Swastyka symbolizuje cztery strony świata, ruch obrotowy; koło słoneczne, krzyżujące się błyskawice, płomień świętego ognia; nieskończoność, cykl; bogów najwyższych, bogów Słońca, deszczu i wiatru, nieodgadnione wyroki boskie, błogosławieństwo; życie, żywotność, cztery fallusy, zdrowie, dobrobyt. szczęście, długowieczność, odrodzenie, siłę, następstwo pokoleń; siłę stwórczą, działanie; rolnictwo; wiertak do rozniecania ognia; wiedzę; wzlot; uzewnętrznienie. Swastyka — symbol a. ornament w kształcie równoramiennego (greckiego) krzyża o ramionach załamanych w połowie długości pod kątem prostym w tym samym obrotowym kierunku; zwany też z grecka gammadion (bo złożony z czterech gr. liter gamma) a. te traskelion (’czworonogi’), tac. crux gammata, nng.fylfot, nm. Hakenkreuz, Winkelkreuz. Swastyka u ludów wielu krajów starożytnego i nowożytnego świata: na Dalekim Wschodzie, w Azji Srodk., w Indiach. Mezopotamii (często na monetach), w Mykenach. u Etrusków, u Celtów, Germanów, w przedkolumbijskiej Ameryce Płn, (u Indian Nawahów), Środkowej (u Majów) i Płd.. w sztuce chrześcijańskiej. Swastyka łączy symbolikę krzyża i koła; zob. Krzyż, Koło. Swastyka w Indiach — pomyślność, dobrobyt (sanksr. svastika ’tworzący dobrobyt’ od syasti ’powodzenie’; su ’dobrze’, asti ’on jest’). Najpopularniejszy znak pomyślności hinduistów. buddystów i dżajnistów. Swastyka u hinduistów i dżajnistów — początek, otwarcie, wejście; znak na ofiarach bogom, znak pierwszej stronicy księgi rachunkowej; znak kładziony na progu i na drzwiach jako ochrona przed pożarem i „złym okiem”; atrybut boga Ganesi (tworzącego i usuwającego przeszody). Swastyka u dżajnistów — Suparśwa (’dobroczyńca’). siódmy z Tirthankarów, zbawicieli, którym się udało przekroczyć życiowy strumień ponownych wcieleń duszy i wytyczyć bród, którym inni mogliby także przejść. Znak ten czterema ramionami przypomina wiernym o czterech możliwych miejscach odrodzenia się duszy: w świecie zwierzęcym a. roślinnym, w piekle, w ludziach na Ziemi i w świecie duchów.. Swastyka u buddystów — Budda; ,,klucz do raju”; wyobrażenie Koła Prawa obracającego się wokół nieruchomego’Centrum. Swastyka w kulcie syryjskiej bogini Atargatis (odpowiednik fenickiej Astarte i gr. Afrodyty) — życie. ’ Swastyka prawostronna (z ramionami w kierunku ruchu wskazówek zegara) — Słońce wiosenne, wzrost, biała magia, szczęście; w Indiach — Słońce, ruch dzienny i roczny Słońca po niebie na półkuli płn.. dzień; kierunek procesjipielgrzymek wokół ołtarza, świątyni, świętego miasta (WaranasiBenares), świętej rzeki (Ganges). Swastyka lewostronna (z ramionami w kierunku odwrotnym, zwana właściwiej sauwastyką) — Księżyc, Słońce jesienne, ciemność. czarna magia, nieszczęście, rozkład, śmierć; Niemcy hitlerowskie. W Indiach — noc. piękna bogini krwiożerczości i zniszczenia Kali (’czarna’). Swastyka w mit. skand. — Mjóllnir, młot boga Thora. Swastyka w śrdw. Europie, na amuletach — obrona przed magią, demonami, diabłem, czarownicami. Swastyka — szybkość, ruch obrotowy. wiertak do rozniecania ognia (stąd niekiedy związek z Prometeuszem); w heraldyce, w „krzyżu gnostycznym” czasami nogi ludzkie zgięte w kolanach zastępują ramiona swastyki. Swastyka w kole a. w trójkącie — harmonia kosmiczna; z zagiętymi końcami ramion — śmierć (sierpy boga śmierci). Swastyka — mistyczne Centrum, biegun. zenit z czterema stronami świata. Słońce z promieniami. Hakenkreuz. zob. wyżej Swastyka lewostronna. Symbol nm. faszyzmu, partii hitlerowskiej i Trzeciej Rzeszy, rzekomy emblemat zmyślonej „aryjskiej rasy”.

(Daniel, Sarna) Jeleń symbolizuje Słońce, gwiazdę zaranną; pokój; wzniosłość; samotność; czystość; los, przemijanie; odrodzenie, zmartwychwstanie, nieśmiertelność, duszę, aspiracje ducha; pobożność, religijność, Chrystusa, katechumena; jesień, myślistwo; prześladowanie, strach; szybkość, ruchliwość; zasadę męską, potencję płciową, pociąg seksualny, płodność; próżność; elegancję, wdzięk; miłość, radość; łagodność; długowieczność; bogactwo. Egipcjanie uważali jelenia za łatwowiernego zarozumialca, który uciekając przed myśliwym w lesie zaklinowuje poroże w gałęziach drzew i daje się zabić. Jeleń — zwierzę Buddy (który objawia się również w postaci jelenia) i jego nauk udzielanych często w gajach zamieszkałych przez płową zwierzynę; atrybut wieczności i jesieni. Złoty jeleń, obok gazeli — synonim ascezy i mądrości, Bodhisattwa łagodzący namiętności, pociecha zrozpaczonych. Uroda jelenia, sarny, daniela, a zwłaszcza piękno oczu jelonków i sarniątek,^ łączy je z pojęciem miłości. ,,Wesel się z żoną młodości twojej: łania to najmilsza i jelonek najwdzięczniejszy (…), miłością jej upajaj się bezustannie” (Ks. Przypowieści 5, 18—19). „Poprzysięgam wam, córki jerozolimskie, przez sarny i przez jelenie polne, abyście nie budziły (…) miłej mojej, dokąd sama nie zechce” (Pieśń nad pieśniami 2,7 i 3,5). Grecki bożek miłości (Eros, Amor, Kupidyn) jeździł wozem zaprzężonym w jelenie. Jeleń — emblemat izraelskiego plemienia Naftali: „Naftali — jeleń to wypuszczony” (Gen. 49, 21). Jeleń — ofiara prześladowania, cel pogoni. „Odjęta jest córce Syjońskiej cała jej chwała, jej książęta są jak jelenie, które nie znalazły paszy i uchodzą bez siły przed tym, który je goni” (Treny Jeremiasza 1,6). Jeleń rączy, biegnący olbrzymimi susami, symbol trwożliwego serca, łączył się w wyobraźni Greków z ideą nieuchronności losu, przed którym nie ma ucieczki, a więc także z frygijską boginią Reą Kybele, zwaną Adrasteą, której Adrastos, syn Meropsa i władca Adrastei, zbudował świątynię w pobliżu Kyzikos, boginią utożsamioną później z boginią losu i pomsty, Nemezis — Nieuniknioną. Jeleń i— szybkość. Gdy Aloadzi (Otos i Efialtes) podnieśli bunt przeciw bogom olimpijskim, Artemida umknęła olbrzymom zmieniwszy się w łanię. Jeleń był towarzyszem i zwierzęciem pociągowym bogini. Łowcę Akteona, który ujrzał ją nagą w kąpieli, przeobraziła w jelenia; rozszarpały go własne psy. Składano jej ofiary z jeleni; hodowano święte stada zwierzyny płowej; oswojone jelenie ciągnęły wóz kapłanek Artemidy Laphria w Patrai na Peloponezie. Herakles ścigał złotorogą łanię kerentyjską o spiżowych nogach aż do północnego kraju Scytów (co może oznaczać poszukiwanie mądrości). Już plastyka mykeńska wyobrażała rogate łanie, których kult ma zapewne wspólne euroazjatyckie pochodzenie z kultem samicy renifera mającym wielkie znaczenie u ludów Północy, a także związek z hiperborejskimi bliźniętami — Artemidą (Dianą) i Apollinem. Quintus Sertorius (ok. 122—72p.n.e.), wybitny wódz rzymski, namiestnik Hiszpanii, proskrybowany zbiegł do Mauretanii, ale później, zaproszony przez Luzytanów, powrócił i zyskał szacunek krajowców, którzy byli pewni, że oswojony jelonek, towarzyszący mu wszędzie, przekazuje mu instrukcje od Diany. Uważano, że jeleń, związany z Apollinem, a więc z muzyką, chętnie słucha fletu. Adepci starożytnych misteriów greckich składali posągom Demeter lub Kory skóry jelenie, aby tym pewniej móc wejść w kontakt ze świa tem pozagrobowym. Barbarzyńcy staroż. nosili maskotki z wyobrażeniem jelenia dla ochrony przed zranieniem w walce. Jeleń — próżność, żądza sławy, apetyt na pochlebstwa; te cechy osłabiają jego czujność (w Bajce 61 Ezopa) i pozwalają go upolować. Jeleń — długowieczność. Pauzaniasz (8.50) dowodzi, że jeleń żyje dłużej od słonia. Według tradycji chińskiej jeleń jest jedynym zwierzęciem, które potrafi znaleźć grzyba nieśmiertelności; gdy kończy tysiąc lat jeleń staje się niebieski, gdy ma 1500 jest biały, gdy 2000 — czarny. W wielu mitologiach jeleń jest zwierzęciem słonecznym, pośrednikiem między niebem a ziemią, związanym ze światłem i firmamentem, obrońcą i przewodnikiem dusz ludzkich, atrybutem boga Słońca (rz. Soi invictus), odwiecznym wrogiem węża, stworzenia nocnego i podziemnego. Cernunnosa, ’rogaty’, archaiczne, potężne, pogańskie bóstwo celtyckie, identyfikowano z Apollinem i Merkurym; bóg ten nosił poroże jelenia i wyobrażany był często w towarzystwie jelenia i świętego węża o baranich rogach. Również w krajach Północy jeleń (łoś, ren) wiązał się z kultem Słońca: na Nowy Rok, kiedy dnia przybywa (na jeleni skok), gdy ,,słońce rozweseliło się jak olbrzym na biegnięcie w drogę” (Psalm 18 6), tańczono naśladując skoki płowej zwierzyny. Siadem tych kultów jest także bożonarodzeniowe pieczywo w kształcie jelenia. Jelonek (młody jeleń) — gwiazda zaranna a. wschodzące Słońce. Daniel o sierści brązowej lub czarnej w białe cętki jest atrybutem gwiaździstego nieba; liczne wyobrażenia zwierząt słonecznych, lwów a. gryfów, pożerających daniela, oznaczają zwycięstwo światła nad ciemnością, dnia nad nocą i ciemnymi mocami. Jeleń w tradycji chrzęść. — czystość życia, pobożność, religijność, sumienie, chrzest, św. Graal. Biały jeleń z krzyżem między rogami wyobraża Chrystusa, który ukazywał się w tej postaci św. Eustachemu i św. Hubertowi. Nawiązuje to do mniemania zanotowanego przez Pliniusza St. (Historia naturalna 8,50), że jeleń wywabia oddechem węże z jam, po czym zadeptuje je na śmierć (w chrześcijaństwie, w<(; reprezentuje Szatana). Jeleń jest (wymiennie z jednorożcem) atrybutem wielu świętych — Idziego, Huberta, Aidana (apostoła Northumbrii), Eustachego i Feliksa Walezjusza. Sw. Hubert, biskup Tongres, Maestrichtu i Leodium z pocz. VIII w., miał, jako młody myśliwy, spotkać wspaniałego jelenia ze świetlistym krzyżem między rogami; na ten widok nawrócony Hubert wyrzekł się na zawsze łowów. Mimo to został w przeszło tysiąc lat później patronem myśliwych! Sw. Idzi, popularny święty średniowieczny, patron żebraków i kalek, miał w pobliżu miejsca, gdzie dziś stoi benedyktyński klasztor św. Idziego (St. Gilles pod Aries we Francji), obronić jelenia lub łanię, zasłaniając zwierzę przed strzelającym z łuku królem i przyjmując strzałę w swoją rękę. W sztuce chrzęść, jeleń występuje w związku z wodą życia jako symbol duszy spragnionej źródła prawdy (a. chrztu). „Jak tęskni jeleń do źródeł wód, tak tęskni dusza moja do ciebie. Boże” (Psalm 41 2). Liczne wizerunki jeleni znajdują się w baptysteriach (Lateran, Pesaro, Neapol, Valence itd.). Jeleń z wężem — długowieczność (gdy wąż udziela jeleniowi swych umiejętności odradzania się, zob. Wąż); chrześcijanin w walce ze złem, z diabłem. Jeleń jako zajadły obrońca a. zdobywca haremu w czasie rykowiska jest wcieleniem męskiej chuci. Walki między samcami były dla starożytnych obrazem zmagania się światła z ciemnością, złych i dobrych duchów. Jeleń — łagodność. W wyobrażeniach ludu jeleń umierający płacze, a te łzy są cennym lekiem. „Niech płacze z bólu ranny łoś” (Hamlet 2,2 Szekspira). „Jeleń samotny, przez strzelca ciężko raniony (...) śmierci czekał (...); łzy wielkie, okrągłe (•••) smutnie ściekały” (Jak wam się podoba 2,1 Szekspira, tł. L. Uiricha). Jeleń jako samotnik często symbolizuje melancholię. Jeleń — jesień, sezon łowiecki. Łania — kobiecość, uroda żeńska, dziewczęcość trwająca w duszy i ciele dojrzatej kobietymatki. U Greków poświęcona Herze jako bogini małżeństwa. Łania wykarmiła swym mlekiem Telefosa, syna He raklesa, którego matka ukryła w górach; mleko łani ssał także syn św. Genowefy z Brabantu i, wg jednej z legend, germański Zygfryd. W bajkach w postaci łani ukrywa się nieraz zaczarowana księżniczka. W symbolice chrzęść, wyobraża Kościół, pobożność, niewinność, czystość, nieśmiałość, duszę chrześcijańską; jest atrybutem św. Genowefy z Brabantu i św. Idziego. „Ona, obraz czystej pobożności, jak biała łania” (Lukrecja 543—4 Szekspira). Tchórzostwo: „Jesteś durną i tchórzliwą łanią, i łżesz” (Henryk IV cz. I 2,3 Szekspira). Plebejskie urodzenie: „Lania pragnąca ze lwem się skojarzyć ginie z miłości.” (Wszystko dobre, co się dobrze kończy 1,1 Szekspira, tł. L. Uiricha). Lania emblematem jutrzenki, nieśmiertelności, dzikości, wierności, dorodności, zdrowia, postawy: dziewczyna jak łania. Rogi jelenia (zob. Róg: męski symbol seksualny) — promienie Słońca, ogień. Drzewo Życia (przez podobieństwo wieńca do gałęzi; zob. Drzewo). Coroczne gubienie i odrastanie rogów — cykliczne okresy rodzenia się i umierania, płodności, wzrostu, odrodzenia duchowego. Poroże, które co roku odrasta coraz okazalsze i grubsze; powiększając liczbę odnóg i wagę, wyobraża rosnącą potencję płciową samca, władcę haremu łań. Rogi sarny były słynnym afrodyzjakiem. Nie ciężą jeleniowi rogi, ani skrzydła ptakowi (przysłowie hetmana Stanisława Koniecpolskiego). „Jeleniom nowe rogi wyrastają; nam gdy raz młodość minie, już na wiek wiekom ginie” (Pieśń 14 17—19 J. Kochanowskiego). Biały jeleń — dusza (zob. wyżej Biały jeleń z krzyżem); pułapka na myśliwego, długa bezskuteczna pogoń: wg podania o białym jeleniu, który uciekając zwabia łowcę coraz głębiej w ostępy leśne, aż ten się całkiem zabłąka, po czym zwierzę nagle znika. Skrzydlaty jeleń godłem (impresa) Karola V (1368—1422), króla Francji. Jeleń z koroną wokół szyi stał się emblematem fr. dynastii od czasów Karola VII (1403—61) w związku z legendą, według której jeleń miał uklęknąć przed królem wjeżdżającym wraz z Joanną d’Arc do Rouen. Jeleń głupcem, wariatem. Robić z kogoś jelenia — robić głupca, wykpiwać. ^ heraldyce: rozważny wojownik; przewidujący mąż stanu; harmonia; muzykalność. W alchemii: rtęć filozoficzna, merkuriusz (związany z HermesemMerkurym). Biała łania leśna — dusza, wraz z pustynnym jednorożcem — duchem, żyją razem w lesie — ciele człowieka.

Lilia symbolizuje chwałę, królewskość, wyborność, majestat; odrodzenie, dobroczynność, nadzieję, niewinność, dziewictwo, wstydliwość; niebiańską szczęśliwość, boskie gody, łaskę boską, kuszenie, przebaczenie win, skruchę, duszę bezgrzeszną, Zwiastowanie, zmartwychwstanie. Opatrzność; wiosnę, piękno, wdzięk, (wieczną) miłość, piękno kobiece, fallusa, pożądanie, płodność; białość, siwiznę, światło. Księżyc, noc; kłamstwo, pretensjonalność, efekciarstwo. Hebr. szoszanna, szuszan (stąd imię Zuzanna), które w Biblii tłumaczy się zwykle jako ’lilia’, może jednak oznaczać wiele innych roślin, jak np. amarylek, kosaciec, jaśmin, narcyz, mieczyk, różę, nenufar, lotos, anemon, hiacynt, konwalię; może związek z nazwą dawnej stolicy Persji, Suzy, Susan (wyrażającej kult bogini lilii, Isztar?): „Za dni Aswerusa, który panował od Indyj do Etiopii nad 127 prowincjami (…) Susan miastem królestwa jego pierwszym było” (Ks. Estery 1,1—2). Lilia — światło. W opisie złotego świecznika w Przybytku (Ex. 25,31—4). Lilia u Żydów — plemię Judy; archanioł Gabriel. „Izrael zakwitnie jak lilia” (Ozeasz 14,6). Lilia biała wg mit. gr. powstała z mleka Hery; Afrodyta, bogini miłości, miała odczuwać do tego kwiatu odrazę jako do symbolu (m.in.) czystości dziewiczej. Lilie białe wplecione były w płaszcz Zeusa olimpijskiego i we włosy muz. Rzymianie poświęcili lilię białą Junonie i uważali ten kwiat za emblemat nadziei; Chrześcijaństwo przejęło wykładnię niewinności: lilia biała jest tu symbolem czystości, dziewictwa, nadziei, Marii Panny (w wyobrażeniach Zwiastowania archanioł Gabriel trzyma zwykle lilię w ręku, a druga lilia stoi w wazonie). Lilia biała atrybutem Jana Chrzciciela, Chrystusa, Józefa Oblubieńca, Dominika Guzmana, Franciszka z Asyżu, Alberta Wielkiego, Antoniego Padewskiego, Tomasza z Akwinu, Franciszka Ksawerego, Filipa Neri; św. Eufemii, Scholastyki, Klary, Izabelli, Otylii, Katarzyny ze Sieny; Sybilli erytrejskiej. Lilia — kwiat weselny, reprezentujący dziewictwo panny młodej. Lilia — Opatrzność, łaska, opieka boska nad wybranymi. ,,Przypatrzcie się liliom polnym jak rosną: nie pracują, ani nie przędą. A powiadam wam, że nawet król Salomon w całej chwale nie był tak przyodziany jak jedna z nich” {Ew. wg Mat. 6, 28—9; Ew. wg Łuk. 12,27). Przysłowie: Dziadek z babą żyje jak w polu lilije, do stodół nie znosi, jednak je i pije (mowa o dziadach proszalnych, kościelnych). Lilia — łaska boska, przebaczenie win, dusza oczyszczona z grzechu (dlatego częsta jako kwiat nagrobny; podobną rolę odgrywa ruta). Na wyobrażeniach Chrystusa jako sędziego świata lilia wychodząca Mu z ust oznacza łaskę. Lilie w pieśni balladowej Stalą się nam nowina, na której oparł Mickiewicz balladę Lilie: „Pani zabija pana (…) grób liliją zasiewa, zasiewając tak śpiewa: Rośnij kwiecie wysoko, jak pan leży głęboko” (2—9). Lilia — nieśmiertelność, odrodzenie; wielkanocny kwiat zmartwychwstania (jako roślina wieloletnia). Lilia — grzech, skrucha. Wg tradycji lilia miała wyrosnąć z łez Ewy opłakującej wygnanie z Raju. „Jak lilia, niegdyś wszystkich łąk królowa, pochylę czoło i uschnę” {Henryk VIII 3,1 Szekspira, tł. L. Uiricha). Przysłowie: Gnijące lilie cuchną bardziej niż chwasty (por. Sonet 94 14 Szekspira). Trzcina, lilia i liść dębowy w tradycji chrzęść. — symbol słabości ludzkiej (trzcina) przezwyciężonej przez zmartwychwstanie (lilia) i przeobrażonej w siłę (dąb). Lilia — kwiat chwały. ,,Chłopcze nieodżałowany (…), ty będziesz Marcellem! Nieście mu lilii pełne naręcza!” {Eneida 6, 884 Wergiliusza, tł. W. Markowskiej). . Lilia — królewskość. Od starożytności oznaka godności królów i książąt ozdabiająca ich korony, berła, herby, pierw. prawdop. jako emblemat płodności a. opieki Matki Boskiej lub Trójcy Sw. (por. potrójne stylizowane lilie fr.). W heraldyce: czystość, niewinność; królewskość; kwiat o sześciu płatkach — sześć promieni koła a. Słońca, kwiat chwały i płodności. Lilie francuskie, les flews de lis, godło królów fr. od XIII w., godło Burbonów, wielu rodów i miast (np. Florencji, Lilie), krajów (np. Górnego Egiptu). Leluja — stylizowana lilia, motyw dekoracyjny w podhalańskiej twórczości ludowej. Lilia — piękno, wybór, wyborność, ozdobność. W świątyni Salomona ,,głowice na wierzchu kolumn w nawie były wykonane w kształcie lilii”, podobnie ozdobiony zbiornik wody — ,,morze miedziane” {3. Ks. Król. 7). Przysłowia: Śnieg bielić albo liliją zdobić. Złoto pozłacać, a lilije malować, równie śmieszna; jak i nieużyteczna. ,,Piękno żyje, choć lilie umierają” {Złota podróż do Samarkandy, Prolog 2 Jamesa Eiroya Fleckera). Lilia — niebiańska szczęśliwość zmysłowa. Loże małżeńskie Zeusa i Hery wysłane było liliami. Kwiat poświęcony Herze. Lilia — pożądanie, miłość, piękno. Oblubienica: ,,Jam kwiat polny i lilia dolin”. Oblubieniec: „Jak lilia między cierniami, tak przyjaciółka moja między dziewczętami” (Pieśń nad pieśniami 2,1—2). „Brzuch twój jak bróg pszenicy otoczony liliami” (7,2). Troilus o Kresydzie: „Prowadź mnie co prędzej na owo pole, gdzie będę się mógł tarzać na łożu z lilii przeznaczonym dla tego, kto sobie zasłużył” {Troilus i Kresyda 3,2 Szekspira). Lilia — płodność, seks, faHus. Skojarzona z fallusem przez charakterystyczny kształt słupka (dlatego jest atrybutem Wenery i satyrów); z seksem przez erotyczny, lewantyński, indyjski zapach: miodu z pieprzem; wg Baudelaire’a jej aromat „opiewa porywy duszy i zmysłów”. Lilia — kwiat nocy. Księżyca, miłości namiętnej, marzycielskiej, uwznioślonej, platonicznej. Lilia — kuszenie, brama Piekieł. „W tym gaju szczęśliwa Prozerpina, gdy lilie i fiołki zrywa (…), widzi ją bóg podziemny, pragnie i wykrada” {Metamorfozy 5,392 Owidiusza, tł. B. Kicińskiego). Lilia biała — siwizna. „Białe lilie najładniej wyglądają wśród róż” {Oda do Pani z .darem miłości od starca. Oda 51 7 Anakreonta); starość a miłość. Lilia^wraz z różą) — wiosna. Lilia w kabalistyce — zmartwychwstanie. Złamana lilia z opuszczonym kwiatem — smutek, beznadzieja, urażona niewinność. „Nie jam był w*inien — lecz liliją winna” (W Szwajcarii 12,258 Słowackiego). Lilia — kłamstwo r jego skutek — rozczarowanie. Często brano za małą, pactinącą lilię bieluń dziędzierzawę, chwast w wielu odmianach ozdobny, ale cuchnący i silnie trujący. Lilia — efekciarstwo, pretensjonalność. Lilia wyrasta ponad inne rośliny ogrodowe swym wielkim, widocznym z daleka kwiatem. „Lilije — kwiatów stróże” {Piosenka wygnańca 4 Ryszarda Berwińskiego). Lilia — zbędność; zob. Paw.

Słońce jest symbolem nieskończoności, nieba, nowego początku, kształtu (w przeciwieństwie do Księżycamaterii), światła, ognia, rozrodczego gorąca, samotnika, wielkiego wędrowca, zasady aktywnej, źródła energii i mocy życiowej, dawcy i niszczyciela życia, (bezstronnego) dobroczyńcy; wszystkowidzącego bóstwa, męskiego Stwórcy, oka boskiego, Chrystusa, Raju, odnowiciela, zmartwychwstania, uzdrowiciela; wspaniałości, świetności, młodzieńczości, czystości; triumfu, chwały; prawdy, oświecenia, sprawiedliwości, bezstronnego sędzi; słowa, autorytetu, najwyższej inteligencji kosmicznej, geniuszu, mądrości, rozumu, inteligencji, wynalazczości, wolnej woli; złota; rolnika, woźnicy; męskości, ojca, popędu płciowego; płodności; wierności, niewierności; szału, złośliwości, krótkiego życia, południowego (ok. godz. 12) szaleństwa; zabójcy, truciciela. nagłej śmierci; zob. Feniks; Oko (słońca). Słońce czczono na ogół bardziej w strefie umiarkowanej, a Księżyc w podzwrotnikowej; od tej zasady są jednak ważne wyjątki, np. kult boga Słońca w gorącym i suchym klimacie Egiptu i Azji Zachodniej oraz najbardziej rozwinięty kult Słońca w Meksyku i Peru. Zwłaszcza w tych kulturach starożytności, gdzie odgrywało znaczną rolę w rachubie czasu i gdzie zastąpiło dawnego boga niebios. Słońce bywało bogiem najważniejszym, jak egipski Ra (Re, Atum Re, AmonRa, ChnumRe), prawe oko Horusa (lewym jest Księżyc) i skarabeusz (poświę tnik, święty żuk Chepri, bóg wschodzącego Słońca); zwłaszcza dotyczy to krótkiego okresu monoteizmu słonecznego Amenhotepa IV Echnatona (XIV w. p.n.e.). Również u Żydów istniał taki kult, jednak całkiem marginalny: na skutek reformy religijnej króla Jozjasza (VII w. p.n.e.) usunięto ze świątyni sprzęty kultu Słońca (4. Ks. Król. 1,23). który powstał tam mimo wyraźnego zakazu Jahwe; zob. Gwiazda (Gwiazdy bogami). Kult Słońca perskiej religii Mitry, przeniesionego przez legiony rzymskie do Europy jako Soi inyictus (tac. ’niezwyciężone Słońce’), odsunął na dalszy plan bogów olimpijskich, tak że przed wprowadzeniem chrześcijaństwa religia rzymska stała się niemal monoteistyczna. Częściej jednak Słońce występuje jako bóstwo podporządkowane głównym bogom, zwłaszcza niebiańskim, wyraz (objawienie się) boskości na niebie, jako bóstwo pojmowane nieraz jako syn boga i brat tęczy lub oko boga. Tak było z greckim Heliosem, z czasem w znacznej mierze wchłoniętym przez Apollina Foibosa (Feba), Surią w Indiach, Utu w Sumerze, Szamaszem w Babilonii Asyrii i chaldejskim Merodachem. W mitologii skandynawskiej Słońce występuje jako wszystkowidzące oko Odyna i jako Sunna wiecznie lękający się pożarcia przez wilka Fenrisa (symbol zaćmienia). „Pan świata wie, jak długo pracować potrzeba; słońce, Jego robotnik, kiedy znidzie z nieba, czas i ziemianinowi ustępować z pola” (Pan Tadeusz l, 202—4 Mickiewicza). Słońce — Chrystus. Wczesny Kościół skierował rzymski kult Słońca na osobę Chrystusa: mitraistycznemu świętu narodzin Słońca w najkrótszą noc roku, 25 grudnia, przeciwstawił epifanię (święto Trzech Króli, 6 I), a od III w. Boże Narodzenie; zmartwychwstanie zaś przypada na okres odradzającego się, wiosennego Słońca w pierwszym miesiącu roku u Żydów (i Rzymian do 153 p.n.e.), kiedy cała przyroda zmartwychwstaje, i to nie w żydowski sabat, ale w niedzielę, w dzień Heliosa i Mitry, w którym Jahwe stworzył światło. We wczesnym chrześcijaństwie modlący się wdomu i w kościele zwracali się na wschód, podobnie jak wyznawcy kultów słonecznych; stąd również bierze się zwyczaj kierowania, w miarę możności, osi budynków kościelnych i grobów na wschód. Słońce — sprawiedliwość, sędzia, który wszystko widzi i słyszy. ,,Ja uczynię tę rzecz przed oczyma wszystkiego Izraela i przed oczyma słońca” (l. Ks. Król. 12,12). „I wzejdzie (w Dniu Sądu) wam, bojącym się imienia mego, słońce sprawiedliwości” (Malachiasz 4,2). Grecy, przysięgając, brali Heliosa za świadka. ,,Nim mnie osądzisz, czekaj słońca” (Do D.D. 18 Mickiewicza). Di Sonne scheint nm. ’słońce świeci’, pop. ostrzeżenie (zwł. w Saksonii), że dzieci słuchają. Słońce — życie; światło słoneczne — radość życia, szczęście i powodzenie. ,,Przyjemne jest światło i miło jest oczom widzieć słońce” (Eklezjastes 11,7). Filozof Diogenes powiedział do Aleksandra Wielkiego, który pytał go, co może dla niego zrobić: „Nie zasłaniaj mi słońca”. „Ojczyzno moja (…) wiem, że masz w sobie słońce żywota” (O! nieszczęśliwa… 1—5 Słowackiego). „Na jego marmurowe (…) ciało (…) pada greckie, promienne, uśmiechnięte słońce” (Dyskobol 9—11 Kazimierza Tetmajera). Mieć słońce w sercu — mieć pogodne, wesołe usposobienie. Przysłowia: Będzie i przed naszymi wrotami słońce (tj. ’szczęście, powodzenie’). I na słońcu (tj. szczęściu) są plamy. Nie wszystkim jednako słońce świeci (tj. szczęście dopisuje). Mieć słońce i wiatr w plecy (tac. Soi et yentus a lergo sunt, fr. Le soleil et venl sont au dos) — mieć sprzyjające warunki działania, mieć powodzenie. Słońce — wolność i swoboda. „Ale gdy słońce wolności zaświeci, jakiż z powłoki tej owad wyleci?” (Dziady cz. III, Ustęp, Droga do Rosji 93—4 Mickiewicza). „Lecz skoro słońce swobody zabłyśnie (…) i cóż się stanie z kaskadą tyraństwa?” (Dziady cz. III, Ustęp, Pomnik Piotra Wielkiego 66—68 Mickiewicza). Słońce — zbawienie. „Witaj jutrzenko swobody, zbawienia za tobą słońce” (Oda do młodości 74—5 Mickiewicza). Słońce — bohater, triumf, zwycięstwo, młodzieniec z mieczem (promieniem słonecznym albo ogniem) w dłoni atakujący niebo, które broni się siecią gwiazd. BohaterSłońce wspomaga bohatera słonecznego, Jozuego, zatrzymując się na jego wezwanie tak długo „aż pomścił się lud nad nieprzyjaciółmi swymi” (Ks. Jozuego 10,13). „Polskie wydało go plemię, wstrzymał słońce, ruszył ziemię” (Kopernik Jana Nepomucena Kamińskiego). „Oto słońce spod Austerlitz!” słowa Napo leona I do oficerów fr. przy wschodzie słońca nad Borodino 7 IX 1812. Słońce — patriotyzm, imperializm. „W moim państwie słońce nigdy nie zachodzi” powiedzieć miał cesarz Karol V o Hiszpanii i jej zamorskich posiadłościach (w tragedii Friedricha Schillera Don Carlos, infant hiszpański mówi to Filip II). ,,Miłość ojczyzny — o! to słońce świetne dla serc, co dumne” (Wacław 29, 722—3 Słowackiego).,,Żądamy również naszego miejsca pod słońcem” powiedział w Reichstagu 6 XII 1897 kanclerz nm., książę Bernard Biiiow, usprawiedliwiając roszczenia kolonialne Niemiec. Słońce — ojciec; wpływ ojcowski w zakresie dyscypliny, moralności, wychowania, wykształcenia, świadomości. Promienista korona słoneczna jako atrybut duchowości niebiańskiej, władzy i chwały, przejęta została od dawna przez władców azjatyckich, zdobiących swe korony złotem i drogimi kamieniami naśladującymi blask słoneczny. Zwycięskich zawodników sportowych wieńczono koronami roślinnymi (wieńcami), a wizerunki świętych świecącym nimbem wokół głowy lub nad nią i aureolą (glorią) wokół całej postaci. Sionce wiąże się z męskością, a Księżyc (zob.) z żeńskością (w większości wypadków); podobnie jak w większości mitologii niebo stanowi zasadę aktywną, męską, duchową i zapładniającą, a ziemia pasywną, żeńską, materialną i żyzną (płodną), tak i Słońce łączy się przeważnie z heroiczną, ognistą zasadą męską, a blado i subtelnie świecący odbitym od Słońca blaskiem Księżyc, podległy miesięcznym fazom, zmieniający kształt (jak kobieta w ciąży), kojarzy się z zasadą żeńską. W innych wypadkach Słońce może być wyobrażeniem oblubienicy lub twarzy kochanki: Narzeczona „piękna jak słońce (łac. electa ut soi)” (Pieśń nad pieśniami, 6,9). „Słońcem są Juliji lica. Wnijdź, o prześliczne słońce, na zgubę księżyca” (Romeo i Julia 2,2 Szekspira, tł. Mickiewicza). Wschodzące Słońce — młodość, początek kariery, narodziny, powitanie, zmartwychwstanie, niewinność, spór; Japonia i Wschód. Zachodzące Słońce — starość, kres powodzenia życiowego; Zachód, Arizona. „Więcej ludzi czci słońce wschodzące niż zachodzące” powiedział Pompejusz do Sulli, gdy ten głosował przeciw udzieleniu Pompejuszowi triumfu (fr. adorer le soleil levant, ang. to worshtp the rising suń, nm. die angehende Sonne anbeten). „Lecz nam, kiedy raz słońce starości zapadło, nie przyda nic do twarzy misterne zwierciadło” (Narcyz 133—4 Naruszewicza). Słońce rzuca długie cienie — kres życia nadchodzi, Słońce — siła skracająca życie i wywołująca szaleństwo swoim przepalającym wszystko żarem. Rolników znajdujących się w samo południe w polu w czasie skwaru, wystawionych na działanie najgorętszych promieni słonecznych, napadają, męczą i pozbawiają zmysłów (wg dawnych poi. i czes. wierzeń lud.) demony powietrzne zwane (przy)południcami. Bohaterowie słoneczni, jak Samson, Herakles, Sigurd, żyją krótko. „Od słońca pożaru sczerniała mi głowa” (Hagar na puszczy l Kornela Ujejskiego). Słońce wiąże się ze światem podziemnym i śmiercią: słońce nocą powraca z zachodu na wschód podziemną rzeką lub podziemnym morzem, jak egipski bóg Ra (Re), powracający na wschód podziemnym Nilem w barce ciągniętej przez demony i węże. W Boskiej Komedii (Pieklą l, 60 Dantego) piekło jest miejscem, „gdzie Słońce milczy”, tj. nie świeci. Czarne Słońce, przebywające w nocy w innych, podziemnych krajach, w niektórych kultach indiańskich oznacza śmierć i nieszczęście (wyobrażane w postaci jaguara); w nowożytnej lit. i sztuce występuje niekiedy jako symbol smutku i metafizycznego strachu. Zaćmienie Słońca (i Księżyca) bywa zapowiedzą końca świata: „A natychmiast po utrapieniu owych dni słońce się zaćmi (i księżyc nie da światłości swojej)” (Ew. wg Mat. 24,29). Trzy promienie słońca — dobra myśl, dobry uczynek, dobre słowo. Astrologia sprowadziła Słońce do roli planety, dlatego, wraz z Księżycem, Merkurym, Wenerą, Marsem, Jowiszem i Saturnem, liczono 7 „planet”. W astrologii słońce oznacza męskość, władczość, dumę, szczęście, promienistość, (nad)świadomość, żywotność, potęgę, osobowość, młodość; kamień — rubin albo topaz; w muzyce ton E; metal — złoto, nazywane też „Słońcem ziemi”; dzień — niedziela; zwierzęta — orzeł i lew; rośliny — orzech włoski, winorośl, heliotrop, oliwka, nagietek, mlecz, piwonia, słonecznik; wpływa na serce, głowę, mózg, wzrok, prawą stronę ciała i środkowe palce rąk. Tarcza słoneczna — przeznaczenie, zmartwychwstanie. W heraldyce: chwała, powaga, znaczenie: dynastia Yorku (w Anglii). Emblematy i atrybuty Słońca: jabłko, aster, siekiera, piłka, łuk i strzały, jaskier, orzeł, wóz, koło (z zarysem twarzy), kogut. stokrotka, mniszek lekarski, oko, płomień, złoto, głowa w złotych lokach, obręcz, lew, kula, słonecznik, biały koń. Wyobrażanejako piękny młodzieniec powożący wozem zaprzężonym w 4 rumaki. Stada Heliosa — obłoki.

Złoto jest symbolem boskości. boskiej inteligencji. nieśmiertelności, niczniszczalności. chwały (zwl. niebieskiej), doskonalenia i oświecenia duchowego, wszystkiego, co ważne i wartościowe (również w sferze ducha), mądrości, wiedzy ezoterycznej, tajemnicy Ziemi, doskonałości, stałości, niezmienności, czystości; milczenia; godności, majestatu. królewskości. potęgi, bogactwa, obfitości; słońca, światła słonecznego, ognia, ukrytych skarbów, świtu, ziarna zbóż. żywotności. płodności, miłości, eliksiru życia; serca, krwi; pieniędzy, doczesności, chciwości, zniszczenia, degradacji, zawiści, pokusy, zdrady; zob. też Barwa. Szlachetność, niezniszczalność. odporność na ogień, rdzę. wodę. powietrze, większość kwasów, jego niezwykła kowalność i plastyczność. wreszcie jego rzadkość uczyniła złoto od najdawniejszych czasów wyobrażeniem rzeczy pięknej, cennej, przydającej szacunku, wyobrażeniem skondensowanego bogactwa. Złoto powszechnie łączono ze Słońcem, z uwagi na barwę światła słonecznego. i z niebem; dlatego często pozłacano dachy pałaców i świątyń (do dziś kopuły cerkwi), dawano złote tło świętym obrazom (np. na mozaikach bizantyjskich); złoto reprezentowało tam splendor rajskiej światłości. przestrzeń idealną, boską. Wizerunki bóstw i świętych ozdabiano złotym nimbem. aureolą itd. Złoto na obrazach Buddy oznacza światło prawdy i doskonałości. W Egipcie trony, posągi, grobowce, naczynia faraonów sporządzano z masywnego złota lub pozłacano. Biblijny Abram. gdy wyszedł z Egiptu, ..byt bardzo bogaty w posiadłość złota i srebra” (Gen. 13,2); na starość. już jako Abraham, wysyłając sługę po żonę dla Izaaka. dal mu dla niej ..nausznice złote, ważące 2 sykle i 10 nauszników wagi dziesięciu syklów” (Gen. 24.22). Lud izraelski wychodząc z Egiptu miał ze sobą wiele złota użytego później na złote sprzęty przybytku (Ex. 25. 10—40). na ozdoby szat kapłańskich (Ex. 28. l—43). wreszcie na złotego cielca. posąg świętego byka odlany przez Aarona jako przedmiot kultu dla Izraelitów w czasie. gdy Mojżesz na górze Synaj rozmawiał z Bogiem (Ex. 32. 1—35). Złote cielce odlewać kazał także król Izraela Jeroboam I w X w. p.n.e. (3. Ks. Król. 2. 28—32); stały się one symbolami bogactwa, pieniędzy, mamony. Salomon sprowadzał dla swej świątyni, pałacu i tronu złoto z Ofiru (3. Ks. Król. 9. 26—28; 10.14). Czyste, wyprażone w ogniu z zanieczyszczeń złoto — ludzie, ,,których Bóg doświadczył i uznał ich za godnych siebie. Jak złoto w piecu wypróbował ich i jak ofiarę całopalenia ich przyjął” (Ks. Mądrości 3, 5 —6). Złote jabłka na srebrnych czaszach zob. Jabłko. Złoty wiek w mit. gr. i rz. — pierwszy okres dziejów świata, wiek patriarchalny, pod władzą Kronosa (Saturna), kiedy była wieczna wiosna i płynęły strugi mleka i słodkiego nektaru (por. Prace t dnie Hezjoda. Metamorfozy 1.89 Owidiusza); przen. najlepszy okres, np. Aten (za Pizystrata. za Peryklesa), cesarstwa rzymskiego (za Antoninów), w lit. łacińskiej (70 p.n.e.—18 n.e.: Cicero. Wergiliusz. Horacy. Liwiusz) itd. ..Minęły czasy szczęśliwej prostoty, trzeba się uczyć. upłynął wiek złoty” (Monachomachia 3,9 —40 Ignacego Krasickiego). Złota gałąź — nieśmiertelność. Gałąź cudowna. ułamana przez Eneasza. która zapewniła mu powrót na Ziemię z podróży do świata cieni (Eneida 6,137 i nast. Wergiliusza). Złote runo — cel wyprawy Argonautów, symbol zdobywania rzeczy nieosiągalnych lub niewyobrażalnych. Złote umiarkowanie (łac. aurea mediocritas), najlepsza pośrednia droga między skrajnościami (Pieśni 2. 10. 5 Horacego). Żądza złota. ..Przeklęta żądzo złota (łac. auri sacra fames\}. do czegóż to nie popychasz serc śmiertelników!” (Eneida 3.56 Wergiliusza). Chciwy król Frygii. Midas. wg. mit. gr. poprosił Dionizosa: ..Czegokolwiek się dotknę. niech się złotem stanic”, a gdy bóg prośbę spełnił, król byłby umarł z głodu. gdyby go Dionizos tej właściwości litościwie nie pozbawił, każąc mu się wykąpać w Paktolu. rzece odtąd złotodajnej. ..Całuj. ściskaj zimne złoto!” (Dziady cz. IV 967 Mickiewicza). Gorączka złota — żywiołowy pęd do poszukiwania złota, zwł. w piasku rzek złotodajnych (Kalifornia. Newada. Alaska. Australia. Płd. Afryka itd.): przen. do bogacenia się; pogoń za zyskiem. Góry złota, złote góry — wielkie korzyści, Obiecywać złote góry (Phormio. l. 2, 68 Terencjusza). Złoto z Tolozy — rzecz przynosząca pecha, nieszczęście, bo niesprawiedliwie zagarnięta. zagrabiona; konsul rzymski Ouintus Senilius Caepio w 106 p.n.e. skradł, a potem utracił skarbiec złota i srebra świątyni ApoIlina celtyckiego w Tolozie (dziś Tuluza). Złote jabłka Hesperyd, Atalanty, Iduny, zob. Jabłko (nieśmiertelności). Złoty osiołek zob. Osioł. Złoty pas zob. Pas. Złoty łańcuch zob. Łańcuch. Złoty puchar zob. Puchar. Złote jajo zob. Jajo. Złoty deszcz — w mit. gr. Zeus zapładniający Danae ukrytą w spiżowej wieży (poczęcie Perseusza). Złoto w chrzęść. — duch boży, wiara triumfująca, chwała, radość, miłość; jako najcenniejsza wartość doczesna było ofiarą najbardziej godną bóstwa. Trzej magowie przynoszą w darze nowo narodzonemu Mesjaszowi złoto, kadzidło i mirrę. Por. Srebro (w symbolice chrzęść.). Złote ulice w Nowej Jeruzalem (Apok. 21,21); ,,Ulice miasta to złoto czyste jak szkło przezroczyste”. Złotousty (gr. chrysóstomos} przydomek św. Jana (ok. 347—407), ojca wczesnego Kościoła, egzegety biblijnego, arcybiskupa Konstantynopola, nadany mu jako słynnemu z wymowy kaznodziei. Złote ostrogi — symbol stanu rycerskiego w średniowieczu. „Idź złoto do złota!” wg pop. legendy Bolesław Krzywousty wysłał w 1109 roku wojewodę Skarbka z Góry z poselstwem do króla nm. Henryka V, a gdy ten ukazał Skarbkowi swój skarbiec i powiedział: „Tym pokonamy Polaków”, poseł rzucił swój złoty pierścień do skrzyni z klejnotami, mówiąc: „Idź złoto do złota, my Polacy wolimy żelazo”. Złoto Renu. W epopei germańskiej (ok. 1200) Pieśń o Nibelungach zawistny o chwałę Zygfryda Hagen zabija go, kradnie królowej Krymhildzie zdobyty przez Zygfryda skarb Nibelungów i topi go w Renie, aby wydobyć go w odpowiedniej chwili, ale zostaje zabity przez Krymhildę. Złoto — doskonałość, „czwarte stadium” po pierwszych trzech: czarnym (grzech i skrucha), białym (odpuszczenie grzechów i niewiność) i czerwonym (uwznioślenie i żarliwość). Chrysaor, magiczny złoty miecz Artegalla, rycerza sprawiedliwości — najwyższy stopień wzniosłości duchowej (Królowa wieszczek Edmunda Spensera, poety ang. XVI w.). Złoto — doczesność. „Jeśli masz umrzeć, a cóż ci po złocie?” (Z Anakreonta, Kiedy by worek bogatego złota… 8 Jana Kochanowskiego). ,,Spytaj (…) jaką lalkę wypiększoną (…), co jest szczęście (…), odpowie: »Miłość z cnotą« — a pomyśli: »Złoto, złoto”.” (Dożywocie 3,4 Aleksandra Fredry). „Brudne złoto! Ohydne, wstrętne, ale wspaniałe” (Homo sapiens, Na rozstaju II S. Przybyszewskiego). ,,Złoto jest przyrząd, którym się strąca gwiazdy na ziemię” (Złoto Tadeusza Rittnera). Potęga złota. „Czy (to miasto) jest tak trudne do zdobycia, że nawet osioł obładowany złotem nie będzie miał doń dostępu?” (Moralia, Powiedzenia królów, 178B Plutarcha). Tak pytał król Filip II Macedoński, gdy szpiedzy donosili mu, że jakieś miasto jest nie do zdobycia. „Złoto całym światem włada i najkrócej ludziom gada” (Trzy panny do wybrania… 19—20 F. Karpińskiego). ,,Złoto wnet zbłaźni burmistrza i rajcę, złoto uczyni złodzieja i zdrajcę” (Apoftegmata 23, O bogaczu a o mniejszym stanie 53—4 Reja). „Od złota zależy, do złota bieży świat cały” (Faust I, Wieczór, Małgorzata Goethego). Na wagę złota — o czymś bardzo cennym, rzadkim, b. poszukiwanym. Szczere złoto — o człowieku dobrym, rozumnym. Złote kajdany — niewola w dobrobycie. Złote myśli — aforyzmy, sentencje, maksymy. Złota młodzież — zamożna, wielkomiejska, lekkomyślna, goniąca za uciechami (pierw. o dandysach roku 1714, fr. jeunesse doree). Złota nędza — (bieda) ukryta pod pozorami zamożności. Złota nić zob. Nić. Złota reguła — nie czyń drugiemu, co tobie nie miło. ,,A jak chcecie, aby wam ludzie czynili, tak i wy im czyńcie” (Ew. wg Łuk. 6,31; por. Ew. wg Mat. 7,12). Złota wolność (tac. aurea libertas) — prawa i przywileje wywalczone przez szlachtę w dawnej Polsce. Złote gody (wesele) — 50. rocznica ślubu. Złoto — milczenie; zob. Srebro (Mowa jest srebrem). Złoty róg — dany przez Wernyhorę, róg, który miał zabrzmieć na znak do boju o niepodległość kraju, do Czynu, prowadzić do zwycięstwa (Wesele 3,37 S. Wyspiańskiego). W heraldyce: wzniosłość umysłu, szlachectwo, wielkoduszność; cnota, godność, inteligencja, doskonałość, szacunek; wiąże się z topazem. „Darmo mieć złoto w herbie, darmo i w tytule, kiedy za ciężkie prace wiatr tylko w szkatule” (Berła złote 5—6 Jana Kochanowskiego). W marzeniu sennym: strata pieniężna. W alchemii: cel działania — uzyskanie złota z pośledniejszych metali; skończone dzieło, najwyższa mądrość; lać. aurum polabile, złoto (Soi, duch boski) i srebro (Luna, duch ludzki) — lek uniwersalny.

Taniec symbolizuje kosmogonię, odrodzenie się z Chaosu, ruchy ciał niebieskich, kult Słońca i pór roku; życie, deszcz; przemianę, wyzwolenie, wzniosłość, uroczystość; poświęcenie, rytuał kultowy, dziękczynienie bóstwu, modlitwę, życie bogów i bohaterów, odpędzanie duchów; opowieść, ideę; radość, radość ruchu, żywotność, beztroskę; porozumiewanie się, towarzyskość, uczucie, poezję, muzykę, zaloty, umizgi, zmysłowość, rozwiązłość, rozpustę, wyuzdanie; płodność, małżeństwo; polowanie, wojnę; przekleństwo, śmierć, żałobę. Taniec — przebieranie nogami i tupanie, ruchy tułowia i gesty rąk przy rytmicznym hałasie wszczynanym uderzeniami kamieni, kości, klaskaniem, okrzykami, wreszcie śpiewem i muzyką instrumentów (bębnów, piszczałek itd.) wprowadzającymi uczestników w przyjemne podniecenie, w radosny nastrój, w stan zachwycenia, uniesienia, w szał wreszcie, jest zapewne tak stare jak ludzkość (dzieci tańczą z wielkim upodobaniem zanim jeszcze zaczynają mówić) i miało prawdop. związek z zalotami do płci odmiennej (wiele gatunków ssaków i ptaków odbywa taneczne zaloty, czynią to nawet niektóre gatunki pająków). Sądzić można, że bardzo wcześnie obdarzono taniec ważnymi społecznymi funkcjami magicznymi (taniec myśliwski, wojenny, sprowadzający deszcz), a potem religijnymi (taniec dziękczynienia, kultowy w świątyniach, żywy do dziś na Wschodzie i Zachodzie). Niewątpliwy jest wielki rozwój tańca kultowego w staroż. Egipcie, kultowego i teatralnego w Grecji, towarzyskiego i popisowego (akrobatów) w Rzymie; jednak taniec parami płci przeciwnej pojawił się prawdop. dopiero w XIlwiecznej Prowansji. Sceniczna sztuka taneczna, potępiona przez Kościół po upadku Rzymu, odrodziła się dopiero w epoce Odrodzenia we Włoszech i rozprzestrzeniła się stamtąd na cały świat. Tańce wojenne rozpowszechnione na całym świecie (Afryka, Ameryka, płd. Azja, Polinezja itd.), które mają pobudzić do czynu bogów wojny, będących zwykle zarazem bogami płodności, noszą często także charakter tańców urodzaju i płodności. Taniec żałobny. Tańce przez całą dobę, przy akompaniamencie bębnów a. in. instrumentów, po śmierci członka plemienia, wyrażają żal po zmarłym i służą do odpędzania demonów i złych duchów, a także duszy zazdrosnego o życie nieboszczyka, stąd jęki, gwałtowna gestykulacja, a nawet samookaleczanie się; por. Odzież (Rozdzierać na sobie szatę). Rytualny taniec orgiastyczny, ekstatyczny, wraca do praczasów i odtwarza odrodzenie się płodności z Chaosu; stąd przekreślanie obowiązujących norm społ., publiczna rozpusta, przebieranie się za odmienną płeć i wkładanie masek, jak w dionizjach, misteriach eleuzyńskich, saturnaliach. aby po kilku dniach wrócić do normalnego życia wraz z jego ograniczeniami. Jako tańce wyzwolenia przez ekstazę, zapomnienia o troskach życia, są w różnych formach żywe od starożytności do dziś, jak np. moreska (od Hiszpanii przez Francję, Niemcy, aż po Bałkany, w Anglii morris dance), jak tarantyzm (szał tańca we Włoszech XV—XVIII w.), jak zabawy karnawałowe (np. w Rio de Janeiro), jak greckie i kaukaskie tańce popisowe mężczyzn pełne wesołości i dumy, itd. Taniec w staroż. Izraelu (radosne podskoki, pląsy) wyrażał wdzięczność za otrzymane od Boga łaski, radość z pomyślnych wydarzeń, jak uroczystości ślubne, biesiady, święto zbiorów, święcenie zwycięstwa; płcie tańczyły oddzielnie, zwykle pod gołym niebem. Miriam, siostra Aarona, prorokini, po przejściu przez Morze Czerwone pląsała z kobietami przy biciu w bębny (Ex. 15,20); lud tańczył wokół złotego cielca (Ex. 32,19); „Gdy Dawid wracał po zabiciu Goliata, wyszły niewiasty (…) śpiewając i tańcząc z bębnami wesela i z gęślami” (. Ks. Król. 18,6). „Dawid tańczył z wszystkiej mocy przed Panem”, gdy przenoszono Arkę Przymierza na Syjon (2 Ks. Król. 6,14); prorocy Baalowi skakali przez ołtarz Baala {3. Ks. Król. 18,26); „Chwalcie Pana bębnem i pląsaniem” (Psalm 150 4). Taniec rytualny — magicznoobrzędowy, kultowy, sakralny. Taniec zapobiegawczy — przeciw pojawieniu się złych duchów, demonów, diabla. zarazy, odpędzający zaćmienie Słońca. Taniec — kosmogonia, tworzenie i porządkowanie Kosmosu. W wielu mitach bogowie i bohaterowie tańcząc tworzą i porządkują świat, dzielą go na dnie i noce, światło i cień, zakreślając koła cyklicznych zjawisk, pór roku, lat. epok. Taniec sakralny u Greków wypowiadał gestami i ruchami ciała, rytmem i muzyką to, co w misteriach było tajemnicą boskiego porządku kosmicznego, kierującego „tańcem gwiazd”, którego cudowną wzniosłość naśladowali tanecznicy w świętym korowodzie. Atenę i Apollina czczono poważną miarą tańca Hyporche, a Artemidę i Dionizosa dziką ekstazą tańca meand. Tragiczny taniec przeszedł do teatru gr. na długo przed tragicznym dramatem. Taniec w świątyniach przedstawiał mimiczne sceny z życia bogów i herosów: Izyda poszukująca Horusa, Demeter poszukująca Kory, Perseusz walczący z Meduzą, Tezeusz w Labiryncie itd. Taniec — przemiana, pantomima przemiany tancerza w boga, demona a. in. formy istnienia; dlatego stosowne jest użycie w tańcu maski zakrywającej moment metamorfozy. Muza tańca mit. gr. Terpsychora, właśc. muza radości z tańca, przedstawiana z lirą i plektronem. Symbole tańca — diońizyjski tyrs, fletnia Pana. cymbały, flet. Taniec ruchów nieba — magia sympatyczna mająca wspomóc Słońce i gwiazdy w ich obrotach dziennych i rocznych, zwł. w krytycznych momentach, jak w chwili przesilenia zimowego (Boże Narodzenie) i letniego (skoki przez ogniska w noc świętojańską); zob. Zamek (obrotowy). Taniec płodności i urodzaju — magia sympatyczna mająca wzmóc płodność zwierząt hodowlanych, z symbolami fallicznymi w postaci wielkich wyobrażeń fallusa obnoszonych w procesjach a. świętych drzew i kamiennych słupów, dokoła których tań czono. Skoki taneczne na zasianym polu: im wyżej się skacze, tym wyżej ma wyrastać zboże (typowe dla nocy Walpurgi z 30 IV na l V). Podobnym celom służyły stosunki płciowe w zielonym jeszcze zbożu. „Nim dotkniesz sierpem dojrzałego zboża uwieńcz się liśćmi dębowymi, śpiewaj i tańcz jak ci serce dyktuje” (Georgiki l, 347 Wergiliusza). Taniec płci i śmierci. Księżniczka Salome, córka Heroda Filipa i Herodiady, zmysłowa, tajemnicza tancerka, z namowy matki zażądała, jako nagrody za taniec, głowy św. Jana Chrzciciela (Ew. wg Mat. 14, l—12; Ew. wg Marka 6, 17—29). Tańczący derwisze. Muzułmański zakon derwiszów tańczących założył perski poeta mistyczny Dżalal adDin Rumi (1207—73). Taniec śmierci — temat śrdw. moralitetów dydaktycznych powstałych prawdop. pod wpływem epidemii zarazy, wojen i kazań mnichów żebrzących, a później treść malowideł ściennych we Francji i w. Niemczech, przedstawiających korowód taneczny wszystkich stanów prowadzony do grobu przez uosobienia Śmierci (kościotrupy itp.) a. przez swe własne przyszłe zwłoki. Taniec — przekleństwo, klątwa. W śrdw. rzucano przekleństwo na budynek z jego mieszkańcami, ogrodem itd., obtańcowując go w kierunku przeciwnym do ruchu Słońca dziewięć razy. Taniec osób złączonych ramionami, taniec łańcuchowy — społeczność, małżeństwo, radość; koleżeństwo, przyjaźń męska. Tańce łańcuchowe z towarzyszeniem śpiewu i muzyki trwają nieprzerwanie od starożytności do dziś, od starogr. chorós, zach.europ. carole od VII do XIV w. (śrdw. łac. chorea, śr.g.nm. reigen), danse (śrdw. łac. ballatio. śr.g. nm. tani), dziś rumuńska hora i jej izraelska odmiana, jugosłowiańskie kota, bułgarskie horo, grecki syrtos (można by tu też włączyć dawne fr.: farandolę i karmaniolę). Taniec — ,,poezja stopy” (The Rival Ladies 3,1 Johna Drydena). „Taniec — dziecko muzyki i miłości” (Orchestra 96 Sir Johna Daviesa). Taniec — życie, życiowy rytm Wszechświata. ,,Taniec jest najwznioślejszą, najbardziej wzruszającą, najpiękniejszą ze wszystkich sztuk, bo nie jest tylko prostą interpretacją czy wyobrażeniem życia; jest samym życiem” (Taniec życia Havelocka Ellisa). „Tańca pod żadną postacią nie można wykluczać z zakresu jakiegokolwiek szlachetnego kształcenia: tańczyć nogami, ideami, słowami i — czyż trzeba jeszcze dodawać umiejętność tańca piórem?” (Zmierzch bogów Friedricha Nietzschego). Taniec na wulkanie — beztroskie, hulaszcze zachowanie się w obliczu nieuniknionej katastrofy, rewolucji (poseł fr. w Neapolu, N.A. Salvandy w 1830 na 2 miesiące przed wybuchem rewolucji lipcowej, fr. Nous dansons sur un volcan ’tańczymy na wulkanie’). „Polska ginie… Tańcujmy póki czasu stanie” (Do tańcującego Krakowa 20 Kajetana Koźmiana). Taniec towarzyski — przysposobienie erotyczne, małżeńskie. Przysłowie nm.: Taniec to osnowa przyszłego wątku. Taniec — miłość. „O, Miłość to tylko taniec, gdzie na skrzypkach przygrywa Czas!” (Cupid’s Alley Henryka Austina Dobsona). Taniec św. Wita — dawn. pląsawica, chorea, choroba ośrodkowego układu nerwowego przejawiająca się pląsawicznymi ruchami mimowolnymi. Nazwa jakoby od kościoła św. Wita w Strasburgu, gdzie w 1418 miano leczyć chorych na pląsawicę egzorcyzmami. Taniec wśród mieczów — sytuacja niebezpieczna, wymagająca ostrożności, przebiegłości i zręczności w postępowaniu. Taniec polski — polonez. Taniec od pieca — o nowicjuszu, początkującym, który trzyma się kurczowo wstępnego stadium nabytych umiejętności. Tańczyć w powietrzu — wisieć na szubienicy. Tańczyć jak zagrają — stosować się do cudzej woli, być posłusznym. Tańczyć wokół kogoś — schlebiać komuś, wdzięczyć się, łasić do kogoś. Tańcowała rybka z rakiem, a pietruszka z pasternakiem — bujda, bajęda wyssana z palca; ponosi kogoś fantazja. Do tańca i do różańca — o człowieku wszechstronnym, umiejącym się znaleźć w różnych sytuacjach; nm. mm Tani zum Rosenkranz. U tego tańca dwa końca — o wątpliwej, niewyjaśnionej sprawie. Wziąć kogoś w taniec — zacząć z nim bijatykę, burdę, rozprawić się z nim. Nauczę cię tańcować — rozprawię się z tobą, popamiętasz mnie. W marzeniu sennym: (tańczyć) wesołość; (widzieć taniec) zła wróżba.

Palce są symbolami bóstw, kierunku, promieni Słońca. Ruchy palców (i rąk) były i są u wszystkich ludów pomocne w wyrażaniu myśli i uczuć, szczególnie zaś w plastyce i tańcach Indii, Azji południowowschodniej i Japonii. Pięć palców dłoni — cztery kończyny i głowa człowieka, zob. Pięć. Człony palców oznaczają (licząc od środka dłoni): u dwuczłonowego kciuka — logikę i wolę, u wskazującego — materializm, prawo i porządek, u środkowego — humanitarność, system, inteligencję, u serdecznego — prawdę, oszczędność, energię, u małego — dobroć, przezorność, zastanowienie. Czubki palców — natchnienie poetyckie lub wieszcze. Związek z gałązkami drzew, np. wierzby, brzozy, olchy. Mieć coś w czubkach palców — znać dokładnie, umieć bezbłędnie. Symbolika roślinna palców: kciuk — winorośl i palma, wskazujący — dąb lub janowiec, środkowy — ostrokrzew i wrzos, serdeczny — leszczyna, mały — cis. Symbolizm palców według mistyków: 1) palec falliczny, Heraklesa; niezdarność, 2) rozkazujący, wskazujący, przypisany Pajanowi (gr. Paidn, Paian), lekarzowi bogów olimpijskich u Homera (Iliada 4,401,899); imię Pajana było później przydomkiem bogów uzdrowicieli, jak Apollo, Asklepios, Dionizos, Tanatos, 3) przypisany Epimeteuszowi, ’mądremu po szkodzie’, mężowi Pandory; spółkowanie; wzgarda, 4) przypisany Jazjonowi (gr. lasiOn), synowi Zeusa i Elektry, który upowszechniał misteria Demeter, demonowi urodzajnej gleby, 5) wróżebny, przypisany Masowi, kapłanowi’ Rei, daktylowi Idy (zob. niżej) w Elei. W alchemii średniowiecznej kciuk przypisany jest Wenerze, palec wskazujący — Jowiszowi, środkowy — Saturnowi, serdeczny — Słońcu, mały — Merkuremu, zob. Ręka. Palec wielki, gruby, paluch, kciuk, symbol falliczny; władczy, reprezentuje siłę twórczą, sprawczą, bo nadaje innym palcom i całej dłoni moc chwytania i trzymania przedmiotów, np. miecza; zob. Figa (Pokazywać figę); najpopularniejsza bajka Ch. Perraulta Tomcio Paluch (fr. Le petit Poucet) i bajka braci Grimm (nm. Daumesdick): bohater, przychodząc na świat, był nie większy od kciuka, najmłodszy z siedmiu braci; uważany za najgłupszego, okazuje się spryciarzem, magikiem. Bajki, oparte na staroindyjskim micie o Krisznie, symbolizują w osobie Tomcia zbawcę swej społeczności, świadomość absolutną, czynną, energiczną, jasnowidzącą, ratującą z opresji. W starożytnym Rzymie często noszono pierścienie (z wyjątkiem obrączki małżeńskiej) na kciuku dla zachowania potencji. W średniowieczu kciuk był ulubieńcom czarownic: ,,Kciuk mnie świerzbi, to dowodzi, że jakieś licho nadchodzi”, mówi druga czarownica w Makbecie 4,1 Szekspira; pierwsza czarownica pokazuje innym kciuk utopionego sternika (Makbet 1,3). Szczególnie cenne własności magiczne miały, jak sądzono, kciuki powieszonych złodziei. W Satyrach 3,36 Juwenal pisze: „Kręcąc kciukiem (tac. pollice yerso) zabijają, dlatego zdobywają poklask”, W cyrku rzymskim podniesienie kciuka w górę, wyprostowanie go i, być może, kręcenie nim, oznaczało (przeciwnie niż się zwykle mniema) żądanie dobicia rannego gladiatora; ukrycie palucha w pięści lub zwrócenie go ku dołowi — pragnienie darowania mu życia. Do dziś ,,trzymać za kogoś kciuki” (tj. ściskać je wewnątrz pięści), znaczy chcieć magicznie pomóc komuś w pomyślnym przejściu jakiejś próby (np. w zdaniu egzaminu), a wyciągnięcie kciuka w górę oznacza: ,,Wszystko w porządku! Rób swoje!” Kciuk przytknięty do czubka nosa (zwykle z rozczapierzonymi palcami całej dłoni w tzw, wachlarz hiszpański), jako przedłużenie (fallicznego) nosa, oznacza wyzwanie, lekceważenie, obrazę; zagrać komuś na nosie, na fujarze. Również znakiem lekceważenia, choć mniej wyrazistym, jest strzelanie, pstrykanie kciukiem i środkowym palcem. „Jak z palców strzelić” (łac. si digitis concrepuerit) z O powinnościach 3,19,75 Cicerona, znaczy ’z łatwością, bez wysiłku’. Kciuk wsunięty w usta — śrdw. symbol mądrości, dziś raczej oznaka gapiostwa. Robienie młynka kciukami (przy splecionych innych palcach) oznacza bezczynność, próżnowanie. Szerokość kciuka była miarą długości równą mniej więcej calowi, używaną przed wprowadzeniem miar metrycznych, np. w Niemczech (Daumen). Palec wskazujący, palec Boga, palec boży — władza, kierowanie, przewodnictwo; wyzwolenie od zła. ..Dwie tablice kamienne pisane palcem bożym” (Ex. 31,18), „Od Boga posłany został palec ręki, która pisała Mane, Tekę), Fares” (Daniel 5,24—5) na ścianie sali królewskiej Baltazara. Jezus mówi: „Lecz jeśli palcem bożym wyrzucam czarty, zaiste przyszło do was królestwo boże” (Ew. wg Łuk. 11,20). W hymnie Veni Creator Duch Sw. nazwany jest palcem prawicy boskiej (tac. dextrae Dei tu digitus). W przenośni: palec boży, palec Opatrzności — zjawisko uznane za oznakę działania sił nadprzyrodzonych; czarownicy faraona o pladze komarów: ,,Palec boży to jest!” (Ex. 8,19). Palec na ustach — milczenie, bóg milczenia, Harpokrates. „Przyłożył palce do warg” (łac. cum manus ad os apposuit) z Do bliskich i przyjaciół 8, l Cicerona, na znak tajemnicy. U Dzieciątka Jezus wskazuje na Logos jako na wymówione słowo. Palcem wytykać (pokazywać) kogoś — piętnować, publicznie potępiać jego postępowanie; Izajasz nazywa „szydercze pokazywanie palcem” (58,9) niegodnym zachowaniem. Podniesienie palca wskazującego —ostrzeżenie, kiwanie podniesionym — delikatna pogróżka. Ukrycie palca wskazującego prawicy w pięści lewej ręki — spółkowanie lub związek duchowy. Wystarczy tylko palcem kiwnąć (aby przyszła, przyszedł) — jest na zawołanie. To nie palcem przekiwać — to nie bagatelka. Nie kładź palca między drzwi — nie wtrącaj się w cudze sprawy, bo pożałujesz. Ani palca wetknąć (wcisnąć) — wielki tłok, ścisk. Nie zakrzywiać palca na kogoś — nie robić mu najmniejszej krzywdy. Pocieranie kciuka palcem wskazującym — pieniądze (naśladuje liczenie monet lub banknotów). Palec środkowy, długi — palec śmierci, nadziei, zmartwychwstania, palec magiczny: posmarowanie poślinionym palcem czółka dziecka miało odwracać uroki „złego oka”; palec miłości i deszczu, służy do seksualnego pobudzania kobiety i do ożywiania wysychających źródeł i zdrojów, oraz do wywoływania deszczu (wg wierzeń ludowych) W średniowieczu atrybut Zbawiciela. W starożytności gr.rz. wytknięcie środkowego palca uważane było za zniewagę równoznaczną z nazwaniem kogoś impotentem lub rogaczem. Palec serdeczny, pierścienny (tac. digitus annularis), na który Rzymianie wkładali obrączki ślubne sądząc, że od tego palca biegnie nerw do serca; Rzymianie, podobnie jak Grecy, używali go także do mieszania mikstur leczniczych, przypuszczając, że składnik szkodliwy zaalarmowałby serce; stąd zwany też palcem lekarskim, profilaktycznym, a przez połączenie z sercem jako organem miłości jest atrybutem miłości, narzeczeństwa. W średniowieczu atrybut boskiej natury Chrystusa. Palec maty, uszny (bo używany do zatykania uszu, aby dosłyszeć i zrozumieć wewnętrzny głos natchnienia; bo najporęczniej nim dłubać w uchu) — wróżebny. Mały palec mi to powiedział, tj. wiem o tym, choć tyś się tego nie spodziewał; pierwotnie aluzja do strzykania, kłucia w palcach dotkniętych chiragrą, które zapowiadało zmiany pogody, a według pojęć ludu miało ogólną moc wróżenia, zwłaszcza zaś przewidywania przykrości. Obwinąć sobie kogoś koło małego palca — uzależnić go od siebie, podporządkować sobie. W małym palcu coś mieć — znać się na czymś znakomicie, umieć coś świetnie. Mały palec symbolizować może promień słońca lub strużkę wody. W średniowieczu atrybut ludzkiej natury Chrystusa. Talizman muzułmański — ręka, której kciuk przedstawia Mahometa, a pozostałe palce — „cztery niezrównane kobiety”: Chadidżę, Aiszę, Fatimę i Marię (z haremu Mahometa); pięć palców wyobrażać też może „pięć filarów islamu”: wyznanie wiary, modlitwę rytualną, jałmużnę, post i pielgrzymkę do Mekki; zob. też Ręka (Fatimy). Obcięcie własnego palca bywało znakiem żałoby lub pokuty, porównywalnym z samokastracją, choć znacznie oględniejszym. Skrzyżowane palce mają przynosić szczęście (sobie lub komuś) w trudnej sytuacji. chronić od złego, (dawniej u jezuitów) unieważniać składaną przysięgę; w starożytności i średniowieczu magiczny sposób uniemożliwienia lub opóźnienia rozwiązania u położnicy (podobnie jak splatanie palców. skrzyżowanie nóg czy zawiązywanie supłów i węzłów): tą metodą Hera przeszkodzić chciała przyjściu na świat Heraklesa. „Rogi Księżyca” (lub Seleny, Diany, Isztar. diabła itd.) utworzone przez rozstawione i podniesione palce, wskazujący i środkowy. mogą bronić przed czarami, udzielać błogosławieństwa, oznaczać zwycięstwo, pokój; utworzone przez wysunięte palce, wskazujący i mały, bronią przed urokami i „złym okiem”. Pierwsze trzy palce wzniesione — błogosławieństwo frygijskie w imieniu Bogini Matki Kybele, później błogosławieństwo papieskie symbolizujące Trójcę Sw. Wyobrażenia stosunku płciowego (lub pogardy) zob. Figa (Pokazywać figę): wetknięcie kciuka do ust lub do pięści drugiej ręki, wystawienie środkowego palca (zob. też wyżej Palec środkowy), pochwycenie w prawą rękę palca wskazującego lewej lub włożenie wskazującego palca w literę O utworzoną z kciuka i palca wskazującego drugiej ręki. Patrzeć przez palce — pobłażać czemuś, tolerować coś, udawać, że się czegoś nie dostrzega. Przylepia mu się do palców, ma smołę w palcach, ma długie palce — kradnie. Przez palce przecieka, przelewa się — rozrzutnemu, marnotrawcy. Palec komuś prosto trzymać — ulegać czyimś zachciankom. Palce lizać — o smacznej potrawie. Maczać w czymś palce — uczestniczyć w jakiejś nieczystej sprawie, w aferze. I palcem nie ruszyć, nie kiwnąć, nie tknąć — nic nie zrobić w jakiejś sprawie. Znać na palcach — znać rzecz szczegółowo, dokładnie. Ssać palce — żyć w biedzie, w ubóstwie. Dziecię, ssij palec! — nie wtrącaj się, smarkaczu, do rozmowy. Prastary motyw o dziecku odstawionym od piersi, które ssie mleko z własnego palca; Abu Dżafar Tabari (ok. 839—923) w swej Historii proroków i królów pisze, że czynili tak Abraham j Mojżesz (jako oseski oczywiście), ale zwykli śmiertelnicy tego dokonać nie potrafią. Wyssać sobie z palca — zmyślić, wymyślić; pierw. wyraz lekceważenia wróżebnych możliwości małego palca lub kciuka. Zielone palce mieć — być dobrym ogrodnikiem. Poparzyć (popiec) sobie (na) czym palce — doznać przykrego niepowodzenia w jakimś przedsięwzięciu; pierw. zapewne o gaszeniu świecy palcami lub wyciąganiu kasztanów z ognia. Wsadź palec w ogień, a potem krzycz, że masz pecha (przysłowie nm.). Sam jak palec — zupełnie sam; zwrot absurdalny, gdyż palec jest zawsze w towarzystwie czterech innych. Dowcip Niemca jest w jego palcach (zręcznych w robocie), przysłowie fr., ang. Starsze palce jak widelce — zachęta gospodarza przy stole do porzucenia przesadnych ceremonii. Podobnie: Pazury i kielce najlepsze widelce. Widelcami ładnie, ale rado spadnie, palicami brzyćko, ale zje się syćko. Różanopalca Jutrzenka, zwrot użyty wielokrotnie przez Homera. Palec diabelski, strzałka piorunowa — lud. nazwa fulgurytu, piorunowca (prętu kwarcowego powstałego przez stopienie piasku od uderzenia pioruna) lub szkieletu wapiennego głowonogów kopalnych (belemnitów). Daktylowe Idy (gr. ddktyloi Idaioi ’dosf. palce Idy’). Starożytni nie wiedzieli napewno, czy szło tu o Idę frygijską, czy kreteńską i czy nazwa odnosi się do ich zręczności w rękodziele czy do karłowatego wzrostu. Mieli to być, wg jednych, wielcy i potężni czarownicy frygijscy, demony ,,górskiej Adrastei” (prawdop. identycznej z Kybele lub Reą). wynalazcy kowalstwa, wg innych — Kreteńczycy. synowie nimfy Anchiale.

Szyszka symbolizuje kształt Wszechświata, niebo, dzień. Słońce, ogień, górę; życie, męskość, fallusa. ojcostwo, płodność, ewolucję, zdrowie, odrodzenie; zewnętrzną aktywność, równowagę wewnętrzną; życie rodzinne, życie światowe, kult życia; pomoc; obfitość, bogactwo, rzecz mało wartą; szczęście: refleksyjność; wyzwolenie przez łaskę; literę A u gnostyków. Szyszka łączy się z pojęciem koła (zob.) i trójkąta (zob.). Szyszka — poświęcona BaalowiHadadowi, semickiemu bogu płodności, deszczu i rosy, i jego małżonce Aszerah (Balaat); babilińskoasyryjskiej bogini miłości i płodności Isztar; małoazjatyckiemu bogu płodności i fallusa Priapowi. Szyszka sosnowa, wyobrażana często w ręku Dionizosa, trzymana jak berło — trwałość, nieśmiertelność życia roślinnego, potęga żywotności i płodności, wieczny powrót roślinności na ziemię, odrodzenie. Szyszka — amulet pobudzający męskość i płodność; amulet przeciw czarom. Szyszka zwrócona szerszym końcem ku dołowi — równowaga, nieruchomość, stałość, ciążenie; zwrócona szerszym końcem ku górze — ruchliwość, światło. Szyszka sosnowa między dwoma kogutami spierającymi się o nią (w ikonografii europ.) — prawda oczywista; podobnie jak dwa smoki spierające się o perłę. Szyszka — osoba wpływowa, na wysokim stanowisku; bogata. Szyszka — rzecz bez wartości. Przysłowie: Za borową szyszkę (tj. za byle co, za nic).

Dziesięć jest symbolem nieskończoności; doskonałości; początku; boskości; proroctwa, przyszłości; fortuny; woli, siły, energii; panowania, bogactwa, przywództwa; oryginalności, pionierstwa; pewności siebie; wzniesienia i upadku; męskości, honoru męskiego; połączenia obu płci; dłoni, stóp. Dziesięć — święta liczba i symbol całkowitości, dualizmu życia i śmierci, prawdop. dlatego, że jest sumą palców obu rąk, obu nóg i sumą czterech pierwszych liczb (1,2,3,4, pitagorejski tetraktys), a w systemie dziesiętnym nawrót do jedności na wyższym szczeblu, rozpoczynający nową serię. Dla pitagorejczyków liczba najświętsza, liczba tworzenia uniwersalnego, na którą przysięgali, w której doszukiwali się źródła i korzenia przedwiecznej Natury, przedstawiana jako 10 kropek ustawionych w kształt trójkąta, wyobrażającego początek i koniec; narodzenie, rozwój i śmierć; cuda świata; nieograniczoną ekspansję. W ciele ludzkim emblemat duszy, mózgu, serca, nerek, woreczka żółciowego, śledziony, wątroby, fallusa, macicy. W Babilonii dziesięć dni uroczystości wiosennych. Dziesięć pokoleń północnych Izraela, które ok. 929 p.n.e. oderwały się od Judy pod wodzą Jeroboama I, wytępione a. uprowadzone w 721 p.n.e. przez króla asyryjskiego Sargona II. Dziesiątka w Biblii oznacza często liczbę zamkniętej całości, np. dziesięcioro przykazań, dziesięć plag egipskich; jeśli by się w Sodomie znalazło dziesięciu sprawiedliwych, Pan nie zatraciłby miasta (Gen. 18,32). Dziesięciu patriarchów biblijnych przed Potopem: Adam, Set, Enos; Kajnan, Malaleel, Jared; Henoch, Matuzalem, Lamech; Noe(. Ks. Kronik 1,1—4). ,,A dziesięć rogów, które widziałeś, to dziesięciu królów” (Apok. 17,12). Dziesięć panien — pięć mądrych i pięć głupich (Ew. wg Mat. 25,1,13). Przypowieść o dziesięciu minach i dziesięciu sługach (Ew. wg Łuk. 19, 11—27). Oczyszczenie dziesięciu trędowatych (Ew. wg Łuk. 17,11— 19). Bestia o 10 rogach w widzeniu Daniela (7,7) i w Apokalipsie (12,3; 13,1; 17,4). Dziesięć dni ucisku w ciemnicy (dokąd wrzuci smyrneńczyków diabeł) w Apokalipsie (2,10). Cyfra 10 — (niekiedy) małżeństwo a. obojnactwo: męska, falliczna jedynka świata widzialnego i żeńskie zero nieskończoności. Dziesięć sefirot hebr. ’liczba’ (l.pój. sefira) w kabalistycznych rozważaniach ezoterycznego mistycyzmu żyd., 10 emanacji a. sił, przez które miał się Stwórca objawić z En Sof (Nieskończoności, Nieznanego Boga), przez które stał się poznawalny. Sefirot niekiedy wyobrażano sobie jako gałęzie drzewa kosmicznego, niekiedy zaś jako części ciała ontologicznego człowieka Adama (Kadmona), mikrokosmosu. Sefirot, zwane też koronami, atrybutami, zasadami i krokami, są to: Keter’elion ’najwyższa korona’, Gewura ’potęga’, Tifferet ’piękno’, Bina ’inteligencja’, Hesed ’miłość’, Hochma ’mądrość’, Netzah ’wieczność’, Hod ’majestat’, Jesod ’podwalina’ i Malchut ’królewskość’. Malchut symbolizować miał lud Izraela. Dziesięć dni pokuty u Żydów: początek roku religijnego; trzy święte dni: Rosz Haszana (l i 2 tiszri) i Jom Kippur (10 tiszri) oraz dni między tymi świętami. Kanon dziesięciu mówców attyckich: Antyfon, Andokides, Lizjasz, Izajos, Ajschines, Hyperreides, Izokrates, Likurg z Aten, Demostenes i Deinarchos. Dziesięć cnót buddyjskich: miłosierdzie, roztropność, energia, równowaga ducha, dobre sprawowanie, inteligencja, stanowczość, siła, koncentracja w medytacji, używanie właściwych środków. Rada dziesięciu — tajny trybunał dawnej republiki weneckiej, o nieograniczonych kompetencjach, zał. w 1310, później rozszerzony do 17 osób, zlikwidowany w 1797. Dziesięcina — dawny podatek na rzecz Kościoła (rzadziej państwa a. szlachty) wynoszący dziesiątą część zbiorów. „Dziesięcin twoich (…) oddać nie omieszkasz” mówi Pan (Ex. 22,29). „Co on nam w kazanie powie: iż gdy wydam dziesięcinę, bych był nagorszy, nie zginę” (Krótka rozprawa… 52—4 Mikołaja Reja). Dziesiąta muza — kinematografia; od czasów antycznych przydomek utalentowanych pań, np. poetki gr. Safony. Dziesięć — to niewiele. Dziesięć dni, które wstrząsnęły światem — Wielka Rewolucja Październikowa, tytuł reportażu Johna Reeda (1887—1920), pisarza amer., współzałożyciela Partii Komunistycznej USA. Dziesięcioma palcami coś zdobyć — bez kapitału, własną pracą, samodzielnie, zaczynając od zera. Dziesięć to wiele. „Oto już 10 razy znieważacie mnie” (Hiob 19,3). Za dziesięciu pracować (jeść) — dużo. Dziesięć razy (lepiej, więcej, gorzej itd.) — o wiele. ,,»Dziesięć mil niczego”, jak mówią Niemcy (…), jakieś pierwociny krajobrazu z całym ubóstwem pomysłów i linii”, o krajobrazie polskim (Bez dogmatu 1 H. Sienkiewicza). Liczba dziesięć przez mistyków zwana Ręką Boga, o naturze słonecznej, nieskończonej, duchowej. W astrologii: gwiazdozbiór i znak zodiaku Koziorożec, wpływa na inteligencję, życie, potęgę, tworzy charakter refleksyjny.

Dym symbolizuje oś świata; gniew (bóstwa); osłonę bóstwa; ofiarę; bezcielesną duszę; marność, krótkotrwałość życia; okadzenie, zasłonę, ciemność, pomrokę; zniszczenie, ogień, wojnę, karę, zjadliwość, chorobę, zmęczenie umysłu; głupstwo; przeszkodę, domowe utrapienie; chałupę; próżność, pochlebstwo, pychę, zawiść; obiecanki; ulot ność, efemeryczność, przemijanie; nostalgię, wspomnienia, marzenia; poezję; por. Kadzidło. Dym w wielu mitach unosi dusze zmarłych do nieba; wskazuje drogę do zbawienia przez ogień. Dym — osłona bóstwa. „A wszystka góra Synaj dymiła się przeto, iż Pan był zstąpił na nią w ogniu, i występował z niej dym jak z pieca” (Ex. 19,18). Dym — gniew boży, kara boża, zło, wojna; przeciwieństwo prawdy. „Nieprzyjaciele Pana zniszczeją jako dym” (Psalm 36 20), Dym — domowe utrapienie. „Trzy rzeczy wyganiają człowieka z domu: dym (tj. dymiący piec), woda (tj. cieknący dach) i zła żona” (przypisywane królowi Salomonowi). Dym ziemi ojczystej — nostalgia, tęsknota za krajem rodzinnym. „On (Odys) płacze a ona (Kalipso) (…) czaruje, iżby zapomniał Itaki. Lecz on śmierci raczej wygląda i chciałby zobaczyć bodaj dym wznoszący się z jego ziemi” (Odyseja 1,58 i nast. Homera, tł. J. Parandowskiego). Dym — marność, krótkotrwałość życia; głupstwo, nic. Dym to szczery — marność. Spierać się o dym, łac. de fumo disceptare, tj. spierać się o nic. W dym się obrócić — wniwecz; rozwiać się, przepaść. „Niszczeją jako dym dni moje” (Psalm 101 4). „Dymem są ziemskie stworzenia” {Das Siegesfest F. Schillera). Dym — zawiść, zazdrość. „Dym idzie za najładniejszą” (Fragment 4 Arystofanesa). Gdy plotkarze obsiada dymiący piec, dym spływa ku najpiękniejszej; zazdrość jest nieodstępnym towarzyszem urody. Sprzedawać dym — zwodzić kogoś obiecankami bez zamiaru ich spełnienia, czynić obietnice bez pokrycia. „Yendere vams fumos” łac. ’sprzedawać próżny dym’ (Epigramy 4,5,7 Marcjalisa). Dym — przeciwieństwo mułu (szlamu, iłu), bo muł łączy „pierwiastki” ziemię i wodę, a dym — ogień i powietrze. Dym — zmącenie umysłu. Gdy gwiazda „otworzyła studnię przepaści, wzniósł ”ę dym ze studni jak z pieca wielkiego (•••). I z dymu studni wyszły szarańcze (…). I dozwolono im, aby męczyły ludzi przez pięć miesięcy, a męka ich jak po skorpionie, gdy ukąsi” (Apok. 9,1—5). Słup dymu — oś świata łącząca ziemię z niebem, ducha z materią. Dym kalumetu, indiańskiej fajki pokoju, łączy ludzi z naturą i z niebem. Dym w tradycji chrześcijańskiej — próżność, pycha; sposób na wypędzanie diabła, demonów: wykurzanie dymem. Dym — miłość. ,,Miłość, przyjacielu, to dym, co z parą westchnień się unosi” (Romeo i Julia 1,1 Szekspira, tł. J. Paszkowskiego). Dymna chata, kurna chata — z ogniskiem a. piecem, ale bez komina; dym wylatuje przez okno, drzwi a. otwór w dachu. Dymowe, podymne — dawn. podatek od każdego dymu, tj. od chaty, domu mieszkalnego; podatek podymny. Dym — dom wiejski, zagroda wiejska, chałupa, gospodarstwo chłopskie. „Dawał mu folwark pięciu dymów w dożywocie” {Pan Tadeusz 6,531 Mickiewicza). Dym — pochlebstwo. Przysłowie: Kto w pochlebnym kocha się dymie, ten w mgle grubej osiędzie. „Marny pochwał dymie!” (Pożegnanie, Do D.D. 10 Mickiewicza). Kłęby dymu — wspomnienia, marzenia. „Kłębami dymu niechaj się otoczę, niech o młodości pomarzę półsenny” (Beniowski 4,473—4 Słowackiego). Dym ojczystej wioski — mały światek zabity deskami. „Myśl moja cicha, jak moja chata, nad dym ojczystej wioski nie wzlata” (Mafy swatek l—4 Teofila Lenartowicza). Dym — poezja, poetyczność. „Mieć równo Muzę i Prawdę na pieczy, ni jej przykopcić poetyckim dymem, ani się o to nie poróżnić z Rzymem” (Eklezjastes, Przedmowa 6—8 S. H. Lubomirskiego). „Poezjami palić trzeba, drzewo bowiem podrożało, a te dużo dają dymu, ale za to ciepła mało” (Karnawałowy lament poety 7—10 Adama Asnyka). „To ciekawe, że co my rozumiemy przez prozę, przetapia się na dźwięk, rymy i że potem z tego idą dymy po całej literaturze” (Wesele 24, 707—11 S. Wyspiańskiego). Dym kolejowy — daleka podróż (jako lek na zawód miłosny). „Jeżeli chcesz coś sobie zrobić, to kup sobie bilet okrężny i jedź w świat daleki. Nic tak nie łagodzi rany psychicznej jak zapach kolejowego dymu” (O człowieku, który się uczył kłamać Tadeusza Rittnera). Dymna zasłona — dym wytwarzany sztucznie dla osłony obiektów wojskowych (a. ruchów wojsk) przed nieprzyjacielem; słowa a. czyny mające przesłonić prawdziwe intencje, zamiary, posunięcia. Nie ma dymu bez ognia — nie ma skutku bez przyczyny. Przysłowie: Pospołu te rzeczy chodzą: dym za płomieniem, grzech za lubieżnym spojrzeniem (dotknieniem). Jak w dym — bez wahania, bez namysłu (bo po chwili może to już być ogień). Ani dymu, ani popiołu — ani znaku, ani śladu. Pójść (ulecieć) z dymem — spalić się, spłonąć; zostać roztrwonionym, zmarnowanym, zmarnotrawionym. ,,Wszystko z nikczemnym dymem na wiatr leci” (Fajerwerk z ludzi 32 Adama Naruszewicza). Puścić z dymem — spalić; zniszczyć; zmarnotrawić, roztrwonić. Dym — zawada, przeszkoda. Być komuś dymem w oczach — wadzić, bruździć, wchodzić w paradę. W marzeniu sennym: niepowodzenie w interesach; (ciemny) troski; (szary) utrapienie; (słup dymu) dobry omen; (biały) drobne kłopoty.