Pająk symbolizuje twórcę, pracę, przędzenie, tkanie; zręczność, pilność, cierpliwość, roztropność, ostrożność, przezorność; pieniądze; chytrość, przebiegłość, podstęp, złośliwość; pułapkę, agresję, okrucieństwo, krwiopijcę, truciciela; chciwość, wyzysk, skąpstwo; bezużyteczność; zwycięzcę, przyjaciela bohaterów; szczęście, nadzieję, zmartwienie, pokusę; Księżyc, deszcz, czary, czarną magię, wróżbę; introwersję, narcyzm. Pająk — mądrość przy małości. Pośród rzeczy maluczkich, a mądrzejszych od mędrców: „pająk na rękach się wspiera, a przecież mieszka w pałacach królewskich” (Ks. Przypowieści 30,24—8). Wg niektórych egzegetów mowa tu o jaszczurce. Pająk — ukarana pycha demiurga. Arachne (gr. ’pająk’), tkaczka i hafciarka lidyjska, wyzwała Atenę do współzawodnictwa; zmieniona przez rozwścieczoną boginię w pająka (Metamorfozy 6,1—145 Owidiusza). Pająk — pośrednik między bogami a ludźmi, przyjaciel bohaterów słonecznych. Wg legendy muzułmańskiej, gdy Mahomet uciekał z Mekki przed wrogami, schronił się w jaskini, a nasłany przez Allacha pająk natychmiast rozwiesił pajęczynę przed wejściem; dlatego ścigający proroka ominęli pieczarę. Podobna legenda o św. Rodzinie w czasie ucieczki do Egiptu. Pająk — atrybut św. Konrada, Kamiona i Feliksa z Nole, który spędził pół roku w cysternie; jej otwór osłonięty był pajęczyną broniącą świętego przed poganami. Pająk w folklorze — truciciel, przeciwieństwo pszczoły. Przysłowie: Gdzie pszczoła wysysa miód, tam pająk chłonie jad. Pająk w chrześcijaństwie — wyzyskiwacz (wysysa krew małych owadów, tj. ubogich), krwiopijca, skąpiec; diabeł (gotujący przeciw nam swe sidła). Pająk — agresja, zniszczenie, pułapka, podstępna napaść. „Mózg, pracowitszy niźli skrzętny pająk, snuje nić długą na mych nieprzyjaciół” (Henryk VI cz. 2 3, l Szekspira, tł. L. Uiricha). Pająk — racjonalizm. „Racjonaliści są jak pająki; wysnuwają wszystko ze swych wnętrzności” (Apoftegmaty nr 19 Francisa Bacona). Pająk w wierzeniach wielu ludów: (znaleziony na ubraniu) pieniądze; (zabicie) deszcz; (noszenie przy sobie) zdrowie; (w domu) szczęście, dobrobyt; (małe, czerwone pajączki) szczęście w interesach; pająki wyryte na kamieniu (pół)szlachetnym (amulet) — przezorność. W heraldyce: praca, ostrożność; mądrość. W marzeniu sennym: zdrada; proces sądowy. Pająk jako prządka, tkacz — twórca (łac. faber), arcytkacz świata zmysłów zapewniający porządek Kosmosu; tworzenie i niszczenie; życie i śmierć; przemienność świata zjawisk; fazy Księżyca; Księżyc snujący sieć poświaty; tkacz iluzji, mylnych pozorów, sieci złudzeń, związany z Wielką Boginią i z czarami; tkanie losu ludzkiego; tkactwo; rzemiosło. Snuć sieć pajęczą tac. aranearum telas texere — marnować czas na błahe zajęcia; oddawać się próżnym marzeniom. Pająk w środku swej sieci — introwersja, narcyzm, pochłonięcie istoty przez jej własny ośrodek; środek Wszechświata; wieczny tkacz sieci złudzeń; rozpacz i nadzieja (w oczekiwaniu na łup) Pająk — bezużyteczność, bezwartościowość. „Płócien pajęczych natkali (…). Tkaniny ich nie zdadzą się na szatę, a ich robotą nie można się przyodziać” (Izajasz 59,6). „Nicią pajęczą jest nadzieja obłudnika, uchwyci się jej, a nie podtrzyma go” (Hiob 8,14). Nić pajęcza w folklorze — sznur a. drabina, po których bajeczne istoty wdrapują się do (a. spuszczają się z) nieba; szczodrość (dla przyjaciela zamykamy swą sakiewkę nicią pajęczą); wolność; wyzwolenie. Prząść — snuć marzenia, pajęczą nić marzeń. Przysłowie nm.: Spinnen am Morgen — Kummer und Sorgen, spinnem am Abend — erguickend und labend ’prząść rano — troski i zmartwienia, prząść wieczorem — orzeźwia i krzepi’; sens: rano nie czas marzyć, ale brać się do roboty. Z błędnego tłumaczenia fr. Malin — chagrin, soir — espoir ’rano (zobaczyć pająka) — zmartwienie, wieczorem — nadzieja’, powstały w wielu językach przysłowia o pająkach. Gdy się widzi pająka z rana, to radość, gdy w południe — dobra nowina, gdy wieczorem — nieszczęście. „Lecz pająk wieszczek po srebrnej sieci z rana nieszczęścia zwiastować leci, a gdy wieczorne godziny wieją, wróżbita cieszy złotą nadzieją” (Pająk, do imionnika M. hr. P. 6—9 Antoniego Czaykowskiego). Pajęczyna — matnia, niebezpieczeństwo, rozpad, ruina, nicość, pustka (także w kieszeni, w sakiewce), niszczący wir powietrzny; centrum mistyczne związane z rozwojem i tworzeniem; subtelna robota, delikatność. W mit. skand, atrybut Friggi, matki bogów, opiekunki rodziny, prządki chmur, zapowiadający pomyślność w małżeństwie. Słońce i jego promienie; emanacja ducha bożego; słabość człowieka; labirynt. W filozofii ind. welon Mai, iluzji tworzącej kosmiczną ułudę rzeczywistego bytu świata materialnego, wyrażający piękno stworzenia. Sztuczna, kolisto promienna sieć z pająkiem w centrum — obraz Kosmosu. Pajęczyna — krótkotrwałość. „Wybudował swój dom jak pająk, jak budkę stróża, który kładzie się spać bogaty, a gdy otworzy oczy — nic nie ma” (Hiob 27,18—19). „Lata nasze jak pajęczyna bada poczytane” (Psalm 89 9). „Dom pająka jest najkruchszym z domów” (Koran 29,40). „Na sze dzieła — pajęczyna, nasze życie — godzina” (Pająki 33—34 Aleksandra Fredry). Pajęczyna — prawo. „Prawa są równie jako pajęczyna: wrobi się przebije, a na muszkę wina” (Na XII tablic ludzkiego żywota 7 Jana Kochanowskiego). Pajęczyna — opatrunek na rany, powstrzymujący krwawienie, leczący. „Dobra pani Pajęczynko, gdy się skaleczę w palec, śmiało się do twej usługi odwołam” (Sen nocy letniej 3,1 Szekspira, tł. S. Koźmiana).

(Woluta, Zwój) Spirala symbolizuje samoskrętność, nieskończoność; regres, rozwój; nieśmiertelność. zmartwychwstanie; introwersję. ekstrawersję; trąbę powietrzną, wir wodny, zwój. wolutę, ślimaka, węża. bluszcz, winorośl, ornament; żółwia; kontemplację, tajemnice życia i śmierci, wróżbę; tchnienie, duszę; taniec, erotyzm. płodność. vulvę; Księżyc. Słońce; wspaniałość; władzę. Spirala — symbol już w epoce kamiennej. ale o spornym znaczeniu, prawdop. związany z cyklicznymi zmianami w przyrodzie, z życiem, rozrodczością, urodzajem, z fazami Księżyca i jego wpływem na fizjologię kobiety i na pływy morskie, ze Słońcem i jego biegiem po niebie. Spirala — płodność i erotyzm vulvy. spiralnych rogów antylop, bawołu itp.. nawraca jące rytmy życia, cykliczny charakter zjawisk; dwa parzące się węże otaczające spiralą kaduceusz Hermesa. Spirala — taniec magicznoobrzędowy. rytuał religii pierwotnoprymitywnych, taniec inicjacyjny. leczniczy, ekstatyczny itd.; tańczący poruszali się po spiralach wprawiając się w stan zachwycenia, uniesienia ponad i poza rzeczywistość ku magicznemu Centrum. Spirala — jeden z najulubieńszych elementów ornamentacyjnych. Zwój (woluta) w ornamentach rzeźbiarskoarchit. (np. w głowicach kolumn) — oddech, tchnienie. dusza, duch. Egipskiego boga prawdy i sprawiedliwości Totha wyobrażano ze spiralą na głowie. Spirala, zwój — Czas. pamięć. ..Straszna to chwila, w której duch rozkręci za jednym razem cały zwój pamięci i w jedną drobną kroplę czasu zleje życie bolesne i zbrodnicze dzieje!” (Giaur 260—3 Mickiewicza). Spirala — stosunek między obwodem i Centrum, jednością i wielością; siły kosmiczne w ruchu. Spirala — władza, potęga, wróżba. Umieszczona na berłach faraonów egip. i na zakrzywionych laskach wieszczków starorzymskich, związana z ruchami wężów należących do wyroczni. Spirala — zmartwychwstanie i nieśmiertelność. Tyrs (laska) Dionizosa opleciona bluszczem i winoroślą, uwieńczona szyszką pinii — płodne siły Natury, śmierć i odrodzenie. Spirala — zjawiska atmosferyczne, zwł. trąba powietrzna jako zakłócenie porządku Natury. Spirala w folklorze — zwinięty wąż na straży wejścia do miejsc świętych, do bramy Piekieł. Spirala nieruchoma — skostniała jak muszla ślimaka; Księżyc: Labirynt. Spirala — żółw. od znaków spiralnych na segmentach pancerza. Spirala prawoskrętna a. skręcająca na zewnątrz — rozprzestrzenianie się, ekstrawersja, rozwój: schematyczny obraz ewolucji mgławicy. Wszechświata, związek z cyklem księżycowym (cyklem Melona), aktywny symbol Słońca, rośnięcia; wężów i więzów; atrybut Pallas Ateny. Spirala lewoskrętna a. skręcająca do wewnątrz — ześrodkowanie, skupienie, introwersja. uwstecznienie, regres, destrukcja. śmierć; ściąganie się. kurczenie, jak w wirze wodnym a. w trąbie powietrznej; pasywny symbol Księżyca; atrybut Posejdona. Spirala podwójna, skręcająca się w dwóch przeciwnych kierunkach (u staroż. Celtów) — śmierć i zmartwychwstanie. Związek z wodą jako elementem przeobrażenia, odrodzenia. Górne i Dolne Wody. męskość i żeńskość. obojnactwo, introwersja i ekstrawersja, powrót i odnowienie, jin i jang.; por. Krzyż (atrybut św. Andrzeja). Spirala w chrzęść. — kontemplacja, medytacja, zajrzenie w głąb siebie (św. Tomasz z Akwinu).

Pszczoła jest symbolem pracowitości (społecznej). instynktownego porządku, troskliwości. altruizmu, mądrości, czystości, wstrzemięźliwości, posłuszeństwa, powodzenia; eteru, błękitu, duszy, nieśmiertelności. zmartwychwstania, śmierci, kary; czystości płciowej, życia klasztornego, proroctwa; biurokracji; wymowy, pochlebstwa; pokusy, miłości, płodności, (kąśliwej) słodyczy; zob. Miód. W antycznej Grecji i w Rzymie nie znano cukru, ą miód był najpopularniejszym środkiem słodzącym. Mimo że organizacja ula budziła wielkie zainteresowanie, nie umiano wówczas odkryć tajemnic pszczelej zoologii, nie rozumiano roli królowejmatki (uważano ją zwykle za króla), trutni ani roju. myślano, że pszczoły rodzą się z ciał gnijących lwów (związek ze słońcem) lub bydła (związek z bykiem księżycowym). „Sam spróbuj i dorżnięte w ziemi zagrzeb woły; zobaczysz jak miód z kwiatów zbierające pszczoły wyroją się z zgnilizmy i, przykładem wołu, po polach dla nas będą pracować” {Metamorfozy 15,365 Owidiusza, tl. B. Kicińskiego). Samson. w parę dni po zabiciu lwa, ,,zstąpił, aby oglądać ścierw lwi, a oto rój pszczół był w paszczęce lwiej i plastr miodu” {Ks. Sędziów 14,8). Pszczoły były emblematem śmierci, zmartwychwstania i nieśmiertelności z kilku powodów. W czasach antycznych smarowano zmarłych miodem, aby uchronić ciała przed rozkładem lub zapewnić im zmartwychwstanie. Pragnienia te symbolizowano na grobach wizerunkami pszczół (w katakumbach chrzęść, odnosząc je do nieśmiertelności i powtórnego przyjścia Chrystusa). Pszczoły znikały na czas zimy i wydawało się, że zmarły, a na wiosnę pojawiały się na nowo; odnoszono to do Dcmeter i Persefony. a później do Chrystusa, co prócz tego wyrażało się w miodzie i żądle jako atrybutach Jezusa współczującego (Baranka) i ChrystusaSędziego świata. Uważano (również Mahomet tak sądził), że roje pszczół mogą wzlatywać do Raju, skąd pochodzą, a także odwiedzać krainę zmarłych. „A zmarli w zachwyceniu, źrenicę rozwiewną przesłaniając od blasku skruszałych rąk wiórem, tłoczą się cień do cienia i wołają chórem: »To — pszczoły! Pamiętajcie? To — pszczoły na pewno!«” {Pszczoły 9—12 Bolesława Leśmiana). Dla neoplatoników pszczoła była symbolem czystej duszy wznoszącej się po śmierci człowieka w wyższe sfery. Według folkloru nowożytnej Grecji dusza po śmierci ulatuje w postaci pszczoły, odwiedzając niekiedy kwiaty na swym własnym grobie. Dla św. Bernarda z Clairvaux pszczoła była symbolem Ducha Sw. Pszczoła jest symbolem słonecznym, istotą ognistą, oczyszczającą przez ogień i regenerującą przez miód. Egipski hieroglif pszczoły o sześciu łapkach, jak wielu innych zwierząt i roślin, jak koło o sześciu promieniach, reprezentuje Słońce; podobnie w kulcie Mitry, boga słonecznego: na ołtarzach łeb byka i trzysta złotych pszczół. Pszczoła związana z Księżycem była atrybutem bogiń księżycowych, jak Selene. Afrodyty i chaldejskiej BoginiMatki Mylitty; kapłanki Artemidy nazywano w Efezie pszczołami (gr. melissai); Efez słynął z magii i kultu BoginiMatki; monety efeskie nosiły wizerunek pszczoły na rewersie. Według legendy pszczoły karmiły miodem Zeusa, gdy był niemowlęciem, dlatego nazywano go królem pszczół. Wiele bohaterek mitów nazywano pszczołami, Melissę (siostrę Amaltei, opiekunkę Zeusa na górze Idą i kapłankę Demeter), która nie chciała zdradzić tajemnic misteriów bogini, rozszarpały towarzyszki. Demeter ukarała kraj zarazą i sprawiła, że z ciała Melissy zrodziły się pszczoły. Pszczoła — Złoty Wiek miodem i mlekiem płynący (a zatem pasterski w charakterze). Teokryt daje bajkę moralizującą: Gdy Kupidyn kradł plaster miodu, pokąsały go pszczoły; bożek pobiegł ze skargą do matki, Wenery, ona zaś powiedziała mu ostro, że rany zadawane przez niego, rany miłości. są znacznie boleśniejsze. Pszczoła — atrybut proroków. Imię prorokini Debory, której Pieśń {Ks. Sędziów 5,1—32) jest zapewne najstarszym zachowanym fragmentem Biblii, znaczy ’pszczoła’, dosl. ’mówiąca; brzęcząca’. Pszczoła w ikonografii chrzęść. — pilność, praca, porządek: słodycz (miód) Chrystusa i Marii. Według legendy nie sypia wcale, co ma świadczyć o jej chrześcijańskiej czujności i o zapale do poświęcenia się cnocie; jest też atrybutem dziewictwa, a rój — obrazem Kościoła. Pszczoła związana jest z czarownicami, czarodziejkami, wróżkami. Ariel w Burzy 5,1 Szekspira śpiewa: „Pójdę z pszczołą kwiaty ssać” (tł. L. UIricha). Pszczoła — dobrze zorganizowane państwo, królestwo; posłuszeństwo i hierarchia społeczna. „Niebo organom ludzkim dało różne funkcje i każdy musi wciąż je wykonywać, a z tym (…) celem związane jest posłuszeństwo. Tak pracują pszczoły, stworzenia, które z rozkazu natury uczą porządku ludne królestwa” {Król Henryk V l,2 Szekspira, wg tł. Z. Siwickiej). „Co jest niedobre dla roju, jest niedobre dla pszczoły” {Medytacje 6,54 Marka Aureliusza). Pszczołę uważano za króla owadów, tak jak lwa za króla zwierząt, wieloryba za króla ryb, orła — ptaków, a dąb i cedr — drzew. Pszczoła królewskim symbolem Asyrii i Chaldei (a mucha — Egiptu) według Izajasza 7,18. Les fleurs de lis fr. ’kwiaty lilii’, godło królów fr. pochodzi od stylizowanych pszczół króla Franków salickich z dynastii Merowingów, Childeryka I (457— 481); przywrócił je cesarz Napoleon I. Pszczoła była herbem rodu Barberinich. Pszczoła — biurokracja. Przysłowie: Oto. co światem dziś trzęsie: pszczoły, cielęta i gęsie (to znaczy: pieczęć woskowa, pergamin i pióro). Pszczoła — pracowitość i bezinteresowność. Hezjod opisuje ule i robotnice oraz trutnie, które porównuje do leniwych kobiet. O pszczołach: „Praca wre” łac. fervet opus {Georgiki 4,176 Wergiliusza). Tamże autor porównuje pracę pszczół z pracą cyklopów wykuwających pioruny, opatrując to uwagą: .jeśli godzi się porównywać rzeczy małe z wielkimi” (łac. si parva licet componere magnis; 4,176). Przypisywany Wcrgiliuszowi aforyzm podnosi altruizm pracowitych pszczół: „Wy, pszczoły, robicie miód nie dla siebie” (tac. sic vos non vobis mellificatis apes). Według tradycji delfickiej pszczoły zbudowały w Delfach dwie świątynie. W Septuagincie {Ks. Przypowieści 6,8 abc) czytamy: „Idź do pszczoły i przekonaj się, z jaką pilnością i powagą spełnia swoją pracę! Wynik jej trudu jest pożyteczny zarówno dla królów, jak i dla biedaków. Dlatego lubi się ją i ceni jej cudowną, mimo mizernej postaci, zręczność”. Pszczoła — czystość: usuwa nieżywe stworzenia i nieczystości z ula, załatwia potrzeby naturalne daleko od ula. Niektórzy autorzy starożytni, jak Lucius Columella (I w.) czy Aelianus Tacitus (II w.), utrzymywali. że pszczoły mają dar rozpoznawania ludzi nieczystych moralnie i nieuczciwych; uważają ich za wrogów i tną bez litości. W Indiach uważano pszczołę za stwór eterycznie czysty. traktowany niekiedy jak bóstwo. Pszczoła — czystość płciowa, niewinność, niepokalane poczęcie. Grecy sądzili, że pszczoły odróżniają osoby niewinne seksualnie; uważano za dowód niewinności dziewczyny, jeśli przeszła koło rojących się pszczół nie poniósłszy szwanku. Takaż próba uniewinniała mężczyznę posądzonego o spędzenie poprzedniej nocy z kobietą. Sądzono niekiedy, że pszczoły nie składają jaj, ale znajdują małe pszczółki w kielichach kwiatów. Pszczoła — natchniony, „miodopłynny” mówca. O wielu krasomówcach i kaznodziejach opowiadano, że w kolebce rój pszczół usiadł im na ustach (Platona nazywano dlatego ,,pszczołą ateńską”). Mówiono tak o Ksenofoncie, Sofoklesie, Pindarze, św. Janie Chryzostomie. a także o św. Ambrożym (którego w plastyce przedstawiano z ulem) i o mnichu cysterskim, św. Bernardzie z Clairvaux. ,,Malutka jest pszczoła między latającymi, a pierwszeństwo słodyczy ma owoc jej” (Eklezjastyk 11,3). Symbolicznymi przeciwieństwami pszczoły są m.in. stawonogi kłujące, ale niepożyteczne, jak pająk, osa, szerszeń, skorpion; brudne i szkodliwe jak mucha; lecące nie wprost, w powietrznej linii prostej (ang. beeline), lecz zygzakowato, zakosami, meandrami, jak motyl i ćma. Przysłowie: Pszczoła z kwiatów miód wysysa, a osa jad. W Europie uważano, że pszczoły się obrażają, gdy rój czyni się przedmiotem handlu lub transakcji wymiennej, i że sprawią za to szkody w polu i zagrodzie. Zapraszano pszczoły z własnych uli na pogrzeb członka rodziny i zdobiono ule czarną krepą. Rój jest godłem stanu Utah (USA). W marzeniu sennym: praca skuteczna, rozwaga; (martwa pszczoła) strata pieniężna; (tnąca) kłopoty. Truteń — leń żyjący z pracy innych, próżniak, nierób.

Wino symbolizuje życie osiadłe; napój bogów, dar boży, krew (Boga), gniew bóstwa, ofiarę, oczyszczenie, Dionizosa, wtajemniczenie, konsekrację, uświęcenie, błogosławieństwo, rękojmię wiary, zmartwychwstanie, zbawienie, eliksir życia (wiecznego), życie (wieczne), eucharystię; prawdę, mądrość, natchnienie, skarb; młodość, dobrą kompanię, upojenie, żałość, lęk, pokrzepienie, pocieszenie, zapomnienie; łagodność, wesołość, animusz, odwagę; miłość, pożądanie, erotykę; dzikość, podżeganie, wroga, zdrajcę, diabła. Wino — życie osiadłe. Hodowla wina była często otwarciem drogi do osiadłego życia rolniczego. Jonadab, chcąc ochronić Reha bitów z pokolenia Kenijczyków przed tymi nowinkami, przykazał im: „Nie będziecie pić wina, wy i synowie wasi aż na wieki, i domu nie będziecie budować, nasienia nie będziecie siać i winnic nie będziecie sadzić ani mieć, ale będziecie mieszkać w namiotach” (Jeremiasz 35, 1—10). Wino — napój Boga. Jahwe każe Mojżeszowi, aby dwa razy dziennie lano wino na oharzu w ofierze napojnej {Ex. 29,40). Wino — uświęcenie, oczyszczenie, błogosławieństwo, radość. Cztery kielichy wypijane w czasie wieczerzy paschalnej (hebr. seder) u Żydów symbolizują czterokrotną obietnicę zbawienia daną przez Boga: przez poczęcie, urodzenie, odkupienie i przygarnięcie do siebie całego narodu. Wino (wraz ze zbożem) — dary boże. Błogosławieństwo Izaaka: „Dajże ci Boże z rosy niebiańskiej i z tłustości ziemi obfitość zboża i wina” (Gen. 27,28). Wino gniewu — gniew Boga, kara boska dla ludzi i narodów buntowniczych a. niewiernych. „Mówi Pan zastępów: Weź kubek wina zapalczywości z ręki mojej, a poczęstujesz nim wszystkie narody, do których ciebie poślę. I napiją się, i strwożą się, i szaleć będą od oblicza miecza, który puszczę między nich” (Jeremiasz 25, 15—16). „Powstań Jerozolimo, któraś piła z ręki Pańskiej kielich gniewu jego; aż do dna kielicha odurzenia napoiłaś się i wypiłaś aż do drożdży” (Izajasz 51,17). Wino, upojenie winem — nagość, kazirodztwo, odrodzenie rodu; związane z podaniami o wielkich katastrofach, Mezopotamski bohater potopu, Utnapisztim, uratowany na zbudowanej przez siebie arce, składa ofiary z jadła i z wina, do których bogowie „zlatują się jak muchy” „poczuwszy smakowite wonie” (Poemat o Gilgameszu 11, 155—161). Noe po opuszczeniu arki „zasadził winnicę, a pijąc wino upił się i obnażył w namiocie swoim. Cham, ujrzawszy odkryte łono ojca, powiedział o tym braciom” (Gen. 9, 20—21). Po spaleniu Sodomy i Gomory Lot mieszkał z córkami, które postanowiły spoić go winem i spać z nim kolejno, aby mieć potomstwo z ojca” (Gen. 19, 30—38). Młode wino — młodość. Przysłowie: Młode winko musi wyszumieć. Wino w micie gr. — boska natura Dionizosa. Wino — afrodyzjak, pożądanie, sperma. „Twoje łono to okrągła czasza, niech w niej nie braknie wina!” (Pieśń nad pieśniami 7,3). ,,(Wielka wszetecznica), z którą nierząd uprawiali królowie, a winem jej nierządu upijali się mieszkańcy ziemi” (Apok. 17.2). ..Wino, które piją. to gwałt” (a”j. Przypowieści 4,17). ..Gdzie nie ma wina. tam nie ma miłości” (Bachantki 773 Eurypidesa). ,.AIe po dobrym winie dogodzi się dziewczynie.” (Sine Cerere et Baccho friget Venus łac. ’Bez jadła i wina chłodnieje pożądanie’ 3—4 Daniela Naborowskiego). Przysłowie: Żagiew do wszeteczeństwa — wino. Wino — głupota. „Rozpustna rzecz wino i zwadliwe pijaństwo; ktokolwiek się w nich kocha, nie będzie mądry” (Ks. Przypowieści 20.1). „To wino tak ogłupia człowieka. Ono nawet najmądrzejszego doprowadza do śpiewu, do szalonego śmiechu, każe mu (…) tańczyć i wyciąga słówko, którego lepiej byłoby nie mówić”, gr. omós eleos ’wino ogłupiające’ (Odyseja 14,463 Homera, tł. .1. Parandowskiego). Wino — wesołość, radość. „Wino rozwesela serce człowieka” (Psalm 103 15). „Pij wino swe z radością” (Eklezjastes 9,7). ,,Wino strapione serce rozwesela” (Monachomachia 3,8 Ignacego Krasickiego). Wino — odwaga, animusz. Andromacha dolewa wina do wody bojowym rumakom. (Iliada 8,189 Homera). ..Wino dodało im odwagi”, łac. yina dabant animos (Metamorfozy 12.242 Owidiusza). Przysłowie: Od wina gęsta mina. Wino pocieszycielem. „Bachus rozprasza gryzące troski”, łac. Dissipat Eyius curas edaces (Pieśni 2, 11, 18 Horacego). Wino — zapomnienie. ..Nie dawaj królom wina (…) by snadź (…) nie zapomnieli ustaw i nie naginali prawa wszystkich ubogich. Dawajcie mocny napój smutnym, a wino strapionym! Niech piją i zapomną o nędzy i boleści swojej” (Ks. Przypowieści 31, 4—7). „Lecz tej biedy zapomina skoro flaszę zetnie wina” (Pijacy 3, l Franciszka Bohomolca). Wino — odurzenie, upojenie, inspiracja, natchnienie poetyckie. „Z wina dobra myśl roście” (Pieśni l, 24. 38 Jana Kochanowskiego). ..Wino dowcip zaostrza” (Schadzka ziemianina 57 Piotra Zbylitowskiego). „Winoć koń poetycki” (Wino koń poetycki 7 Wacława Potockiego). ..W tyrti winie dziś jeszcze się znajduje ogień Prometeusza” (Anakreontyki 2, 35—7 Juliana Korsaka). Napój poetów: w Anglii oficjalny poeta nadworny (łac. poeta laureatus) w zamian za pisanie ód otrzymywał dawn. 200 funtów sterlingów i beczkę wina hiszpańskiego. Przysłowie: Z wina dobra nowina. Wino — inteligencja, mądrość. „Wino czyni człowieka inteligentnym” (Talmud babiloński Joma, fo. 76b). …la wiem, gdy przy starym winie, co się w Węgrzech dzieje” (Do Bachusa 31—2 Wespazjana Kochowskiego). Przysłowie nm. Wenn ich trinke Wein, so redę ich Latem ’gdy piję wino, prawię łaciną’. Wino — prawda. ..Wino pite aż do upicia ujawni serca pys7.nych”(Eklezjastyk 31,31). In vino veritas łac. ’w winie prawda’, wino rozwiązuje języki, pijany zdradza swe sekrety. „Wino nic nie wymyśli, wypaple tylko” (Piccolomini 4,7 Schillera). Przysłowia: Kiedy się wino wzburzy, wszystko na wierzch wynurzy. Ile wina w głowie, tyle prawdy w słowie. Wino zwierciadłem człowieka, gr. oinos… anthropois dioptron (wg Fragmentu 16 Alkajosa). „Wino ludzkich serc probierski kamień” (Zabobonnik 1,2 F. Zabłockiego). Wino — żałość. „(Boże) dałeś doświadczyć ludowi twemu ciężkich rzeczy, napoiłeś nas winem żałości” (Psalm 59 5). Wino kojarzy się z morzem: u Homera stały epitet ozdobny (łac. epitheton ornans}’. epi oinopa ponton, gr. ’na morze ciemne jak wino (a. po morzu ciemnym jak wino)’. Wino — krew winnego grona. ..(Juda) omyje w winie szatę swoją, a we krwi jagód winnych płaszcz swój” (Gen. 49,11). Wino powszechnie używane jako libacja zastępująca krew ofiarną, jako „krew grona”, a zatem „krew ziemi”, która je rodzi. Wino — krew Boga. krew Chrystusa. „(Jezus) wziął kielich, podziękował, dał im i pili z niego wszyscy. I rzekł im: To jest krew moja nowego przymierza, którą się za wielu wylewa” (Ew. wg Marka 14, 23—4), w czasie Ostatniej Wieczerzy. Aluzja do krwawej ofiary z cielców złożonej przez Mojżesza w ceremonii zawierania przymierza z Bogiem (Ex. 24, 5—8). U Greków — krew Dionizosa. „Wino najlepszym lekarstwem”, gr. pharmakon d’driston oinon (Fragment 158 Alkajosa). Wino budzi dzikość, łagodność i skłonność do tarzania się w błocie. Wg przypowieści rabinackiej Szatan zakopał pod korzeniami pierwszej, zasadzonej przez Noego, winorośli lwa, owcę i wieprza; dlatego człowiek czerpie z wina cechy tych trzech zwierząt. ..Wino w miarę pite — życie zrównoważone (…). Radością duszy i serca. Zdrowiem duszy i ciała” (Eklezjastyk 31, 32—37). ..Wino zbytnio pite — rozjątrzenie, gniew i wiele upadków; jest gorzkością duszy. Śmiałość pijaństwa jest powodem upadku głupiego, umniejsza siły i zadaje rany” (Eklezjastyk 31. 38—40). Najlepsze (najsłodsze) wino zmienia się w najostrzejszy ocet. Najlepsi ludzie popełniają najfatalniejsze błędy. Najgorętsza miłość zmienia się w najzacieklejszą nienawiść. Strzeż się gniewu dobrodusznego człowieka (przysłowie wielu ludów). „Wino to zdrajca, naprzód przyjaciel, potem wróg” (przysłowie ang. z XVII w.). ..Wino łagodnie wschodzi, ale na końcu ukąsi jak wąż i jak żmija jad rozpuści” (Ks. Przypowieści 23, 31—2). Wino — wróg tajemnicy. ..Gdy wino wchodzi. sekret wychodzi (na Jaw)” (Midrasz, Rabbah Liczb 10,8; ok. 625 r.). Wino — przyczyna zwad, sprzeczek. ,.A przede wszystkim unikaj kłótni wywołanych przez wino” (Sztuka kochania 1.591 Owidiusza). „Wino to straszny wróg. trudno się z nim mocować” (Cyklop 678 Eurypidesa). Wino — diabeł. „Diabeł jest w każdej winnej jagodzie” (Koran, sura 2). ,,0 ty. niewidzialny duchu wina, jeśli jeszcze nie masz imienia, bądź nazwany diabłem” (Oleiło 1. 3, 283 Szekspira). Wino życia, eliksir życia i nieśmiertelności. Grekom nie wolno było czynić libacji z wina bogom podziemnym, gdyż uważano je za napój życia. „Wszystko jest tylko blichtrem; wielkość, świętość znikły, scedzone wino życia, same tylko męty zostały w tym lochu marności” (Makbet 2.3 Szekspira, tl. J. Paszkowskiego). Zmiana wody w wino. Wg legendy gr. Dionizos co rok odwiedzał słynną z winnic i z kultu dionizyjskiego egejską wyspę Andros i zmieniał w źródle wodę w wino; nad tym winnym potokiem mieszkańcy pili. tańczyli i śpiewali uwieńczeni winoroślą (por. obraz Tycjana. Prado, Madryt). Cud w Kanie Galilejskiej: w czasie uczty weselnej, gdy zabrakło trunków. Jezus zmienił sześć stągwi wody w wino (Ew. wg Jana 2, 1— 11). Zob. Woda (i wino). Wino w chrześcij. — emblemat komunii. Ostatniej Wieczerzy, dnia św. Marcina itd. Wino i chleb, zob. Chleb (i wino): pociecha. dar pogrzebowy dla zmarłego; krew i ciało Chrystusa. Pęknięty puchar wina — atrybut św. Benedykta z Nursji; wg legendy, gdy. chciano go otruć, puchar pękł i zatrute wino się wylało. Vinum theoiogicum łac. ’wino teologiczne’. wino wybornej jakości, aluzja do skłonności mnichów do dobrego jadła i napitku. Młode wino lać w stare bukłaki — błąd. bo stare miechy z koziej skóry pękają od młodego, jeszcze musującego wina (Ew. wg Mat. 9.17); przen. nowe idee nic mieszczą się w starych formacjach społ. i rozsadzają Je. ..Wieniec na wino, wiecha na piwo, krzyż na miód” (Ioviatilales albo Żarty… Wacława Potockiego), oznaczenie sprzedaży trunków przed wejściem do dawnych gospod polskich. zamiast szyldu. Przysłowie wielu ludów: Dobremu winu nie trzeba wieńca (bo sprzedaje się samo). Opróżnienie nalanego kielicha — wyciągnięcie konsekwencji z powziętej decyzji. „Wino nalane, trzeba je wypić”, fr. Le vin est yerse: ii faut te boire (de Charost do króla Ludwika XIV w. czasie oblężenia Douay w 1667 lub Talleyrand do Napoleona I o aresztowanym — i w kilka dni potem straconym — księciu d’Enghien). Wino — pochwała. Pochwałą upoisz. Jak winem. ..Stare wino lepsze” (Ew. wg Luk. 5.39). Stare wino — ugruntowana sława. „(Rycerze) po zamkach zawieszają na oku zbroice. a winem napełniają węgierskim piwnice, tak że dopóki w gardła przyjaciołom leją, to się ich sławy jako te wina starzeją i coraz niby lepsze…” (Zawisza Czarny 5. 674—8 Słowackiego). Wino — skarb bezcenny. Der Wein ist mehr als Kronen wen. Das hal ein Kaiser mich geiehrt nm. ’wino jest więcej warte niż korona, nauczył mnie tego pewien cesarz’ (Wino jest warte złota, nm. pieśń studencka). Kwaśne wino — cierpienie, gorycz, utrapienie. śmierć. Kwaśne wino! (a. Gorzka wódka!) żart. okrzyk na weselu, wzywający państwa młodych do publicznego pocałowania się, bo dopiero wtedy napoje będą gościom smakowały. Chrzczone wino — z domieszką wody, fałszowane. Gęsie wino — woda. W marzeniu sennym: wino — szczęśliwa starość.

Żuraw symbolizuje wzniosłość, nieśmiertelność, szczęście; podróż, wędrówkę, taniec, wiosnę, poranek, deszcz; wyrocznię, wróżbę, pilność, czujność, bystrość, wścibstwo, ostrożność; długowieczność, żądzę, miłość, płodność; pobożność, miłosierdzie, wierność, czystość, dobrobyt; arystokratyzm, zarozumiałość, snobizm, skąpstwo, głupotę, niezgrabność; paplanie, trajkotanie, zdradę; dobroduszność, sprawiedliwość, lojalność, inteligencję, mądrość; alfabet, poezję. Por. Bocian. Żuraw w Indiach — zdrada. Bogini Balgalamuchi o głowie żurawia to oszustka, uosobieniesadyzmu i zniszczenia. Żuraw — pobożność. „Żuraw przestrzega pory swego przylotu, lecz mój lud nie chce znać praw Pana” (Jeremiasz 8,7). Żuraw — nieśmiertelność. Ptak wędrowny. w mitach — psychopomp odprowadza jący dusze zmarłych na miejsce przeznaczenia. Dwugłowy żuraw —dobrobyt. Wg tradycji egip. miał pojawić się nad Nilem za panowania Menesa I, założyciela l. dynastii (ok. 2800 p.n.e.), zapowiadając okres dobrobytu. Żuraw — atrybut bogów i bohaterów, np. egipskiego Totha, Hermesa jako boga podróżnych, wędrowców i pielgrzymów, Demeter, Artemidy, Ateny, Perseusza, gaelskiego boga Manannana, opiekuna żeglarzy i kupców. Żuraw — alfabet. Wg mitu gr. Palamedes, mądry doradca Greków pod Troją, uzupełnił alfabet literowy Kadmosa, biorąc za wzór do liter kształty kluczy żurawi (wg innych uczynił to Hermes); stąd związek żurawi i Hermesa z pismem i z poezją; i Hermes, i żurawie, to protektorzy poetów. „Żurawie! (…) wyście mi były niegdyś ukochane, wyście jesienną moją były harfą!” (Grób Agamemnona 32—5 Słowackiego). Żuraw — taniec. Gdy coś wprawia żurawie w podniecenie, biegają i skaczą z rozpostartymi skrzydłami, przypominając nieco uczestników dyskoteki. Wg mit. gr. —taniec Słońca, naśladujący zawiłości Labiryntu kreteńskiego i radosne pląsy Tezeusza i towarzyszy po zabiciu Minotaura, prawdop. na cześć Wielkiej Bogini, której liczbą jest dziewiątka. Żuraw musi jakoby uczynić 9 kroków, aby wzbić się w powietrze. Żurawie w mit. gr. — wrogowie bajecznego ludu karłów Pigmejów w płd. Egipcie a. w Etiopii; ich królową Geranę Junona pokonała w pojedynku i zmieniła w żurawia (gr. geranos). „Żurawie, co z wielkim klangorem w podniebne bezkresy wzlatują w ucieczce przed zimą (…), na skrzydłach zaś niosą zagładę i śmierć plemieniu Pigmejów” (Iliada 3, 3 —6 Homera, tl. I. Wieniewskiego), mieszkających najbardziej na południe w oikumene (obszarze zamieszkanym przez człowieka). Żuraw — skąpy gospodarz, zob. Lis. Żurawie Ibikosa — nieoczekiwani świadkowie zbrodni. Jedynym świadkiem mordu popełnionego na poecie i śpiewaku gr. Ibikosie z Region był przelatujący klucz żurawi; mordercy zdradzili się, kiedy na tłumnym rynku jeden z nich, na widok lecących żurawi, wykrzyknął: „Żurawie Ibikosa!” Żuraw w chrześcijaństwie — religijność. lojalność (pielgrzymuje w ślad za swoim przewodnikiem), życie klasztorne; dobroczynność; uczciwość. Żuraw —czujność, spostrzegawczość. Jego czujność i płochliwość weszła w przysłowie: Czujny jak żuraw. Stoi jak żuraw na straży. Sygnalizuje donośnym głosem wszystko, co go zaniepokoi: aby nic zasnąć, żurawwartownik stoi na jednej nodze, a w drugiej trzyma kamień. Pozycja ta daje jednak ptakowi również opinię głupca i niezgrabiasza. Oczy ptaka, osadzone po bokach, maj;) zasięg widzenia 360°; wznosi głowę wysoko i widi swym doskonałym wzrokiem na terenie otwartym wszystko. Żuraw — niedyskrecja. Zapuszczać żurawia — niedyskretnie zaglądać. Żuraw — wiosna. Przylatuje z ciepłych krajów z początkiem wiosny. Dla staro. Greków klangor żurawi był hasłem do siewu (i do żniw). Żuraw — świt. Stojąc w wodzie żurawie (i czaple) pierwsze witają wschód Słońca. Żuraw — wzniosłość: niebotyczne wyżyny, na jakie się wzbija; przebywanie w czystym ,,eterze” napowietrznym. Żuraw — miłość, pożądanie; radość życia. Długi dziób symbolem fallicznym. Taniec żurawi uważano za przejaw pobudzenia płciowego w okresie godowym. Żuraw — wróżba; płodność. Zapowiadają deszcz a. burzę i ich skutek — urodzaj. Pojawienie się żurawia to dobry omen (tak jak orła a. sępa); może obwieszczać koniec wojny. Żuraw w folklorze wielu krajów — sprawiedliwość; dobroduszność; mądrość, inteli gencja — cechy przypisywane mu przez lud, a do niedawna także przez ornitologów, całkiem błędnie. Żuraw — długowieczność. Wg ludu żuraw, zwł. czarny, ma żyć do tysiąca lat, pogląd usprawiedliwiony wielkimi trudnościami obserwacji życia żurawi z bliska, w gąszczach, zaroślach, wśród bagien, W plastyce łącono go z długowiecznymi cyprysami i sosnami. Żuraw — arystokratyczne maniery, światowy styl życia towarzyskiego, zadzieranie nosa wobec innych stworzeń, eleganckie zachowanie się we własnym gronie; cechy przypisywane mu z powodu pięknych, wysmukłych kształtów ciała, muskania piór, wytwornych ruchów i elastycznego chodu. Żuraw — dobroczynność, miłosierdzie. „Jak bajeczne żurawie nad dzikim ostrowem, nad zaklętym pałacem przelatując wiosną i słysząc zaklętego chłopca skargę głośną, każdy ptak chłopcu jedno pióro zrucił, on zrobił skrzydła i do swoich wrócił” (Pan Tadeusz, Epilog 102—6 Mickiewicza). ,,Przyniosą mi chleb wędrowne żurawie” (KrńlDuch 2.422 Słowackiego). Zbarczony (tj. postrzelony w skrzydło) żuraw — melancholia, tęsknota. „Smutek, zniechęcenie są treścią mojej duszy… Z skrzydły złamanemi myśl ma (…) włóc.y się jak zharczonc żurawie po ziemi” (Zamyślenia II l—4 Kazimierza Tetmajcra). Wędrowny żuraw — scudzozicmczały Polak. ,,0, jakże wiele jest u nas żurawi!” (Cudzoziemczyzna 1,4 Aleksandra Fredry). W .heraldyce: czujność, straż; pomysłowość; zapowiedź wielkich wydarzeń.