Fallus (gr. phdltos, łac. phallus) symbolizuje oś świata, światło, promień światła; płodne siły Natury, utrwalenie życia, energię twórczą, unieśmiertelnienie rasy; kult falliczny, męskość, popęd seksualny; zapłodnienie, płodzenie, płodność, urodzaj, potomstwo; wdzieranie się, przenikanie; komedię; własne Ja; lupanar. Fallus — atrybut różnych bóstw Słońca, płodności, urodzaju, mądrości i sprawiedliwości, jak Ozyrysa, Demeter, Hermesa, Dionizosa, Priapa, Fascinusa (rzymskiego riemona fallicznego, którego kultem opiekowały się westalki; maskotki z jego wizerunkiem zawieszano niemowlętom na szyi). Symbole falliczne: jest ich bez liku; są to zazwyczaj przedmioty długie i służące do przebijania a. uderzania, proste i ster czące, albo ognistosłoneczne, jak np. strzała, laska, tyrs, kaduceusz, miecz, pług, maczuga, berło, kamień, kolumna, róg, wieża; palec wskazujący; czerwień, błyskawica, nieboskłon, środek koła; krzyż, drzewo; silne a. płodne zwierzęta, jak byk, koń, baran, kozioł, zając, ryba, wąż; kwiaty i owoce, jak np. brzoskwinia, figa, granat, jabłko, winne grono, bluszcz, mandragora, szyszki roślin iglastych itd. Fallus w hinduizmie — Linga (sanskr. ’znak; symbol wyróżniający’), symbol boga Siwy, główny przedmiot kultu w świątyniach siwaickich i na ołtarzach domowych. Joni — symbol genitaliów żeńskich i bogini Siakti, małżonki Siwy, często tworzy podstawę słupa linga: połączenie tych symboli przypomina wiernym, że zasada męska i żeńska są wieczyście nierozłączne i stanowią treść bytu. Kulty falliczne — szeroko rozpowszechnione ceremonie i praktyki religijne połączone z odbywaniem stosunków seksualnych a. z ukazywaniem symboli lub wizerunków męskich i żeńskich organów płciowych. Obrzędy te mają zapewnić urodzaje i płodność ludzi i zwierząt (hodowlanych i łownych) i wyzwolić energie twórcze przez przełamywanie obowiązujących ograniczeń i zakazów, i powrót na czas krótki do stanu pierwotnego Chaosu (jak w różnych uroczystościach orgiastycznych). Wyobrażenia fallusów noszone na procesjach dionizyjskich i w czasie misteriów eleuzyńskich były nie tyle same przedmiotem kultu, ile reprezentowana przez nie potęga popędu seksualnego. Fallus — organ rozrodczy, reprezentant nie narodzonego jeszcze potomstwa, na które Izraelczycy przysięgali, kładąc swoją a. cudzą dłoń na udo, w pobliże pachwiny. Abraham rzekł do sługi: „Połóż rękę pod biodro moje, abym cię zaprzysiągł” (Gen. 24,3). Możliwe, że ta forma przysięgi nawiązywała również do przymierza z Bogiem, którego znakiem było obrzezanie (Gen. 17,9—14). Fallus — oś świata; światło słoneczne; zapładniająca moc promienia słonecznego czczona jako źródło popędu seksualnego i męskiej energii życiowej; utrwalenie, unieśmiertelnienie życia. Ityfallus — fallus w stanie erekcji; ukazywany na greckich herbach, na wizerun kach bóstw płodności (np. Priapa), popędu płciowego, urodzaju. Fallus — wdzieranie się, przenikanie, aby wzbogacić, uaktywnić, uzdrowić to, co przeniknięte. Uzdrawiający, falliczny kaduceusz Hermesa (laska posła i herolda uśmierzająca spory i przynosząca ważne wieści), przenika także do sfery chtonicznej, do świata podziemnego, dokąd Hermes prowadzi dusze zmarłych. Fallus — komedia, farsa, groteska. Wg Arystotelesa falloforie (procesje z wizerunkami fallusa) wraz z towarzyszącymi im śpiewami dały początek komedii. Greccy aktorzy komediowi i farsowi nosili kostiumy karykaturalnie uwydatniające barki, brzuchy, pośladki, a przede wszystkim olbrzymie ityfallusy. Maskotki i amulety falliczne noszono w celu przeciwdziałania chorobom, troskom i zawiści ludzkiej. Fallus — lupatiar. Na ulicach Pompei wizerunek fallusa nad drzwiami oznaczał wejście do lupanaru (domu publicznego). W marzeniu sennym: symbol osoby śniącej mogący świadczyć o przytłumieniu lub niedowartościowaniu jej sfery seksualnej.

Róg jest (rogi są) symbolem sierpa Księżyca, promienia światła, błyskawicy, płomienia, słonecznych i księżycowych bogów urodzaju; zbawienia, świętości, śmierci, nieśmiertelności; diabła; łaski, ołtarza, sanktuarium, azylu, ochrony; potencji męskiej, dumy męskiej, fallusa, płodności; męskim, żeńskim; zdradzanego męża lub kochanka; autorytetu, siły, potęgi (duchowej), ataku i obrony; despotyzmu, monarchii, pychy, sławy, chwały, agresywności, zwycięstwa, buntu; obfitości, dojrzałości, piękna, szczęścia, inteligencji; (jako trąba) wezwania do wojny świętej, do modlitwy, do święcenia triumfu; upolowanej zwierzyny; zob. też Jednorożec. Rogi pustorożców — bydła domowego, owiec, kóz, żubrów, bawołów, antylop — są zwykle, zwłaszcza u samców, potężną, agresywną bronią symbolizującą siłę, potęgę, męskość, płodność, atak i obronę, dumę męską, autorytet, zwycięstwo, despotyzm. Królów babilońskich wyobrażano z rogami, Aleksandra Macedońskiego przedstawiano na monetach z baranimi rogami jako syna boga AmonaTryka, „Pana dwóch rogów” egipskiej Księgi Umarłych, podobnie jednego z jego generałów, Seleukosa, gdy osiadł na tronie jako król Macedonii Demetrios Poliorketes. Hełmy bitewne przystrajano rogami bydlęcymi od głębokiej starożytności aż do średniowiecza, zdobili nimi głowy jako oznaką wojowniczości i męskości Druzowie, Gallowie i Germanowie, albo kazali się portretować z rogami. Rogi bywały atrybutem b. wielu bogów i bogiń: bogów słonecznych (rogipromienie), jak Zeus, Helios, Apollo (właściciele stad bydła), bogów morza (Posejdon ofiarowuje byka Minosowi), bogiń Księżyca (rogaty sierp) i mórz (Afrodyta). Atrybutami Dionizosa, Zagreusa, Pana, Fauna, sylenów i satyrów byty koźle rogi. W 1897 odnaleziono rzeźbę z IV—III w. p.n.e. tajemniczej bogini staroiberyjskiej o baranich rogach zwaną Damą z Ełche (dziś w Prado, Madryt). Często rogi tryka mają charakter słoneczny, a rogi byka — księżycowy, oznaczając płodność, Wielką Macierz. Róg w Biblii — siła, władza, bogactwo, powodzenie, zbawienie, chwała bitewna, promienie Słońca; despotyzm, pycha, bunt. „Nie podnoście ku górze rogu waszego, nie mówcie przeciw Bogu nieprawości (…) I wszystkie rogi grzeszników połamię, a rogi sprawiedliwego będą wywyższone” (Psalm 74 6,11). Gdy Mojżesz schodził z góry Synaj, twarz jego, odbijając majestat Jahwe, promieniała (Ex. 34, 29— 35). Oryginał hebr. używa tu wyrazu karm, rfoi.’była rogata’, co Septuaginta tłumaczy przenośnie jako ’promieniała’, a Wulgata dosłownie jako facies cornuta ’twarz rogata’, stąd rogi na czole wyobrażeń Mojżesza, jak np. rzeźba Michała Anioła w kościele św. Piotra w okowach w Rzymie (grobowiec Juliusza II) czy rzeźba C. Slutera na studni Mojżesza na dziedzińcu kartuzji w Champmol koło Dijon. W Pieśni Dawida: „Bóg (…) tarcza moja i róg zbawienia mego” (2 Ks. Król. 22,3). W Apokalipsie moc Baranka przejawia się w jego siedmiu rogach (5,6), a moc smokaSzatana i bestiiAntychrysta w dziesięciu rogach (12,3; 13,1), stąd rogi stały się ozdobą diabłów w plastyce. Rogi ołtarzy. Ołtarze całopalenia w pierwotnym, drewnianym przybytku i w świątyni jerozolimskiej opatrzone były na czterech węgłach sterczącymi rogami oprawnymi w żelazo, symbolizującymi moc i opiekę Boga. Smarowano je krwią zwierząt ofiarnych. Dotknięcie ich udzielało azylu ściganym przez prawo, z wyjątkiem morderców. Rogi te były najświętszą częścią ołtarza; odłamanie ich oznaczało wstrzymanie pomocy Jahwe dla wiernych. „Mówi Pan (…): Gdy nawiedzać pocznę przestępstwa Izraela, nawiedzę także ołtarze Betelu, i obcięte będą rogi ołtarza, i upadną na ziemię” (Amos 3, 13—14). Rogi zwierząt ofiarnych uważano za świętość; służyły jako ozdoby staroż. świątyń same lub wraz z kośćcem głowy bydlęcej: bukranion ’głowa byka’, ornament plastyki i architektury gr.rz. od III w. p.n.e., później także epoki Odrodzenia. Rogi zawieszane u ołtarzy symbolizowały rangę społeczną ofiarodawców, gdyż na ich potęgę i bogactwo składały się głównie stada bydła. Rogi turów, łosi, jeleni, bydła, jako typowe narzędzia walki i obrony, symbolizują nieustępliwość, obronę przed złem, broń przeciw demonom, poświęcone bywały Isztar, Baalowi. Belowi, Panu itd. Rogi — początek. Pas Zwierzyńca Niebieskiego (zodiaku) rozpoczynają dwa rogate zwierzęta — Baran i Byk. Róg według gnostyków stanowi zasadę udzielającą wszystkiemu piękna i dojrzałości. Rogi — duma. pycha. Rogata dusza — człowiek hardy, nieustępliwy. Rogi komuś urosły — ktoś stał się dumny, zarozumiały, dufny. Rogi pokazywać — zhardzieć. Schować rogi — spuścić z tonu. spotulnieć. Rogów komuś utrzeć (dawn. utrzeć — ’obciąć’) — poskromić, upokorzyć kogoś. W bajce Ezopa Wielbłąd zwierzę to pozazdrościło innym stworzeniom rogów i poprosiło o nie Zeusa; bóg nie tylko nie dał mu rogów, ale jeszcze obciął mu uszy za karę. Wziąć byka za rogi — przystąpić zdecydowanie do rzeczy od strony najtrudniejszej, najniebezpieczniejszej. (Wy)stawiać na kogoś rogi — przeciwstawiać się. najeżać się, atakować. „Zła sprawa z dzisiejszymi, wierę, teologi: ja nań argument. a on stawia na mię rogi” {Pilę ciskać 7—8 Wacława Potockiego). Róg — męski .symbol seksualny; fallus; zdradzany mąż. Róg jednorożca, nosorożca (sproszkowany itp.) uważa się w płd. Azji i w Afryce za niezawodny afrodyzjak. Przysłowie: Czym kozieł starszy, tym róg twardszy (aluzja falliczna). Nosić rogi — być zdradzanym mężem, rogaczem. Przyprawić rogi swemu lub czyjemuś mężowi — zdradzić męża, uwieść czyjąś żonę. Hebr. keren to ’róg’ i ’siła’: łac. cornua ’rogi’; przen. ’siła, duma, odwagi, gniew’; wł. corno ’róg; pop. penis’: łac. corniculum ’mały rożek u szyszaka, oznaka zwycięstwa’. Rogi — amulet ochronny broniący przed ..złym okiem”, pozostałość starożytnych kultów byka; powszechnie używane jeszcze we Włoszech, poczynając od prawdziwych rogów wołów kampańskich i małych rożków wiszących na wozach chłopskich, aż do złotych rożków (wl. cornetti) zwisających z dewizki zegarka lub z kółka od kluczyka do samochodu. Trąby należą do najstarszych instrumentów dętych; robiono je początkowo z wygiętych rogów baranich lub z prostych rogów koziorożców; zwane po hebr. szofar. co Wulgata przekłada na luba cornea ’trąba rogowa’. Róg taki, a także róg tura. żubra, bawołu, bydła domowego, używany jako trąba, miał, jak uważano, własności magiczne (obronne), był symbolem męskim, głosił triumf, sławę, chwałę, zwycięstwo, zbawienie, śmierć, wezwanie o pomoc, przepędzał złe duchy, wzywał wiernych do modłów, do wojny świętej, obwieścić miał koniec świata, wezwać zmarłych na Sąd Ostateczny. Starożytni Żydzi używali rogów baranich lub bydlęcych jako trąby w czasie bitwy i uroczystych świąt, do dziś w synagogach w Sądny Dzień. Od ryku rogów (trąb) kapłanów Jozuego zawaliły się mury Jerycha [Jozue 6.20). „Dniem gniewu będzie ów dzień (Sądu), dniem (…) trąby i krzyku na miasta obronne” {Sofoniasz l, 15—16). Na dźwięk rogu Gjallarhorn (’donośny róg’), w który zadmie skandynawski bóg Heimdall, bogowie pozabijają się nawzajem, nastanie ragnarek (’zmierzch bogów’) i cały świat spłonie. W rogi trąbią trytony z orszaku Posejdona i Amfitryty. W czasie orgiastycznych uroczystości dionizyjskich chrapliwe dźwięki rogów dodawały wigoru uczestnikom. W Pieśni o Rolandzie, otoczony przez Saracenów w wąwozie Roncesvalles, mimo próśb Oliwiera. aby wezwał na pomoc główne siły króla dmąc w czarodziejski róg Olifant, dumny Roland decyduje się na to dopiero, gdy już jest za późno. W baśniachpodaniach o królach i rycerzach śpiących w jaskiniach górskich lub podziemiach zamkowych, mają się oni zbudzić, „gdy nadejdzie pora”, zadąć w róg i obudzić śpiące wojska, np. Karol Wielki, Fryderyk I Barbarossa, Fryderyk II Hohenstaufen, Bolesławowie — Chrobry i Śmiały. Władysław Łokietek, serbski królewicz Marek, morawski książę Swiatopełk, czarnogórski książę Iwan Czarny. „Pójdziem, gdy zabrzmi złoty róg” (Rola 17 Marii Konopnickiej). Róg Astofla w Orlandzie szalonym Ariosta dźwiękiem swym porażał nieprzyjaciół. Zadęcie w rógjest tragiczną pointą dramatu poetycznego Hernani Victora Hugo, a niemożność zadęcia w róg — dramatu Wesele Stanisława Wyspiańskiego. Gra na rogu służy do dziś myśliwym do otrąbienia pokotu lub początku albo końca łowów. Gra Wojskiego na rogu jest jednym z najsłynniejszych ustępów Pana Tadeusza (4, 660—707) Mickiewicza. Pocztylionowie trąbili na rogach jeszcze w XIX w. Róg Oberona wzywał czarodziejskie zastępy. Róg św. Huberta: jedno zadęcie sprowadzało 10000 wojowników na pomoc. Róg — metalowa waltornia, nowoczesne rozwinięcie i udoskonalenie rogu bawołu, bizona itd. Róg zwierzęcy używany jako puchar do wina, pojemnik, naczynie do przechowywania oliwy (w Biblii prorok Samuel namaszcza Dawida oliwą z rogu), owoców itd., a w XVIII —XIX w. prochu, tabaki, tytoniu itp., jest symbolem żeńskim. Ciemny jak tabaka w rogu — ignorant, profan, nieuk. Róg żeńskim emblematem wierności: w legendzie arturiańskiej czarodziejka Morgan le Fay posyła królowi Arturowi róg, z którego się nie będzie mogła napić żadna niewierna żona, bo zawartość się rozleje. Róg obfitości — obfitość darów bożych, jesienne owocowanie, płodność, szczęście. stałość, błogosławieństwo. Rzeki, atrybut Tyche (Fortuny), Plutona i Dionizosa, stale napełniający się owocami i zbożem, pozostałość staroegipskiego (Apis) i starokreteńskiego kultu byka. reprezentowanego w plastyce zwykle przez rogi (na głowie uczłowieczonego bóstwa). Później przeniesiono to znaczenie także na rogi innych zwierząt, np. kóz (ułamany róg kozy Amaltei. którą ssał mały Zeus) lub bogów (ułamany przez Heraklesa w walce o Dejanirę róg boga rzeki Acheloos, który przybrał postać byka). Przypisywano też rogom zdolność obrony przed nieszczęściem. W kozi róg zapędzić kogoś — okazać się bez porównania lepszym w jakiejś dziedzinie. Rogi — pytanie (w łac. scholastycznej argumentum cornulum ’rogaty dylemat, widlaste pytanie’), na które każda z możliwych (zazw. dwóch) odpowiedzi sprawia, że odpowiadający się naraża, wpada w pułapkę, ..nadziewa się na róg” (por. Ew. wg Łuk. 20. 3—7). Złote rogi — sierp Księżyca; odwaga; zob. wyżej Róg jako trąba. W heraldyce: myślistwo, polowanie, pościg. ..Rogi Księżyca” zob. Palce. Rogowa skóra — odporna na strzały i ciosy; zob. Smok (Zygfryd). Luk z rogu, który Apollo dał matkobójcy Orestesowi prześladowanemu przez erynie, nie uchronił go przed ich wściekłością. Brama z rogu zob. Brama (Bramy do snów).

(Świerk) Sosna symbolizuje długowieczność, wytrzymałość, śmiałość, zwycięstwo; zdrowie, męskość, seks, płodność; wierność; samotność, żal, smutek; siostrę; harfę; pacierz. Raj, nie śmiertelność; filozofię, mądrość; karę, współczucie; ogień. Słońce; żeglugę; por. Pinia, Jodła. Sosna — nieśmiertelność. Zmarłym wrzucano do grobu gałązki sosny, aby wzmocnić odlatującą duszę, a zwłoki uchronić od zepsucia. Sosna — ogień. Słońce; płodność. W Egipcie poświęcona była Ozyrysowi, bogu wegetacji i wody. W kulcie Mitry związana ze Słońcem. U Greków poświęcona Afrodycie, Artemidzie, Panu; zob. Pinia (piniole — afrodyzjak). Palące się drewno sosnowe wydaje miłą woń, ale sypie iskry. Sosna — atrybut Attisa czczonego we Frygii, Azji Mniejszej, a potem w całym imperium rzymskim mitycznego małżonka Wielkiej Matki Bogów (klasycznej Kybele), który pozbawił się męskości pod sosną, gdy zakochana w nim hermafrodytyczna Adgistis pomieszała mu zmysły; wg innych wersji mitu został zmieniony w sosnę; zob. też Pinia. Sosna — żegluga. Drzewo, jako budulec okrętów, zwł. stępek, poświęcone Posejdonowi (podobnie jak modrzew i jodła). ,,I te, co długo stały na wyniosłej górze sosny, płynąc po morzach wyzywają burze” (Metamorfozy l, 134 Owidiusza, tł. B. Kicińskiego). „Tutaj sterujcie, wy, skrzydlate sosny” (Inner Tempie Masque. Song of the Sirens Williama Browne’a). Sosna — zwycięstwo. Wieniec z. gałązek sosnowych był nagrodą dla zwycięzców na igrzyskach istmijskich. Sosna — słodki szept, poważny szmer. pacierz, żałoba, wzdychanie, ojczyste głosy, myśli polskie. „Jest coś słodkiego w szepcie sosny” (Idylle l, l, l, Teokryta). ,,I od sosen na wsze strony, jak pacierza szept stłumiony, szmer poważny, smętny płynie” (Sroczka 3. 26—8 Adama Pługa). ..Nasz ubogi naród (…) ojczyste głosy słyszy nawet w sosen szumie (…) i z szumu sosny kmiotek pieśń układa polną, w której jakby w jeziorze (…) myśli polskie (…) płyną” (Na wstęp do… ,,Ochrony” 47—54 Teofila Lenartowicza). ,,Szumiące sosny nad grobami” (Podróż do Ziemi Świętej z Neapolu 27, 161 Słowackiego). „Sosny na wzgórzach wzdychały” (Sosny na wzgórzach… Roberta Bridgesa). Sosna w śrdw., niekiedy — drzewo Raju. Sosna czarna — współczucie; zasada męska. Sosna — kara. Prospero do Ariela: „(Sykoraks) wszczepiła ciebie w rozłupaną sosnę, gdzie uwięziony żyłeś wśród boleści przez lat dwanaście” (Burza 1,2 Szekspira, tł. L. Ulricha). Przewrócona sosna — człowiek przywalony nieszczęściem. ..Tak runęła ta sosna wyniosła, opuściła gałęzie” (Henryk VI cz. 2 2,3 Szekspira), o Humphreyu, księciu Gloucester. Rozdarta sosna — człowiek torturowany przez los, opierający się ostatkiem sił; ,,Płacz samotny, jedyny, płacz przed obliczem Boga” (Ludzie bezdomni, na końcu, Stefana Żeromskiego). Sosenka — pszczoła. „Małe sosenki jako pszczoły brzęczą jedwabnym kolcem” (Podróż do Ziemi Świętej z Neapolu 6, 6, 2—3 Słowackiego). Sosna — harfa. „Wiatr, ten wielki stary harfiarz, uderza w swą grzmiącą harfę sosen” (A Life of Drama 2 Alexandra Smitha). ..Siostro sosno, sosno samotna, sosno Wejmuto!” (Wejmuta 247—8 Leopolda Staffa). Świerk — śmiałość, nadzieja w trudnych czasach; wierność, współczucie. Świerk — mistyka, abnegacja. „Świerk ma (…) charakter mistyczny. Jest abnegatem (…). Kiedy wiatr wieje, on (…) szepce modlitwy, gderze, wygaduje” (Puszcza białowieska Wacława Sieroszewskiego).

Symbol czystości, białości, wzniosłości, bogactwa. zdrowia, wymowy, wiary, wiedzy tajemnej, poświęcenia, łez; połączenie ognia z wodą; atrybut Chrystusa i Dziewicy; udziela tzczęścia małżeńskiego. W symbolice Wschodu perła wyobraża dziecko, żonę, kochankę;’naukę, Koran; bogactwo; świętość, wreszcie nieśmiertelność dzięki swej twardości i niezmienności. Wspominają o perłach literatury starożytnych Chin i Indii; indyjska literatura wedycka wskazuje, że perły były znane na Półwyspie Indyjskim przed najazdem Ariów (ok. 1500 p.n.e.). Wśród archaicznych klejnotów greckich i etruskich znajdujemy nieraz kolorowe kamienie szlachetne obramowane perłami. Wojska Aleksandra Wielkiego sprowadziły znaczne ilości pereł z Indii i Persji do krajów śródziemnomorskich. Jeszcze bardziej rozpowszechniły się perły w II i I wieku p.n.e. Najbardziej ceniono perły wschodnie, orientalne, z Indii, za ich piękną barwę i niezrównany blask. Próbowano też udzielać perłom sztucznie wschodniego blasku, dając je do połknięcia gołębiom, które następnie trzymano w klatce, póki nie pozbyły się drogocennej zawartości. Wspaniały blask i kulisty kształt uczyniły z nieskazitelnej perły jeden z najdawniejszych symboli doskonałości. Dla mistyków perła reprezentowała uszlachetnienie instynktów, przeobrażenie pierwiastków, uduchowienie materii, wiązała się z platońskim wyobrażeniem człowieka sferycznego (obrazem idealnej doskonałości). Perła rzadka, szlachetna, czysta, biała i bez skazy, trudna do osiągnięcia na dnie morza, ukryta w muszli jak prawda w pozorach, urodzona ze spadłej rosy albo od uderzenia pioruna, uważana była za rzecz drogocenną. Według tradycji na jednej z uczt wydanych przez królowę Egiptu, Kleopatrę VII, dla Marka Antoniusza, gdy on zdumiewał się rozrzutnym bogactwem biesiady, królowa rozpuściła w kwaśnym winie bezcenną perłę i wypiła wino na cześć . gościa, aby dowieść siły jej uczuć dla niego i wzgardy dla bogactwa (jednak perły nie rozpuszczają się w cieczach nadających się do konsumpcji!). W antycznym Rzymie tylko pewnym kategoriom obywateli wolno było ozdabiać swój strój perłami. Według Pliniusza Starszego stanowiły „najwartościowszy towar świata”. La Reine des perles, perła wschodnia wagi 27,5 karata, należąca do korony francuskiej, została skradziona w 1792: La Regente, perła owalna wagi 22 g, była w XIX wieku własnością francuskiego dworu cesarskiego. W Indiach perła służy jako środek uniwersalny przeciw wielu chorobom. W Europie używano jej przeciw padaczce, obłędowi, depresji psychicznej. Na Wschodzie służyła głównie jako talizman i afrodyzjak, zapewniała płodność, a włożona do trumny zmarłego gwarantowała jego zmartwychwstanie. W Laosie zmarłym zatykano wszystkie otwory ciała perłami, aby się nieboszczykom przydały w niebie, dziś przystraja się ich ubiory sztucznymi perłami. Chińczycy i Arabowie wierzyli w działanie pereł dziewiczych (nie przedziurawionych) przeciw chorobom oczu, zgodnie z zasadą, że podobne leczy się podobnym. Perła wiąże się bowiem z owalem, literą O i okiem: w komedii Szekspira Burza 1,2 Ariel śpiewa: „Ojca morskie tulą fale, z kości jego są korale, perła lśni, gdzie oko było” (tł. L. UIricha). Przysłowie mówi: Oko jest perłą oblicza. Perła w muszli — dusza ludzka w ciele. Duszę nazywali perłą mandaici (czyli sabeici, od III w. n.e. w Mezopotamii) i manichejczycy (wyznawcy Maniego, od III w. n.e., w Persji). U chrześcijańskich gnostyków Chrystus Zbawiciel staje się boską, „mewysłowioną. perłą” (gr. ton alekton margariles, po gr. rodzaju męskiego), gdyż według Orygenesa i Klemensa z Aleksandrii perlą symbolizuje Logos (Słowo), por. Ew. wg Jana l, gdzie Chrystus występuje jako Słowo Przedwieczne. W folklorze perła jest spokrewniona z Księżycem. Utarta i zmieszana z wodą leczy obłęd. Dante {Raj 2,34) z Beatrycze na Księżycu: ,,W tę wiekuistą perłę wpłynęliśmy” (wl. 1’eterna margania). Perła jest również ludowym talizmanem przeciw ogniowi, przez swoje pokrewieństwo z wodą. Gdy Afrodyta zrodziła się z piany morskiej, wzlatujące krople wody stały się perłami. Opierając się na Biblii (Gen. 2,12: „kamień onyksowy”), w średniowieczu uważano, że perły rosną w ziemskim raju. „Perły oznaczają łzy” powiada Emilia Galotti do matki w sztuce (1772) Lessinga (2,7). W Jeruzalem wyzwolonej 4,76,12 Tassa, tł. Piotra Kochanowskiego (1618): ,,Mokre perły, które na jagody jedna po drugiej kroplami spadają”. W Królu Duchu (rapsod III, 3,128) Słowackiego jedna z córek króla Popielą stoi ,,z perłami w oczach”. To pokrewieństwo ze łzami sprawiło, że w folklorze perła przynosi nieszczęście, jeśli nie została otrzymana w spadku. Jest to typowa ozdoba kobiet (albo niewieściuchów, jak Neron), atrybut miłości, szczęścia małżeńskiego i bogini Księżyca, zapewniającej regularność miesięczną. Perła skryta w muszli, na dnie morza, to także symbol płodu w łonie matki, Chrystusa w łonie Marii, światła w ciemnościach, energii kosmicznej i siły rozrodczej. Z potrójnej symboliki Księżyca, wody i kobiety wynikają wszystkie własności magiczne perły: lecznicze, położnicze i pogrzebowe. Muszla wyraża kobiecą płodność, perła — płód powstały pod wpływem Księżyca, wody morskiej lub rosy spadłej z nieba. W Ew. wg Mai. 7,6. Jezus zaleca, aby nie rzucać pereł przed wieprze, to znaczy nie powierzać tajemnic Nieba, skarbów wiary i łaski, uszom niegodnych tego. Wg Ew. wg Mat. 13.46 perła jest symbolem Królestwa Niebieskiego: pewien kupiec znalazł perłę bezcenną, sprzedał wszystko, co miał, i kupił ją. Perłą nazwano również drogę do Królestwa Niebieskiego, zwłaszcza trudną i stromą drogę dziewictwa i męczeństwa; dlatego imię MargaritaMałgorzata nadawa no często świętym dziewicom i męczenniczkom. Według biblijnej Apokalipsy 21,21 dwanaście bram do Nowego Jeruzalem, zstępującego z Nieba, to 12 pereł, każda brama z jednej perły. Według muzułmanów każdy ze zbawionych wiernych zamknięty zostaje w perle wraz ze swą hurysą, Perły w większej liczbie nabierają charakteru odmiennego, a połączone nitką przejmują symbolikę naszyjnika albo różańca (jedność z mnogości). W literaturze perskiej perłą nazywano wytwornie piękną myśl, a składanie wierszy przedstawiano jako nawlekanie pereł. Rozsypane bezładnie perły symbolizują rozproszenie, rozpad osobowości. Perła wiąże się w kalendarzu z czerwcem, w Zodiaku z Rakiem, niekiedy z Bliźniętami.

Tron symbolizuje niebo. Centrum mistyczne. omfalos (pępek Ziemi), Jeruzalem, siedlisko bogów i władców, władzę z bożej łaski, królestwo; godność, urząd władcy; boską spra wiedliwość; panowanie, suwerenność, autorytet; chwałę, sławę, wzniosłość, wspaniałość. uświetnienie, potęgę, arystokratyzm. wyniesienie (do godności); łaskę; szczęście; równowagę, trwałość, bezpieczeństwo; oblężenie; syntezę, wiedzę; pokutę: śmierć: zob. Łódź (Lódkatron). Tron — panowanie władcy. Tron — okazały, kosztownie przyozdobiony fotel z wysokim, prostym oparciem pleców, pochodzi ze Wschodu, gdzie był symbolem, atrybutem i siedziskiem władcy absolutnego, a także atrybutem i symbolem bóstwa. Kuli tronu boskiego, także bez wyobrażonej postaci boga, przeszedł ze Wschodu i z Egiptu do Europy. np. do cesarskiego Rzymu, gdzie oddawano cześć tronowi ubóstwionych cesarzy. ozdobionemu insygniami władcy — koroną, berłem i purpurą. Stąd symbolika tronu przeszła na tron (katedrę) starochrześcij. Tron w symbolice azjatyckiej — Centrum mistyczne; synteza, jedność, trwałość, równowaga. Diamentowy tron pod drzewem Bo (figowcem) — buddyjski tron wiedzy w środku świata, pośredni między niebem i Ziemią. gdzie Gautama Budda doznał oświecenia. Tron z kwiatu lotosu (padmasana) w mit. ind. — harmonia Kosmosu, tron Wisznu. Lwi tron (simhasana) wsparty na czterech zwierzętach (czterech wiekach świata), czterobarwny. w mit. ind. — wzniesienie się ku najwyższej Wiedzy przez zawładnięcie energią Kosmosu; tron Siwy. Tron w symbolice egip. — podparcie. wzniosłość, równowaga, bezpieczeństwo, bóg Horus. Boginię Izydę wyobrażano sobie pierw. zapewne jako tron Horusa; nosi ona często na głowie hieroglif oznaczający ’tron’. Niebiański tron biblijnego Boga — nadziemski majestat boski; władza sądownicza Boga. „Widziałem Pana siedzącego na tronie wysokim i wyniosłym, a kraj jego szaty wypełniał świątynię” (Izajasz 6,1). Druga osoba boska. Wieczna Mądrość, tronuje wraz z Bogiem: ,,Ześlij mi Mądrość tronującą przy boku Twoim” (Ks. Mądrości 9,4). „Kto przysięga na niebo, przysięga na tron boży i na tego. który na nim zasiada” (Ew. wg Mat. 23,22). Ziemski tron biblijnego Boga — Jeruzalem; świątynia jerozolimska. „Wowym czasie będą nazywać Jeruzalem tronem Pana” (Jeremiasz 3,17). „I rzekł do mnie (ze świą tyni jerozolimskiej): Oto miejsce mojego tronu i miejsce podnóżka moich stóp” (Ezechiel 43,7). Tron króla Salomona zastępujący i reprezentujący tron Jahwe. Był „z kości słoniowej, powleczony szczerym złotem. Miał 6 stopni, a z tyłu łby byków (…), a dwa lwy stały obok poręczy; 12 lwów stało (…) z obu stron” (3. Ks. Król. 10, 18—20). Kość słoniowa — niepodleganit zepsuciu, niezwyciężoność; złoto — hegemonia, mądrość; lwy — potęga; byki — płodność; łby bycze — ofiara; dwa lwy — Izrael i Juda; 12 lwów — 12 plemion Izraela; sześć stopni piedestału — wzniesienia króla nad innych śmiertelników a. sześciokątna gwiazda i pieczęć Salomona. Trony naprzeciw bram miejskich —: oblężenie miasta. „Ja przywołam wszystkie ludy królestw północnych — mówi Pan — i przyjdą, i każdy ustawi swój tron u wejścia do bram Jeruzalemu” (Jeremiasz 1,15). Tron w mazdaizmie — potęga losu, potęga śmierci. Złoty tron w mit. gr. — tron Hery. „Na szczycie Idy wysokiej od złototronnej bogini podniósł się Dzeus gromowładny” (Iliada 15, 4 —5 Homera, tł. Kazimiery Jeżewskiej). Stolica — dawn. tron. Wstąpić na stolicę, zasiąść na stolicy — wstąpić na tron królewski, zostać królem. Stolica nieprawości — tyran niesprawiedliwy (Psalm 93 20). Stolica sądowa — podwyższone miejsce osoby sprawującej sądy (Ew. wg Mat. 27,19). Tron chwały — podpora chwały i oznaka wielkości osoby ludzkiej a. boskiej. „I będzie tronem chwały dla domu ojca swego” (Izajasz 22,23). Tron Boga i trony 24 starców w wizji nieba św. Jana (Apok. 4 i 5) — objawienie chwały bożej i końca czasów, ostateczna równowaga świata stworzona przez integrację wszystkich naturalnych sprzeczności. Tron — łaska. „Przystąpmy tedy, z ufną odwagą, do tronu łaski” (List do Żydów 4,16). Trony w angelologii chrześcij. — trzeci chór pierwszej hierarchii aniołów (List do Kolosan 1,16). Katedra — tron biskupi znajdujący się we wszesnochrześcij. kościołach w apsydzie za ołtarzem, gdzie biskup pouczał wiernych i udzielał święceń; od X w. nazwa ta przeszła na biskupie kościoły diecezjalne; później na stół a. pulpit nauczyciela w klasie szkol nej; na stanowisko profesora na wyższej uczelni; z gr. kathedra ’krzesło’. Próżny tron — śmierć; uświetnienie; bóstwo. Tron w mit. skand. — panowanie nad światem. Pan tronu, Władca tronu i nieba (w islamie) — Aiłah. Tron AIłaha, zwanego często ,,Panem Tronu” a. „Mistrzem Tronu”, ma wg tradycji muzułmańskiej 70 000 języków, z których każdy głosi chwałę Boga w wielu językach. Na tronie wyobrażono wszystko, co Bóg stworzy na Ziemi i morzach. Odległość dzielącą filary tronu mógłby przebyć szybki ptak w ciągu 80000 lat. Tron przybiera co dzień 70 000 kolorów. Jego oślepiający blask sprawia, że żadna żywa istota nie może na niego spojrzeć. Tron — panowanie i chwała w sferze świeckiej i sakralnej; boskie prawo suwerena; osoba sprawująca władzę; jej decyzje; urząd, godność, stanowisko cesarza a. króla. Tron dziedziczny, elekcyjny. Następca tronu — człowiek wyznaczony na następcę panującego monarchy. Petycja, adres, skarga do tronu — do monarchy. Mowa tronowa — przemówienie monarchy, zazw. na otwarcie sesji parlamentu. Ognisty tron — tron diabła. ,,Niech szanowany diabeł nawet będzie, gdy na ognistym swoim siedzi tronie” (Miarka za miarkę 5, l, 294 Szekspira, tł. L. Uiricha). Hebanowy tron — tron Nocy. „Noc, czarna bogini! z hebanowego tronu w bezpromiennym majestacie wyciąga swe ołowiane berło nad pogrążonym we śnie światem” (The Complaint: Night Thoughts. Night l, 18—20 Edwarda Younga). Czarny tron — pierwotna Noc, Chaos. „O spójrz na czarny Tron pradawnej Nocy i starego Chaosu!” (Duncjada ks. 4, 629—30 Aleksandra Pope’a). Tron ludzkiego szczęścia — krzesło w karczmie (Życie Samuela Johnsona Sir Johna Hawkinsa). Tron — pokuta. „Już mój Naród na tronie pokuty” (Dziady cz. III 5,49 Mickiewicza). Kolor: zielony. Kamień: chryzolit. W marzeniu sennym: zmiana posady, stanowiska.

(Szyszak, Przyłbica, Kask) Hełm symbolizuje konflikt, walkę, wojnę; rycerstwo, gladiatorstwo, waleczność, męstwo, siłę, potęgę; grozę; hart ducha; umocnienie; obronę, odpór, odporność na ciosy; ostrożność; niewidzialność; zbawienie; wzniosłość; chmurę; szybkość lotu; oszołomienie; wyobraźnię poetycką; wiarę; nadzieję; mądrość; skrytość myśli; zob. też Głowa. Szyszak: śrdw. hełm stożkowy, ostro zakończony; (szyszak husarski) hełm używany przez husarię polską. Przyłbica: (XIV—XVII w.) żelazny hełm z ruchomą zasłoną opuszczaną na twarz. Kask: (od XVIII w.) hełm dragonów a. kirasjerów z grzebieniem i zazw. z końskim ogonem i kitą; współczesny hełm strażacki, górniczy, sportowy, tropikalny itd. Hełm — atrybut Aresa (Marsa). Ateny (Minerwy), często z pióropuszem, Hadesa (Plutona, Orkusa), Hefajstosa, Aleksandra Wielkiego; uosobienia Wiary i Hartu ducha. Hełm uskrzydlony — lot, szybkość lotu, wyobraźnia poetycka, atrybut Hermesa (Merkurego) jako posła bogów i jego kaduceusza; atrybut Perseusza. Hełm — niewidzialność; chmura; ucieczka przed duchową walką wewnętrzną; podświadomość; śmierć. Hełm czyniący nosiciela niewidzialnym, np. hełm Hadesa jako boga, który w świecie podziemnym ukrywa zmarłych przed żywymi, symbol ukrytej zimą pod ziemią płodności wegetacji. „Palląs Atena hełm Hadesowy przywdziała, żeby jej Ares nie dojrzał” (Iliada 5,844—5 Homera, tł. Kazimiery Jeżewskiej). Również Perseusz pożyczył hełm od Hadesa (do walki z gorgoną Meduzą). W bajkach czapkiniewidki służyły czarodziejom i krasnoludkom. Hełm — potęga; groza. „(Agamemnon) hełm włożył z przyłbicą dwoistą o czterech grzebieniach zdobnych grzywami końskimi. Na jego szczycie straszliwe chwiały się kity” (Iliada 11,41—2 Homera, tł. jw.). Hełm — nadzieja; zbawienie. „Hełm zbawienia na głowie jego” (Izajasz 59,17). ,,Weźcie przyłbicę zbawienia” {List do Efezjan 6,17). ..Bądźmy trzeźwi, przyodziani pancerzem wiary i miłości, i przyłbicą nadziei zbawienia” (. List do Tesaloniczan 5,8). Emblemat św. Jerzego. Hełm — głowa, myśl, wyobraźnia, ambicja rycerska. Barwa hełmu zwykle obrazuje typowy dla nosiciela rodzaj myśli i wyobrażeń. Hełm chroni myśli, a zarazem je ukrywa. Przyłbica z podniesioną a. opuszczoną zasłoną — mądrość; wzniosłość a. skrytość myśli. Hełm zwieńczony głową wilka — odwaga w miejsce przebiegłości. Hełm zwieńczony krzyżem a. lilią (tr.fleur de lis) — zbawienie. Zdjąć hełm — stchórzyć; upokorzyć się. „Dziś nie umieram podle ni tchórzliwie: nie zdjąłem hełmu przed żadnym z rodaków” (Antoniusz i Kleopatra 4,15, tł. Romana Brandstaettera). Szyszak — wojna, wojaczka, wojenne rzemiosło. „Pod dachem wiszą cztery ogromne szyszaki, ozdoby czół marsowych” (Pan Tadeusz 471—2 Mickiewicza). Uchylić przyłbicy — zdradzić swoje plany, zamiary, myśli, tajemnice. Z otwartą przyłbicą — jawnie, szczerze, otwaicie, z ręką na sercu. Pod hełmem być — mieć w czubie, mieć pełno w głowie, być odurzonym alkoholem. być oszołomionym (może związek z dawn. szłom ’hełm’?); hełmem nazywano także pokrywkę alembiku, przyrządu do destylacji gorzałki. W heraldyce: mądrość, wzniosłość myśli; skuteczna obrona; (przyłbica z opuszczoną zasłoną) ukryte myśli; niewidzialność.

Pelikan symbolizuje towarzyskość, życzliwość, miłość rodzicielską, miłosierdzie, wyrzuty sumienia, żal, melancholię, ofiarę. pokutę, ukrzyżowanie, zmartwychwstanie; samotność; poetę; gniew, bunt; wędrówkę; żarłoczność; niezaradność, tępotę; por. Feniks. Pelikan — samotność, wędrówka, melancholia. „Stałem się podobnym pelikanowi na puszczy i sowie na pustkowiach” (Psalm 101 7). „Pan Niniwę, Asyrię obróci w pustkowie, w kraj suchy jak pustynię. (…) Pelikan i sowa będą nocować na głowicach kolumn” (Sofoniasz 2,13). Pelikan — żarłoczność. Wg Pliniusza St. (Historia naturalna 10,66) są nienasycone. Pelikan w sztuce chrzęść. — pokuta, ukrzyżowanie, przeciwieństwo węża (Szatana); (raniący się dziobem w pierś) emblemat Chrystusa, który własną krwią nakarmił i odkupił ludzkość: ofiara Chrystusa na krzyżu. W wielu kościołach umieszczono figurę pelikana nad krucyfiksem i napis: „Stałem się podobny do pelikana”. Późnoantyczna tradycja nawiązuje do antycznego podania, głoszącego, że pelikan uderzeniami skrzydeł rozprasza dym, którym myśliwi usiłują wykurzyć jego pisklęta z gniazda, i składa siebie w ofierze. Wg najwcześniejszych bestiariuszy pelikanica. z nadmiaru miłości tłamsząc pisklęta, dusi je, a pelikan, przybywszy do gniazda, przywraca je życiu spryskując krwią z własnej piersi; wg późniejszych — pelikany kochają wprawdzie swe pisklęta, ale gdy te wznoszą bunt, ojciec wpada w gniew i zabija je. wtedy matka wraca do gniazda i. trapiona wyrzutami sumienia, przez trzy dni skrapia je swoją krwią, aż wreszcie zmartwychwstają. „Oto ten, który skłaniał niegdyś lica na przenajświętsze łono Pelikana” (Boska Komedia, Raj 25,112—113 Dantego, tł. E. Porębowicza). mowa o św. Janie Apostole. W okresie Renesansu pelikan symbolizował Miłosierdzie. Pelikan — miłość rodzicielska. Przysłowie: Pelikan krwią dzieci karmi. ..Jak pe likan dzielący się życiem, obdzielę ich krwią moją” (Hamlet 4.5 Szekspira, tł. J. Paszkowskiego). Pelikan — prawdziwy poeta (Alfred de Musset). „Prawi poeci są jak pelikany — sami swe piersi rozdzierają własne i zowie ludzi, z ich czerwonej rany by krwi gorącej pili strugi jasne” (Jodła 27—30 Romana Zmorskiego). Stan pelikanowy — Luizjana (USA), która ma pelikana w herbie. W alchemii: symbol kamienia filozoficznego, który się rozpuszcza (a więc popełnia samobójstwo), aby dokonało się przeobrażenie ołowiu w złoto. W heraldyce: stojący na gnieździe, karmiący swe młode — rodzicielskie oddanie; chrześcijańska gotowość do ofiary.

(Otchłań, Bezdnia, Głębina, Czeluść) Przepaść symbolizuje bezmiar, głębinę, pustacie wnętrzności Ziemi a. gór; przegrodę; czas, pierwotny Chaos; wyroki boskie; śmierć, krainę zmarłych, piekło, szatana: człowieka, prawdę, mądrość, niewiedzę: szaleństwo, niebezpieczeństwo, nieszczęście, katastrofę; zło. brednię, cierpienie, troskę; poczucie nizytosci. Przepaść mądrość. W religiach staroż. Mezopotamii bóg głębin, otchłani, słodkich wód głębinowych (sumeryjski Enki ’pan Ziemi, podziemi, przepaści’, babiloński Ea) był bogiem mądrości i wróżby, najmędrszym •i bogów. Przepaść — pierwotny Chaos, z którego powstał świat; koniec świata. „Et tenebrae frant super faciem abyssi” tac. ’i ciemności były nad otchłanią’ (Wulgata. Gen. 1,2). Nieokreśloność. niewyraźność wczesnego dzieciństwa i rozpłynięcie się, rozkład osobowości w piekielnych ciemnościach śmierci. ”ołączenie się z absolutem w mistycznej jedności (łac. unio myslira). Przepaść (gr. abyssos, tac. abyssus ’bezdenny; bezdnia’) u ludów pierwotnych i w starożytności — otchłań be dna. do której wejście stanowią przeróżne szczeliny w powierzchni ziemi: niedostępne głębiny mórz i jezior, rzeki podziemne, jaskinie górskie. Stąd legendy o zatopionych miastach. kościołach, o wodnikach, rusałkach. kraśniętach, ubożętach. koboldach. elfach. Wielka otchłań w Biblii — wody dolne, na których spoczywa Ziemia. Początek potopu: ..Przerwały się wszystkie źródła wielkiej otchłani i otworzyły się upusty niebieskie” (Gen. 7,11). Dla krajowców australijskich idealną bezdnia jest Droga Mleczna. Zob. Miecz (Ekskalibur w Morte Darthur). Otchłań, czeluść — bramy śmierci, śmierć. „Czyś wszedł do głębokości morskich i przechadzałeś się po dnie przepaści? Czy otworzyły ci się bramy śmierci i widziałeś drzwi ciemne?” (Hiob 38,16—17). „Ale znowu ożywiłeś mnie i z przepaści ziemskich znowu mnie wywiodłeś” (Psalm 70 20). „Wrogowie zepchnęli nas na próg czeluści: godniej będzie skoczyć w nią nam samym, niż czekać, aż nas zepchną” (Juliusz Cezar 5,5), Brutus. Bezdnia, przepaść — kraina zmarłych. świat podziemny, niekiedy związany z kultem bogów Ziemi i z chtoniczną Wielką Macierzą, ze straszną, a zarazem kochającą Matką. Przepaść — wyroki, prawa, sądy boże. „Wyroki Twoje jak przepaść niezmierna” (Psalm 35 7). Głębina, otchłań, czeluść — klęski, nieszczęścia. nędze, cierpienia. ,,Głębina przyzywa głębinę w łoskocie Twych wodospadów” (Psalm 41 8). ,,De profundis clamavi” łac. ’z otchłani wzywałem; z głębokości wołałem’ (Wulgata. Psalm 129 l). „Z otchłani klęsk i cierpień podnoszę głos do ciebie, Nirwano!” (Hymn do Nirwany l—2 Kazimierza Tetmajera). „Wiem, że w moich klęsk czeluści moc mnie Twoja nie opuści!” (Boże, pełen w niebie chwały… 5—6 Bolesława Leśmiana). Przepaść — płaszcz Ziemi. „Ty osadziłeś Ziemię na jej podstawie (…) Głębina jest jej odzieniem jak szata, ponad górami stały wody” (Psalm 103 5—6). Studnia przepaści — piekło. „I widziałem gwiazdę, która sppriła z nieba na ziemię. i dano jej klucz do studni przepaści” (Apok. 9.1). Anioł przepaści — Szatan. „I miały nad sobą króla, anioła przepaści, którego imię po hebrajsku Abaddon. po grecku Apollyon. a po łacinie Exlerminans” (Apok. 9,11). Przepaść wg pojęć śrdw. — siedziby dusz osób zmarłych, zwt. grzeszników; siedlisko drapieżnych bestii. Przepaść — czas. „Mów, co widzisz więcej na tle zamglonym, na przepaściach czasu?” (Burza 1,2 Szekspira, tł. L. UIricha). ..Ta dzika przepaść — łono Natury i jej grób, być może” (Raj utracony 2,910 Johna Miliona). Przepaść — prawda. ,,Im Abgrund wohnt die Wahrheit” nm. ’w przepaści mieszku prawda’ (Maksymy Konfucjusza 2 Friedricha Schillera). Przepaść — człowiek. „Każdy człowiek jest przepaścią; gdy w nią wzrok zapuścisz w głowie się kręci” (Wozzeck 7 Georga Buchnera). Przepaść — czarna przyszłość; katastrofa. „Filozofy — głęboko myśleli, aż nad ciemną przepaścią zawiśli, obudzili się, w przepaść spojrzeli i zawołali: — Ciemno! ciemno! ciemno!” {Kordian, Przygotowanie 99—102 Słowackiego). „Jakoweś Fata nas pędzą w przepaść (…). Społem w przepaść!” (Wesele 2,7,349—353 S. Wyspiańskiego). Przepaść, bezdnia — stan, który (jeszcze) nie przyodział się w formę, stan niewyobrażalny, rzecz tajemnicza, niezmierzona; niewiedza; nieświadomość, podświadomość; troska; świat pełen zła z legendy o Barlaamie i Jozafacie i z wiersza Parabola (1868) Friedricha Riickerta (podróżny, uciekając przed jednorożcem a. wielbłądem, wpada w przepaść). Przepaść — szaleństwo. „Chce spaść do jeszcze otchłanniejszych głębi, w bezdenną czeluść szaleństwa” {The Winter Morning Walk 597 Williama Cowpera). Przepaść wykopana między kimś a kimś, dzieląca kogoś (coś) od kogoś (czegoś), stojąca między nimi — przedział, przegroda, głęboka różnica poglądów, charakterów itd. „Czemu ta przepaść, która braci dzieli na pokrzywdzonych i na krzywdzicieli, tak jest bezbrzeżną?” (Z dni smutku II. l—3 Marii Konopnickiej). Przepaść — zbrodnia. „Cóż więc dziwnego, jeśli człeka grzebie w przepaściach zbrodni?!” (MilosćGrzech 4,3—4 Jana Kasprowicza). Otchłań — teoria podziękowań. „Znal aż do samej głębi teorię podziękowań, ;i głębia ta była to otchłań bez dna” {Św. Franciszek z Asyżu rozdz. 10 G. K. Chestertona). W heraldyce: środek wielofigurowej tarczy herbowej. W marzeniu sennym: zachęta do badania podświadomych głębin duszy, aby rozluźnić krępujące ją więzy a. uwolnić od urojeń; (wpadać) niebezpieczeństwo: (zaglądać do niej) groźba: (ujrzeć) ostrzeżenie.

Przed wprowadzeniem pozycyjnego systemu numeracji wykonywanie działań arytmetycznych było tak trudne, że człowiek biegły w rachunkach wydawał się obdarzony nadnaturalną potęgą. To mogło być jedną z przyczyn, dla których w większości kultur i religii liczby są nosicielami symboliki o wielkim bogactwie znaczeń, nieraz b. skomplikowanych i dziś już nie zawsze zrozumiałych, a niektóre z liczb uważano za święte lub magiczne. Słynne były w starożytności „liczby babilońskie” i oparte na nich obliczenia astrologiczne i horoskopy wróżbitów. Poeta rzymski Horacy napomina trzeźwo: ,,Nec Babylonios lemptaris numeros” łac. ’nie ufaj liczbom babilońskim’ (Pieśni 1,2—3). Gdzie indziej pisze jednak: „Nos numerus sumus et fruges consumere nati” łac. ’Jesteśmy (czczymi) liczbami, zdolnymi tylko do spożywania naszej porcji owoców ziemi’ (Listy 1,2,27). W symbolice liczby wyrażają nie tylko ilości, lecz także idee i siły; każda ma własną osobowość, a wszystkie są dziećmi jedności. Pierwsza dziesiątka zawiera symbole podstawowe, dalsze liczby są tylko ich kombinacją, im dalej, tym głębiej uwikłaną w materię świata. Wyobrażenie, że jedynka tworzy dwójkę, a dwójka trójkę itd. opiera się na założeniu, że każda wartość dąży do przekroczenia swych granic, do znalezienia partnera i starcia się ze swym przeciwieństwem. W tradycji wielu ludów nie tylko znajomość prawdziwego imienia daje pewną władzę nad człowiekiem, ale także znajomość dotyczących go liczb: jego wieku, liczby jego żon, dzieci, bydła, owiec itd. Dlatego bezpieczniej jest ukrywać je przed obcymi. Daniel mówi do króla Baltazara: „Mane, Tekel, Fares: Mane — policzył Bóg królestwo twoje i kres mu położył; Tekel — zważony jesteś i znaleziono cię za lekkim; Fares — rozdzielone jest królestwo twoje i dano je Medom i Persom” (Daniel 5,25—8). Stąd: .jego dni są policzone” znaczy: jest bliski śmierci. Niepowstrzymana jest jednak, od najdawniejszych czasów, ciekawość tajemnych cech liczb i miar tworzących cudowną harmonię stworzenia. „Ale ty. Panie, wszystko pod miarą i liczbą, i wagą urządziłeś” (Ks. Mądrości 11,21). Numerologia używała (i do dziś używa!) liczb dla określenia charakterów ludzkich i dla przepowiadania przyszłości. Legenda twierdzi, że Pitagoras w VI w. p.n.e., w czasie pobytu w Babilonii, sformułował swoją ideę, że liczba jest zasadą i przewodnikiem życia, że jej świat zawdzięcza swój kształt i ład. W rzeczywistości zapewne dopiero uczeni pitagorejscy pod koniec V w. p.n.e, uważać zaczęli pier wiastki liczb za pierwiastki bytu, a niebiosa za harmonię i liczbę, twierdząc, że „wszystko jest liczbą” lub że ,,liczba jest istotą wszechrzeczy”. Liczby parzyste i nieparzyste reprezentowały dla nich przeciwieństwo nieograniczoności i ograniczoności, na którego napięciach opiera się istota bytu. Przeciwieństwa takie znajdowali w całej naturze, zestawili nawet spis dziesięciu najważniejszych: parzyste i nieparzyste, granica i bezkres, jedność i mnogość, kierunek w prawo i w lewo, pierwiastek męski i żeński, spokój i ruch, linia prosta i krzywa, światło i ciemność, dobro i zło, kwadrat i figura podłużna. Liczby parzyste widzieli jako bierne, podatne, żeńskie, nieograniczone, jako morze pramaterii; nieparzyste zaś jako aktywne, męskie, ograniczone, dobre, reprezentujące porządek, harmonię, „kosmos”. „Bogowie lubią liczby nieparzyste” — pisze Wergiliusz (Eklogu 8 75) mając zapewne na myśli przede wszystkim Hekate, patronkę czarów, występującą z potrójnym obliczem. Jeszcze w średniowieczu czarownice operowały liczbami nieparzystymi, zwłaszcza trójką i dziewiątką, jak w Makbecie Szekspira: „Trzy kroć tak i trzykroć wspak, trzykroć jeszcze do dziewięciu: pst! — już po zaklęciu”. (1,3; tł. J. Paszkowskiego). Symbolika liczb greckiej szkoły pitagorejskiej (VI—V w. p.n.e.): jedynka oznaczała punkt, dwójka — linię, trzy — figurę geometryczną płaską, cztery — ciało geometryczne, pięć — własności ciał fizycznych, zwł. barwę, sześć — życie, siedem — ducha, osiem — miłość, dziewięć — roztropność, sprawiedliwość, dziesięć — doskonałość wszechświata. Zob. Muzyka (Harmonia sfer). Liczbowe wartości liter gr. były podstawą skomplikowanego systemu wróżb: każdy wyraz, każde imię gr. dawało się również odczytać jako suma liczb. Tak też prawdop. należy rozumieć, wg wartości liczbowych liter aramejskich, werset biblijny: ,,I żeby nikt nie mógł kupować ani sprzedawać, tylko ten, co ma cechę albo imię bestii, albo liczbę jej imienia. Tu jest mądrość”. (Apok. 13,17). Powtarzanie się cyfr w liczbie wzmagało jej moc magiczną w Biblii: „Kto ma rozum, niech zrachuje liczbę bestii, bo jest to liczba człowieka, 666” (Apok. 13,18), albo Mickiewiczowskie: „A imię jego czter dzieści i cztery” (Dziady cz. III 5, Widzenie 50).U kabalistów liczbą człowieka była suma liczb odpowiadających głoskom jego imienia; usiłowano więc za pomocą różnych sztuczek arytmetycznych przypasować to proroctwo do różnych postaci, np. Nerona, Mahometa, Lutra, Napoleona itd. Muzułmanie, kierując się prawdziwymi lub domniemanymi wypowiedziami Mahometa, przypisują specjalne cechy każdej liczbie, usprawiedliwiając w ten sposób wiele przedislamskich zwyczajów. Litera alif (a, wartość liczbowa — l), pierwsza litera alfabetu jest symbolem wyjątkowości i jedyności Allacha; litera b (= 2), jako pierwsza litera Koranu, przedstawia dla wielu mistyków siłę twórczą, która stworzyła świat; litera h jest symbolem huwa, ’Jego’, formułą absolutnej transcendencji Boga; litera m (= 40) to zasłona ludzkości oddzielająca Boga od Mahometa, litera natury ludzkiej, oddzielonej czterdziestoma stopniami od Allacha. Związek liczby z człowiekiem wyraża ustęp wiersza Victora Hugo: ,JL’homme, le chiffre etu, tete auguste du nombre” fr. ’Człowiek, szyfr wybrany, wyniosłe czoło liczby’ (Legendę des siecles, Le Satyrę). „Utrzymywano, że światem rządzą liczby; ja zaś wiem, że liczby nas uczą, czy świat jest dobrze, czy źle rządzony” (Rozmowy z Goethem, 3111830 J. P. Eckermanna). „Potęga liczb budzi tym większy respekt, że się jej zupełnie nie rozumie” (Hasło „Liczba” w Słowniku filozoficznym Woltera, 1764). „Liczbo, treści bez form, duchu bez twarzy i ócz, córo praw wiekuistych, co w wiekuistej swej chwale dały ci światów rząd — i nieskończonych bram klucz!” (Cyfra i słowo II, 2—4 Antoniego Langego). Określone stosunki liczbowe znajdowały zastosowanie w architekturze, rzeźbie, malarstwie, muzyce i literaturze klasycznej i renesansowej, np. złote cięcie (złoty podział, podział harmoniczny, łac. sectio aurea), podział odcinka na dwie części (z grubsza w stosunku 3:5), z których mniejsza jest w takim stosunku do większej, jak większa do całego odcinka. Złota liczba — w chronologii — porządkowa liczba roku słonecznego lub kalendarzowego w dziewiętnastoletnim cyklu lat, po którym fazy Księżyca następują w tych samych datach, używana do ustalenia daty Wielkanocy. Wiek (liczba lat) człowieka. Przysłowie hiszp.: „Kto nie jest ładny w dwudziestym roku życia, ani silny w trzydziestym, ani bogaty w czterdziestym, ani mądry w pięćdziesiątym, nigdy nie będzie ładnym, silnym, bogatym ani mądrym”. „W dwudziestym roku rządzi wola, w trzydziestym — rozum, a w czterdziestym — rozsądek” (Poor Richard’s Almanac VI, 1741, Benjamina Franklina). „Każdy człowiek po czterdziestce jest łajdakiem” (Człowiek i nadczfowiek, Maksymy dla rewolucjonistów G. B. Shawa).

(drzewo figowe i owoc) Figa jest symbolem płodności, obfitości, żeńskości, płci, chuci, pocałunku; wiosny, odmłodzenia; oczyszczenia; luksusu; długowieczności, nieśmiertelności; śmierci; wybawienia, nieba; inteligencji; prawdy, poznania, wiedzy religijnej. Według dawnych tradycji — pierwszy owoc używany jako pożywienie przez człowieka. Jedno z pierwszych hodowanych drzew owocowych. Sprowadzona przez staroż. Greków z Karii (w płd.zach. czę ści Azji Mniejszej) figa karyjska (łac. ficus caricd) znana była ze smacznych owoców na całym Wschodzie. W Grecji była głównie pożywieniem niewolników, ale też używano jej w celach kultowych, do ofiar bogom; dlatego ograniczano eksport fig, a przemyt karano. Donosicieli, naprzód w tej dziedzinie, a później w ogóle oszczerców i plotkarzy, nazywano sykolantami od gr. sykon ’figa (owoc)’. Nazwą sykon określano zresztą także figi kozie (kapryfigi) i sykomory (ośle figi, karwie, figi morwowe). Figa — wiosna, uzdrowienie i odmłodzenie. W Ewangelii wg Mateusza (24,32) mówi się o figowcu: „Gdy gałąź jego już mięknie, poznajecie, że blisko jest lato” (lato symbolizuje tu powrót Syna Człowieczego i koniec świata). W staroż. Grecji puszczanie pędów przez figowce oznaczało początek sezonu żeglarskiego. Potrawa z mięsa i fig miała usuwać zmarszczki starzejącym się paniom. Izraelici leczyli wrzody i rany przykładając do nich wiązki fig lub ugniecione figi, b czym wspomina Biblia (4. Ks. Król. 20,7; bajasz 38.21). Figa — wybawienie. Uczepiony masztu, ciskany przez fale, rozbitek Odyseusz (Ody’ seja 12,235 Homera) ratuje się przed połknięciem przez straszliwą Charybdę chwyciwszy się pnia figi, pod którą ona siedzi. Odpoczynek w cieniu figi — życie spokojne i bezpieczne (. Ks. Król. 4,25; Micheasz 4,4). Figa — płodność i obfitość, gdyż owocuje cztery razy do roku. W staroż. Grecji poświęcona była bogu płodności Dionizosowi, który otrzymał w związku z tym przydomek Sykites. W pędach figowców występuje sok mleczny, związany w tradycjach indośródziemnomorskich z obrzędami płodności jako nosiciel uniwersalnych sił natury. Fallus obnoszony w procesjach świąt falloforiów zrobiony był z drzewa figowego. Przepowiedziano Rzymowi dobrobyt, bo cień figi (łac. ficus ruminalis) przesłonił Jamę, w której wilczyca karmiła Romulusa i Remusa. Malując urodę Ziemi Obiecanej Biblia (Numeri 8,7—8) mówi: „Pan wprowadza cię do ziemi pięknej (…), ziemi pszenicy, jęczmienia, winnej latorośli, drzewa figowego, granatowca i oliwki”. Figa i winorośl, często występując w parze, reprezentują dwie płcie: figa męską, a oplatające się wokół niej wino — żeńską. W słynnej przypowieści o fidze w Ewangelii wg Łukasza (13,6) właściciel winnicy kazał wyrwać rosnący w niej figowiec, bezpłodny od trzech lat. ale ogrodnik poprosił o pozostawienie drzewa na jeszcze jeden rok próby. W Ewangelii wg Mateusza (21,18—21) Jezus przeklina nieurodzajny figowiec. W wyobrażeniach chrześcijańskich uschnięta, nie dająca owoców figa jest emblematem Zła, reprezentuje Kościół odszczepieńczy albo Synagogę. Szczególnie bliskie są związki figi z płcią. Adam i Ewa, gdy poznali, że są nadzy, uszyli sobie zasłony z liści figowych (Gen. 3,7); stąd liść figowy stał się symbolem grzechu, nie tylko pierworodnego. Trzyklapowy liść figi uznany został, dzięki swemu kształtowi, za idealne przykrycie genitaliów posągów płci męskiej; dlatego stał się emblematem tej płci. Podobną rolę w sztuce greckorzymskiej spełniał również liść winorośli. W świeżym owocu figi, otwartym do spożycia, upatrywano podobieństwo do genitaliów kobiecych, dlatego jedzenie fig symbolizowało ekstazę erotyczną. Hetery greckie często przybierały imię Syko. Hodowla fig, podobnie jak fasoli, miała być początkowo wyłącznie domeną kobiet. W Egipcie sykomora jako Drzewo Życia poświęcona była bogini nieba, kobiet i miłości, Hathor, i symbolizowała odrodzenie i płodność. Owoc figi wyobrażał także pierś kobiecą; Artemida zmieniona w drzewo figowe stawała się Drzewem o wielu piersiach; jej słynny, prastary, niegrecki posąg w Artemizjonie efeskim przedstawiał ją z licznymi piersiami. Rzymianki składały ofiary Junonie Kaprotyńskiej (’figowej’) w dzień Non Dzikiej Figi (łac. nonae caprotinae), 7 lipca; pod tą figą służące niewolnice prowadziły ze sobą pozorowane bójki, obrzucając się kamieniami i wyzwiskami. Prawdopodobnie była to pozostałość dawnego obrządku płodności. Wielkie znaczenie figi, na równi z winoroślą i oliwką, uwidacznia bajka Joatama w biblijnej Księdze Sędziów (9,7 —15), w której drzewa, pragnąc mieć nad sobą króla, zwracały się kolejno do oliwki, figi i szczepu winnego, ale żadne z nich nie przyjęło tej godności. Figa odpowiedziała: „Czyż mogę opuścić słodkość moją i owoce przewdzięczne, aby panować nad drzewami?” Dla jej słodyczy Ojcowie Kościoła uważali owoc figi za symbol Ducha Sw. Był to także święty owoc muzułmanów, na który klął się Mahomet. Figa — wiedza religijna, nieśmiertelność. W staroż. Egipcie odgrywała pewną rolę w obrzędach wtajemniczenia; jej azjatycka odmiana, potężny figowiec bengalski (banian) o olbrzymich korzeniach kolumnowych to ulubione drzewo Buddy (drzewo Bo), według legendy drzewo mądrości, pod którym Gautama doznał oświecenia i stał się Buddą; potomek tego figowca jest celem pielgrzymek; rośnie we wsi na południe od świętego miasta Gaja w stanie Bihar w płn.wsch. Indiach. Dla hinduistów jest drzewem poświęconym Wisznu i Śiwie. Figa — oczyszczenie. W staroż. Azji Mniejszej, gdy składano ofiary z ludzi dla odwrócenia suszy albo powodzi, obwieszano ich uprzednio figami, a potem bito po częściach rodnych gałązkami figowca, które miały siłę oczyszczającą. Podobnie bito nimi posążki boga Pana, gdy zawodziło polowanie albo nie dopisały plony, aby go ukarać, ale także, aby oddalić od niego skodliwe wpływy. Figa — śmierć: Dionizos zasadził figę u zejścia do Hadesu. W języku kwiatów figa znaczy: nie zdradzę sekretu. W marzeniu sennym: prawdziwa miłość. Pojedynczy owoc figi — rzecz tania, mało warta,’ godna lekceważenia. W komedii Arystofanesa Pokój (421 r. p.n.e.) mówi się: „Nie dałbym figi za tę parę” (w. 1223) ..Będzie z tego figa” znaczy ’nic me będzie’; „figę dostać” znaczy ’nic nie dostać’. ..Pokazywać figę” — ’szyderczo, wyzywająco odmówić czegoś, szorstko, grubiańsko zadrwić z kogoś’. Przez figę rozumie się tu demonstracyjnie wystawioną, zaciśniętą pięść z kciukiem wystającym spomiędzy wskazującego i środkowego palca; pierwotnie symbol spółkowania, w dzisiejszym znaczeniu wyrażenie używane już w cesar’’kim Rzymie. Pokazywano figę we Włoszech XIII w. (wł. far la fica), wielekroć o geście tym wspominają Dante, Rabelais, La Fontaine; jest to zwrot przysłowiowy w Hiszpanii (dar figas), Portugalii (dar huma figa), Francji (faire la figue), Holandii (de vijg geven), w Niemczech (die Feige weisen), w Anglii (give the fig) często już u Szekspira, u ludów słowiańskich (również u nas), w północnej Afryce, w Azji Mniejszej itd. Znany rysunek piórkiem (1494) Diirera w wiedeńskiej Albertinie ukazuje wiernie ten gest; istnieją też liczne inne wyobrażenia plastyczne z późnego średnio. wiecza, zwłaszcza w scenie szydzenia z Jezusa cierniem koronowanego. W Boskiej Komedii (Piekło 25,1—3) Dantego figa oznacza bluźnierstwo: „(Vanni Fucci) pięści obie w dwie figi złożył i w butnej zajuszc krzyknął: „Hej, Boże, weź to, daję tobie!” (tł. E. Porębowicza). Figę pokazać potajemnie, w kieszeni albo pod fartuchem, to gest obronny przeciw złemu spojrzeniu albo złośliwym demonom, znany już od późnej starożytności. także w babilońskim Talmudzie i w pismach kabalistycznych, jeszcze dziś częsty we Włoszech, Hiszpanii, Jugosławii, Anglii, Szkocji i in. Figę pokazuje się także, podobnie jak zwykłą zaciśniętą pięść, jako skryty znak przeciwstawienia się osobie możnej, której nie można się sprzeciwić jawnie. Stanisław Trembecki w Sądzie Apollina (100) pisze: „Wolno figę na króla pokazać w kieszeni”. Również wizerunek „figi” służy jako amulet ochronny, zwłaszcza kobiet zamężlycli, przeciw oczarowaniu; ale także umieszcza się go na łyżkach, tabakierkach, flakonikach z perfumami, krzesłach, nawet lufach działowych i płozach sań.