniusza. Rai fr. ’szczur; skąpiec’; rat d’hótel ’złodziej hotelowy’. Szczur — ofiara poezji. Dawniej sądzono powszechnie, że irlandzkie szczury czyniące szkody na pastwiskach można wytępić wygłaszaniem zaklęć wierszem rymowym lub białym. „Zarymuj ich na śmierć jak irlandzkie szczury” (Wierszokleta Ben Jonsona). Szczury w domu — zapowiedź urodzaju. Przysłowie: Nie wypędzaj szczurów z domu, bo to błogosławieństwo plonu. Szczur w żeglarstwie — pechowe słowo, niewymawialne na statku. Przysłowie: Kiedy okręt ma zatonąć, szczury opuszczają go z pośpiechem. Plaga szczurów (w folklorze) — zapowiedź wojny; podobnie jak nagłe zwiększenie się liczby jemiołuszek a. mrówek. Szczur — niewdzięczność. Przysłowie hiszp.: Przyjąłem na mieszkanie w stodole szczura, a on stal się moim spadkobiercą. Przysłowie fr.: Przyjąłem na nocleg szczura, a on mnie ograbił. Szczur — zarozumiałość. ..Mnie to kadzą — rzekł bardzie do swego rodzeństwa siedząc szczur na ołtarzu podczas nabożeństwa” (Szczur i kot l—2 Ignacego Krasickiego). Szczur — głód; sytość. „Są dwa rodzaje szczurów: szczury głodne i szczury syte”, nm. Es gibt zwei Sorten Ratten: die hungrigen und die satten (Szczury wędrowne l—2 Heinricha Heinego). Szczur — ospałość. Przysłowie: Śpi (mocno) jak szczur. Szczur — odporność, wytrzymałość, hart. „Tak będzie do końca czasów… szczury odziedziczą Ziemię” (Królowa Elżbieta 3 Maxwella Andersena). Wg współczesnego folkloru popularnonaukowego, po III wojnie (atomowej) świat odziedziczą szczury i karaluchy. Szczur lądowy — ktoś nie znający morza i nie rozumiejący jego spraw; por. Wilk (morski). Szczur faraonów — zool. ichneumon, mangusta. W marzeniu sennym: skryci wrogowie.

(Siekiera) Topór symbolizuje podporę niebios. Słońce, światło, bóstwo, bron bóstwa, błyskawicę, grzmot, piorun; płodność; ityfallusa; las, bierwiona w ognisku, budulec, ciesiołkę; rozeznanie, rozsądek, prawdomówność; władzę, arystokrację, siłę, wojnę, nieokrzesanie; sprawiedliwość, karę, egzekucję; zemstę, cierpienie, męczeństwo, śmierć; wolność; skarb. Siekiery epoki kamiennej otrzymały drewniane toporzyska ok. 32000 lat temu; siekiery o ostrzach miedzianych pojawiły się w Egipcie ok. 4000 r. p.n.e., z czasem zastąpione przez ostrza z brązu, a następnie przez żelazne. Siekiery żelazne umożliwiły wyrąb olbrzymich obszarów leśnych w płn.zach. Europie i rozwój rolnictwa śrdw. Kamienny topór w folklorze — ochrona przed piorunem; wmurowywano je w tym celu w Bretanii w przewody kominowe. Topór w wielu mitach — podpora firmamentu; symbol ptaka zabijającego węże. Topór i trójząb — ogień (Słońce) i woda. Topór — płodność (niekiedy wyobrażany w związku z rybą); (ustawiony pionowo) ityfallus. Topór — znak nieograniczonej władzy urzędnika rz., wetknięty do wiązki rózeg liktorskich (\ac. fasces cum secwibus). Podwójny topór — boskość, płodność, Bliźnięta, królewskość, potęga, słowo boże, Słońce, błyskawica, ofiara, gr. litera tan. labirynt; podwójny symbol, zarazem chroniący i niszczący: życie i śmierć, dwie natury Chrystusa w jednej osobie; symbol królewski w kulturze egejskiej i w płn. Europie. Znajdowany w licznych dziełach sztuki krajów śródziemnomorskich, zach.europejskich, na Bliskim Wschodzie, w Afryce, w Indiach; łączący się (przez podobieństwo) z podwójnym sierpem Księżyca, z mandorlą, z rogami byka (często umieszczany między nimi, zwł. na Krecie), z labiryntem wyrażającym pielgrzymkę w poszukiwaniu środka świata egzystencjalnego. Broń Ama zonek, atrybut Zeusa Owocodawcy (Karpódotes) i Dionizosa Topora (Pelekys). Siekiera drwala — torowanie przecinek leśnych, rozcinanie ścieżek i wytyczanie duktów w lesie, droga światła w ciemności, Słońce; atrybut egip. boga Ptaha borującego drogi, przedstawianego z toporem wyobrażającym siłę, potęgę, wojnę, arystokrację. Siekiera drwala — skarb. ,,Właściciel siekiery, pożyczając mi ją, powiedział, że jest ona jego oczkiem w głowie; ale gdy mu ją zwracałem, była ona ostrzejsza niż w chwili, kiedy ją dostałem” {Walden H.D. Thoreau). Przyłożyć siekierę do korzenia — wykorzenić, radykalnie zniszczyć, przeznaczyć na zagładę; upokorzyć; emblemat Sądu Ostatecznego. „Już bowiem siekiera przyłożona jest do korzenia drzew. Wszelkie drzewo nie dające dobrego owocu będzie wycięte i wrzucone w ogień” {Ew. wg Mat. 3,10; Ew. wg Łuk. 3,9). Stąd topór atrybutem ewangelisty Mateusza. Przysłowie: Sosna chciałaby być krzakiem, gdy siekierę przyłożono jej już do korzenia. Siekiera posłuszna prorokowi. Wg Biblii, gdy żeleźce siekiery wpadło drwalowi do wody, prorok Elizeusz wrzucił także trzonek do rzeki, a żelazo wypłynęło z trzonkiem (4. Ks. Król. 6, 5—7). Przysłowie: Nie każdemu siekiera pływa. Siekiera i wiśnie — prawdomówność; Jerzy Waszyngton. Wg legendy maty Waszyngton, który nie umiał kłamać, przyznał się ojcu od razu, że zrąbał swoją nową siekierą wiśnię w ojcowskim sadzie. Topór rozcinający, rozbierający drewno na części — różnicowanie, rozróżnienie, analiza, rozeznanie, rozsądek. Atena wyskakuje z głowy Zeusa rozciętej siekierą — interwencja z zewnątrz konieczna do twórczości indywidualnej. . Topór (wraz z in. narzędziami ciesielskimi) — atrybut św. Józefa Oblubieńca NMP, cieśli. Topór wojenny, bojowy, śrdw. broń obuchowa o dużym półkoliście wygiętym żeleźcu i krótkim stylisku — święta broń, atrybut bóstwa, wojna, siła, śmierć z nakazu boga; płodność; opieka. Narzędzie o symbolice pokrewnej młotowi, mieczowi, krzyżowi. Przysłowie: ,,Topór głębiej orze od pługa” (Krzyżacy 2,38 H. Sienkiewicza) — łupy wojenne bardziej bogacą niż gospodarka. Topór — narzędzie katowskie; w chrześcijaństwie emblemat męczeństwa za wiarę, atrybut legendarnego małżeństwa — Adriana męczennika z Nikodemii w Bitynii (ok. 304 r.), któremu obcięto głowę i ręce, oraz jego żony, Natalii. Dać. położyć głowę pod topór — zostać ściętym, straconym przez ucięcie głowy. Złoty topór (katowski) — pozory niewinności. „Mówiąc ”wygnanie”, ucinasz mi głowę złotym toporem; mordujesz z uśmiechem” (Romeo i Julia 3,3 Szekspira, tł. J. Iwaszkiewicza). Topór — narzędzie sprawiedliwości; sprawiedliwość. „Kto by w tej Rzeczypospolitej jeno sprawiedliwość, nie miłosierdzie miał w sercu, ten by zamiast serca topór w piersiach nosić musiał” (Potop 14 H. Sienkiewicza). Topór, uderzenie topora — piorun; iskry — błyskawica; łomot — grom; symbol piorunowy, a więc burzowy, łączy się z deszczem. urodzajem, płodnością. „Huczcież mi grzmotem mazurskie topory, gdy skry z nich krzesze prawica żylata” (Pan Balcer w Brazylii 3, l, 27—30 M. Konopnickiej). „Za pasem broń i topór, co błyska z dala” (Karpaccy górale 1,1 Józefa Korzeniowskiego). Topór — obrona swobody, wolności. ..Dalej, bracia, topór w dłonie, ciąć przemocy harde czoło” (Pieśń, Krzyż za lud l—2 Marcelego Skatkowskiego). „To żelazo — z niego potem zrobi ktoś topór na cara” (Dziady cz. III 1,1, 425—6 Mickiewicza). O krótkim toporzysku — sobotnim sztychem na niedzielny targ, niedbale, niestarannie, byle jak. Siekiera — prostactwo, nieokrzesanie. Prosto spod siekiery — o złej robocie; o grubianinie, niekulturalnym prostaku. Zakopać topór wojenny — puścić w niepamięć dawne urazy, zapomnieć o sporach; Indianie płn.amer. zakopywali wszelką broń na czas palenia fajek pokoju (kalumetu). aby się uchronić od pokus. Topór u gnostyków — energia świetlna. W marzeniu sennym: siła charakteru.

Łuk jest symbolem wojny, podboju; potęgi, prężności; napięcia siły żywotnej; płodności, zasady żeńskiej; strzała jest symbolem szybkości; wyroku boskiego; deszczu, wiatru, pioruna; zarazy, nagłej śmierci, głodu, męczeństwa, bólu, katastrofy, wojny; promienia słonecznego albo księżycowego, błyskawicy, światła (wiedzy); miłości; płodności; polowania; fallicznym, zmysłów. Łuk i strzały Apollina („Pana srebrnego łuku”) — siła promieni Słońca, ich moc zapładniająca i oczyszczająca; łuk i strzały boskiej łowczyni Artemidy — działanie promieni Księżyca; obu bóstw — narzędzie kary. Strzały Indian amerykańskich malowane były w czerwone zygzaki wyobrażające błyskawice. Promienie słoneczne jawią się często jako strzały. „Pierwsze promyki słoneczne wpadły przez szyby jako strzały brylantowe” (Pan Tadeusz 10,898 Mickiewicza). Łuk w chrzęść. — męczeństwo, np. św. Krystyny, Rzymianki czasów Dioklecjana, którą, wg legendy, przeszywano strzałami (a. prócz tego torturowano nożami i obcęgami), czy św. Sebastiana, żołnierza rzymskiego tychże czasów, patrona zaraźliwie chorych, który miał zginąć ugodzony mnóstwem strzał. Męczeństwo to dało natchnienie Sienkiewiczowi, którego bohater, Longinus Podbipięta, poległ przeszyty strzałami łuczników tatarskich (w powieści Ogniem i mieczem). Greckorzymski bóg miłości ErosKupidynAmor, przedstawiany jako nagi chłopczyk z łukiem, kołczanem i strzałami, godzi nimi w serca ludzi, budząc w nich uczucie błyskawiczne, miłość od pierwszego wejrzenia. W Metamorfozach (1,465) Owidiusza Kupido „z kołczana swego dwie wybiera strzały: ta niszczy, tamta wznieca miłosne zapały. Ta, co wznieca, jest ostra i od złota błyszczy, tępa zaś i z ołowiu ta, co miłość niszczy” (tł. B. Kicińskiego). Wywodząc kunsztowne analogie barokowej liryki miłosnej, pisze Jan Andrzej Morsztyn w wierszu Do trupa: „Leżysz zabity i jam też zabity, Ty — strzałą śmierci, ja strzałą miłości”. Łuk — polowanie. Broń bogini łowów i Księżyca, Artemidy Diany, a zarazem wyobrażenie sierpu księżycowegomiesięcznego symbolem zasady żeńskiej, płodności, ży wotności. Jest to jedno z wielu dobroczynnych bóstw, które nieraz karzą bezlitośnie i hurtem: Artemida i jej brat, Apollo, pozabijali strzałami dwanaścioro dzieci Niobe, broniąc honoru swej matki, Leto. Zabijają też niechcący, jak Herakles (zatrutą strzałą) swego szlachetnego przyjaciela, centaura Chirona. Kara taka jest szczególnie okrutna, gdy spada nagle i niespodziewanie: Dante w Boskiej Komedii (Raj 17,25) zwraca się do ducha swego protoplasty, Cacciaguidy: „Oto chcę wiedzieć od samego rana, jaka się dola stanie mym udziałem, bo mniej dokucza strzała przewidziana” (tł. E. Porębowicza). Symbolika strzały jako ciosu zadanego przez bogałucznika żywa jest także w stosunku do Boga biblijnego aż do naszych czasów. „Panie! Nie karz mnie w gniewie swoim…! Bo strzały” Twoje przeszyły mnie” (Psalm 37 1—3). „Strzały Wszechmogącego tkwią we mnie” (Hiob 6,4). „Ale Ty, Boże! który z wysokości strzały swe rzucasz na kraju obrońcę, błagamy Ciebie” (Pogrzeb kapitana Meyznera 49—50 Słowackiego). Strzałami swymi bogowie jednak również — jako promieniami Słońca — budzą Ziemię do życia, rozpraszają ciemności i zło, łukiem tęczy oddalają burze. Czyni tak Apollo i perski bóg słońca Mitra strzelający z łuku do chmur, które wtedy spuszczają ożywczy deszcz, egipski bóg Anubis z głową szakala, a także jeździec Apokalipsy na białym koniu, jeździec, który otrzymał koronę i łuk, aby zapewnić zwycięski pochód ewangelii. Jak powiada Horacy (Pieśń 2,10): „Nie zawsze Apollo napina łuk” (Neaue semper arcum tendit Apollo), co stało się przysłowiem, oznaczającym, że bóstwo to nie zawsze przynosi ludziom śmierć. Bywa jednak, że i człowiek strzela w kierunku nieba. Skierowana tam strzała jest zapewne symbolem uwznioślenia pierwotnych popędów, jak u Strzelca (Łucznika) w zodiaku, zob. niżej. Podobnie jak drabina (np. Jakubowa) łuk oznacza komunikację, wymianę między Niebem i Ziemią, i to w obu kierunkach: z góry na dół jako boski piorun, promień słoneczny i deszcz, z dołu do góry jako wzlatująca strzała przekraczająca granicę siły ciążenia, wyzwolona na chwilę z praw ziemskich, zapowiedź wyzwolenia duchowego. Prorok Elizeusz tuż przed śmiercią poleca królowi izraelskiemu Joasowi, aby ten strzelił z łuku przez okno w kierunku wschodnim, gdzie leży Syria, a potem, kilkakrotnie, w ziemię. Te magiczne strzały mają nazajutrz zapewnić królowi zwycięstwo nad Syryjczykami (4. Ks. Król. 13). Innego rodzaju tajemniczą aluzję magiczną zawiera opis wędrówki Hagar na puszczy z synkiem Ismaelem (Gen. 21): Hagar, nie chcąc patrzeć, jak jej dziecko umiera z pragnienia, porzuca je pod drzewem, ale potem siada, oddaliwszy się tylko o strzelenie z łuku. O kilka wersetów dalej znajdujemy informację, że Ismael dorósłszy stał się łucznikiem i pojął za żonę Egipcjankę. Najlepsi łucznicy starożytnego świata pochodzili z Egiptu, Krety i Bliskiego Wschodu. Psalm 90 — Kto się w opiekę poda Panu swemu — przedstawia jako szczególnie groźne: „strach nocny i strzałę lecącą we dnie”, co może należy rozumieć jako groźbę skrytą i groźbę jawną, albo też po prostu stwierdzenie niewątpliwego faktu, że w dzień strzela się celniej. Z łuku strzelają także wróżki i elfy; uważano, że znalezione groty ich strzał chronią przed „złym spojrzeniem” i zapobiegają chorobom. Strzały wyciągnięte z ran służyły natomiast jako amulety miłosne i środek przeciw bólom porodowym. Jako najstarsze narzędzie łowów i boju wymyślone przez człowieka i własnoręcznie przez niego sporządzone, łuk jest we wszystkich kulturach bronią królewską, wodzówską, rycerską, zarówno indyjskich kszatriów (kasta rycerzy), jak i japońskich samurajów. Jest też symbolem cnoty, bo tylko łucznik o czystym sercu trafia w sam środek tarczy celowniczej, zwalczając swymi strzałami siły nieczyste i mroczne, przywraca porządek Kosmosu strzelając w cztery strony świata, w niebo i w ziemię. Łuk bóstwa, tuk króla, łuk przywódcy duchowego łamie strzałami ręce i łuki niepokojących go, niegodnych łuczników, jak powiada patriarcha Jakub, błogosławiąc swych dwunastu synów (Gen. 49,23). Niechybna (zawsze!) strzała bohatera — przeznaczenie, wola boża. W zawodach łuczniczych w megaronie Odysa na Itace (Odyseja 21) tylko Odys potrafi napiąć łuk i przestrzelić ucha dwunastu toporów, gdyż broń królewską napiąć może tylko król. Potem, w scenie śmierci zalotników (ks. 22), łuk jest narzędziem zemsty. Podobnie w pieśni Mojżesza (Deut. 32,23) zapowiedź zemsty bożej brzmi: „Strzały moje wystrzelam na nich”. Strzał używano do wróżb. „Bo stanął król babiloński na rozstaju, na początku dwu dróg, wróżby szukając, mieszając strzały, pytał się bałwanów” (Ezechiel 21,22), które miasto naprzód zaatakować, Rabbat czy Jeruzalem. Strzała — żywotność, płodność. „Czym strzały w ręku wojownika, tym synowie zrodzeni za młodu” (Psalm 126 4), a zatem synowie już w pełni sił, zdolni do walki, nim ojciec się zestarzał. Strzała — szybkość (szybki jak strzała), stanowcza decyzja, synteza, intuicja; rewolucja (trzy strzały mierzące w tym samym kierunku z ukosa były godłem austriackiej partii socjaldemokratycznej w okresie międzywojennym). Strzała utkwiona pośrodku tarczy zwisającej z gałęzi drzewa, z dewizą gr.: bdll’houtos ’tak strzelaj’ (Iliada 8,282, Homera) — impresa (dewiza heraldyczna) wielkiego mecenasa sztuk, kardynała Alessandro Farnese (1520—89). W heraldyce: pomsta; gotowość bojowa. Strzelec (Sagittarius) — gwiazdozbiór nieba płd., w Polsce widzialny latem, znak zodiaku, suchy, gorący, męski, pomyślny, kolor niebieski, „pierwiastek” ogień, emblemat polowania i śmierci, symbol ruchu, instynktu koczowniczego, żywej reakcji, niezależności; rządzony przez planetę Jowisz, do której (po jej odkryciu)” dodano planetę Neptun. Jego wyobrażenie to centaur Chiron a. człowiek strzelający z łuku, a w uproszczer niu — strzała (z łukiem). Babilończycy wyobrażali ten gwiazdozbiór w plastyce jako jeźdźca strzelającego z łuku już w XI w. p.n.e.

Szóstka jest symbolem symetrii, równowagi, stałości, niezawodności, pokoju, harmonii, współoddziaływania, wzajemności, polaryzacji, piękna; duchowości; rozwagi, małżeństwa, płodności, stworzenia, rozwoju, obfitości, przyjemności, wolności; związana z ogniem, idealizmem, optymizmem. Szóstka u Greków symbol hermafrodyty (obojnaka), życia, szczęścia; była świętą, liczbą zwaną światem, poświęconą Afrodycie. Sześć znaków zodiaku odpowiadało światu niebiańskiemu, sześć — ziemskiemu. U pitagorejczyków — liczba doskonała; jedność strukturalna Kosmosu i mikrokosmosu. W symbolice chrzęść, liczba dwuwykładna: święta, gdyż w 6 dni Bóg stworzył świat (Gen. l), i złowieszcza liczba grzechu, gdyż wg Apokalipsy (13,18) imię bestii wychodzącej z ziemi, Antychrysta w postaci Baranka, jest 666 (może to imię Nerona, które po hebr. daje sumę 666). Sześć — ciało ludzkie: głowa, korpus i cztery kończyny. Sześć — (równo)waga i dwuznaczność jako związek ognia i wody (postaci dwóch złączonych trójkątów), czyli duszy ludzkiej. Liczba związana z próbą i wysiłkiem, z dziewictwem, z przestrzenią trójwymiarową, jest symbolem przeznaczeń mistycznych, zrównoważonej opozycji Stwórcy i stworzenia, z której wypłynąć może zarówno dążenie do złączenia się z bóstwem, jak i bunt przeciw niemu. Sześć — liczba biblijnego heksameronu, sześciu dni traktowanych jako okres ciągły, liczba stworzenia, pośrednia między Zasadą a Objawieniem. Szósty dzień, dzień stworzenia, wyraża doskonałość, harmonię. Liczba cech bóstwa: sprawiedliwość, mądrość, potęga, majestat, łaska i miłość. Sześć kędziorów a. włosów — emblemat wodnej Bogini Matki, symbol mądrości i płodności; w plastyce śrdw. atrybut św. Zofii (Mądrości). Biblijne sześć lat służby: .„leżeli kupisz niewolnika Hebrajczyka, będzie ci służył sześć lat; siódmego odejdzie wolny” (Ex. 21,2; Deut. 15,12). ,,Sześć lat zasiewać będziesz ziemię i zbierać zboże; ale siódmego roku zaniechasz jej i dasz jej odpocząć” (Ex. 23, 10—11). Sześć „biada”: bogaczom niesytym dóbr, bawiącym się, bezczelnym, niemoralnym, aroganckim i sędziom przekupnym (liajasz 5, 1—23). Sześć źródeł pokusy: pięć zmysłów i wola. Sześć grzechów przeciw Duchowi Świętemu: zuchwałe grzeszenie w nadziei miłosierdzia boskiego; rozpacz albo zwątpienie o miłosierdziu bożym; sprzeciwianie się uznanej prawdzie chrzęść.; zazdrość o łaskę bożą bliźniego; zatwardziałość serca; odkładanie pokuty aż do śmierci. Sześciokątna gwiazda (hebr. mogen Dawid ’tarcza Dawida’, tzn. Jahwe) złożona z dwu zachodzących na siebie trójkątów równoramiennych — judaizm; godło Izraela; po XVII w. oficjalne godło gmin żyd. Wg niektórych górny wierzchołek symbolizuje niebo, światło i ogień, a dolny — świat podziemny, ciemność, wodę; wg innych ta podwójna triada znaczyć ma Boga, świat, człowieka oraz stworzenie, objawienie, odkupienie; zwycięstwo ducha nad materią; znak uważany za potężny talizman. Sześć cnót kardynalnych w buddyzmie (Paramita): miłosierdzie, pracowitość, medytacja, moralność, cierpliwość, mądrość, Pal go sześć! — mniejsza o niego; zwrot pochodzący od dawnego rozkazu kata do pachołka, przy torturach. Siadaj, masz sześć! przest. bzdurzysz, brednie pleciesz; w zaborze austriackim, w sześciostopniowym systemie ocen szkolnych szóstka jako najniższa, była odpowiednikiem naszej patki. Sześć stóp ziemi — miejsce na grób. „War krwi nie hańbą lecz śmiercią ochłodzę i sześć stóp ziemi znajdę sobie wszędzie!” (Do Moskali 7—8 Zygmunta Krasińskiego). „Po sześć ma palców u nóg jako kalwin, to mu i chodzić łatwiej” (Ogniem i mieczem 4,5 H. Sienkiewicza); tu żart., ale w okresie kontrreformacji nie przebierano w środkach, aby demonizować „heretyków”. Biblijny Filistyn z rodu Arafa, zabity przez Jonatana, miał po sześć palców u rąk i nóg (2 Ks. Król. 21,20). Szóstak — moneta srebrna wartości sześciu groszy, bita w I Rzplitej od 1528, rozpowszechniona zwłaszcza w XVII w. Szóstka zwana była przez mistyków Nauczycielem. Kolor — niebieski. W astrologii: gwiazdozbiór i znak zodiaku Panna; planeta Wenus; wpływa na artystów w duchu współpracy, łączy intelekt z uczuciowością.

Proch i pył symbolizują groźbę bóstwa, karę bożą; potępienie, upokorzenie, poniżenie; opuszczenie, zaniedbanie; boleść, trud, rozpacz; biedę, nędzę; suszę, głód, nietrwałość życia, przemijanie, śmierć, żałobę, zwłoki, rozkład, nicość; świat, tłum, niezliczone mnóstwo; siłę twórczą, nasienie; zob. też Popiół; Ziemia. Proch i pył — groźba bóstwa; kara boska. Bóg do węża: „łżeś to uczynił (…), proch będziesz jadł po wszystkie dni życia swego” (Cen. 3,14). Proch nóg Boga — obłok, mgła (Nahum 1,3). Proch i pył — nicość, śmierć, przemijanie, znikomość, krótkotrwałość życia, powrót do praistnienia, człowiek po śmierci, człowiek jako istota znikoma, nic nie znacząca wobec kosmosu, wobec Boga. ,,Prochem jesteś i w proch się obrócisz” łac. ’puhis es et in pulverem reverteris’ (Gen. 3,19), formuła liturgiczna wypowiadana w Środę Popielcową. „Puhis et umbra sumus” tac. ’jesteśmy (tylko) prochem i cieniem’ (Pieśni 4,7,16 Horacego). „Czymże jestem przed Twoim obliczem? — Prochem i niczem” (Dziady cz. III 5 Mickiewicza). Na proch zetrzeć, w pył, w puch i proch rozbić (zamienić, zetrzeć) kogoś — zniszczyć doszczętnie. ,,Spalił go tam i starł na proch” (4. Ks. Król. 23,6). Posypywanie głowy prochem, pyłem i popiołem — znak rozpaczy, upokorzenia, boleści, żałoby, pokuty itd., zob. Popiół. Po klęsce pod Haj Jozue i jego starszyzna ,,posypali prochem głowy swoje” (Jozue 7,6).Pył posadzki z tabernakulum zob. Woda (narzędziem sądu). Proch — niezmierzona liczba; nasienie, potomstwo. Bóg do Adama: „I rozmnożę potomstwo twoje jak proch ziemi” (Gen. 13,16; por. 28,14). Otrząsanie pyłu z sandałów, z nóg — całkowite porzucenie przeszłości, zupełne zerwanie; wyrzeczenie się, wyparcie wszystkiego, co ten pył wyobraża: ojczyzny, ro dziny, przyjaciół itd. ,,Otrząśnijcie proch z nóg waszych” (Ew. wg Mat. 10,14; Ew. wg Marka 6,11). Proch miotany w powietrze — u staroż. Żydów demonstracja potępienia osoby oskarżonej (Dzieje Ap. 22,23). Proch i pył rzucany w staroż. na zwłoki zmarłego (dziś garstka ziemi na trumnę) zapewniać miał opiekę nad nim Wielkiej Macierzy a. Matki Ziemi; sypanie sobie na głowę prochu i pyłu a. popiołu w czasie pogrzebu miało wzbudzić współczucie Matki Ziemi i ukoić zazdrość zmarłego o życie. Piaskiem ciskać (sypać, rzucać) w oczy komuś — wprowadzać w błąd, mamić, mydlić oczy, brać na fundusz. „Tenebras offudisse iudicibus” tac. ’(Cicero) ciskał pyłem w oczy sędziów’ (Kształcenie mówcy 2,17,21 Kwintyliana). Proch i pył — wysiłek, trud, troska, kłopot. Palma non sine pubere przysłowie łac. ’nagroda nie bez trudu (osiągnięta)’. Proch i pył — cały świat. Omnia risus, omnia pulyis, et omnia nil sunt” łac. ’wszystko jest kpiną, prochem i niczym’. Pył czasu, przeszłości, stuleci, zapomnienia — niepamięć wynikła ze znacznej odległości w czasie. Proch lizać z nóg — upokarzać się, poniżać się. ,,Kłaniać ci się będą i proch nóg twoich lizać będą” (Jzajasz 49,23). Proch zdmuchiwać, zamiatać przed kimś — być całkowicie uległym, gotowym na wszelkie usługi. W prochu leżeć (korzyć się, pełzać), w proch padać przed kimś — korzyć się, poniżać się, upokarzać się. Z prochu wstać: z prochu podnieść. dźwignąć kogoś — powstać, podnieść się z upadku; wywyższyć, wydobyć kogoś z poniżenia. „(Bóg) podnosi nędzarza z prochu” (Psalm 112 7). Prochy — szczątki ludzkie. „W mogiły dawnej zajrzy trzewia, a prochom dawny spoczynek naruszy” (Ty glos cierpiący podnieś… 6—7 Norwida). W proch się rozpaść, rozsypać — sczeznąć, zginąć, ulec zagładzie. „Aż się rozpadnie w proch i pył krzyżacka zawierucha” (Rota 9—10 Marii Konopnickiej). W proch obracać — zniszczyć, zgładzić. „Piorunu trzeba! piorunu! Niech pół świata w proch obróci” (Ognia! 17—18 Romana Zmorskiego). Proch — serce i rdzeń magnatów. ..W tych magnatach serce chore, proch im sercem i proch rdzenia” (Odpowiedź na ”Psalmy przyszłości”… 161 —2 Słowackiego). Pyłek — nic, nicość, zero.