Krokodyl symbolizuje światło i cień, czas, noc. Księżyc; rzeki, moczary; potęgę, wtajemniczenie; moce zła, piekło, diabła, Lewiatana; śmierć; obłudę, fałsz; nieczułosc, złośliwość; złość, prześladowanie, wściekłość; chciwość, żarłoczność; żądzę, płodność; bezradność; bezruch; niemotę; egzotykę; rozum; sędziego; wróżbitę; uzdrowiciela. Krokodyl w mitach — dźwigacz i podpora Ziemi, bóstwo księżycowe i nocne, żarłoczny jak Noc pochłaniająca zachodzące Słońce, pan prawód i Chaosu, łączący w sobie symbolikę śmierci i zmartwychwstania, nocy i poranka, wcielenie transcendentnych sił. żywotnych, zob. Rak. i Krokodyl nilowy w staroż. Egipcie, związany z wodą. Słońcem i wegetacją, bóstwo zarazem słoneczne i chtoniczne, mogące też być wcieleniem boga Ziemi i obrazem duszy odprowadzanej na tamten świat. Czczony jako symbol rozumu boskiego, gdyż, jak on, nie ma języka i, jak on, widzi z zamkniętymi oczami (mowa tu oczywiście nie o zamkniętych powiekach, ale o półprzejrzystej błonie ochronnej, jaką krokodyl może przesłaniać gałki oczne). Jego oczy w sztuce egip. są emblematem wschodu i światła, szczęki — tortur, a ogon — zachodu i ciemności. Atrybut bogów zboża i płodności, boga świata podziemnego. Buto, i boga Setha (identyfikowanego z czasem z gr. demonem Tyfonem, wcieleniem płodności, gniewu, złości i złośliwości). Sanktuarium boga krokodylowego, Sebeka, opiekuna królów, pogrzebów, asystującego przy ważeniu dusz, pożercy dusz grzesznych, znajdowało się w prowincji Fajum, w bagiennej kotlinie tektonicznej mrowiącej się od krokodyli, której stolica otrzymała nazwę Crocodiiopolis. Krokodyl — egip. symbol bezradności (z powodu nieruchawości i braku języka), podniesiony jednak do roli fallicznego emblematu płodności na równi z bajecznym feniksem, gdyż odradza się z błota jak feniks z popiołów; symbol Egiptu, podobnie jak ichneumon (mangusta, „szczur faraonów”). „Wasz wąż egipski wylęga się z waszego mułu za sprawą waszego słońca, tak samo jak wasz krokodyl” (Antoniusz i Kleopatra 2,7 Szekspira, tł. L. Uiricha). Krokodyl, lilia i cibora papirusowa — emblematy egip. krainy zmarłych. Krokodyl — tyrania władzy; prześladowanie małych i słabych stworzeń zamieszkujących rzeki. Jego wrogami miały b’yć mangusty i delfiny. Liczba — 60, babilońska liczba astrologiczna: krokodyl składa 60 jaj, które potrzebują 60 dni, aby się otworzyć; życie krokodyla trwa najwyżej 60 lat. (Prawda jest oczywiście inna; np. samica składa od 20 do stu jaj; zwierzę dożywa niekiedy przeszło stu lat). Krokodyl u staroż. Żydów — zwierzę nieczyste, wcielenie Zła, Lewiatana. „Czy wyciągniesz Lewiatana wędą, a powrozem skrępujesz pysk jego?” (Hiob 40,20). Krokodyl u dawnych Arabów — sędzia, wróżbita. Krokodyl w chrześcijaństwie — demon; mądrość, ostrożność, przewidywanie. Przewiduje powodzie nilowe (jak rak i żółw). Atrybut św. Teodora (legionisty rz„ dawnego patrona Wenecji, męczennika) przedstawiany wymiennie ze smokiem, i św. Pachomiusza, 290— 346, twórcy cenobityzmu chrzęść, (wspólnego życia zakonnego); wg legendy święty miał przepłynąć Nil na grzbiecie krokodyla. Krokodyl w śrdw. — żądza, żarłoczność. W plastyce krokodyl ze związanym pyskiem był atrybutem Postu; występował też jako wierzchowiec — uosobienie Lubieżności. Ząb krokodyla — afrodyzjak, amulet. Łzy krokodylowe — obłuda, fałszywe współczucie; przysłowiowy zwrot gr.łac. o ludziach współczujących bliźniemu w biedzie, której sami byli przyczyną; oparty na mniemaniu, że krokodyl płacze przed pożarciem ofiary. W okresie wypraw krzyżowych spotkano się na Wschodzie z poglądem, że krokodyl płacze, aby wzbudzić litość, a zbliżającego się dobroczyńcę chwyta i pożera. Krokodyl — piekło. Wg pojęć lud. może on pochłonąć, jak piekło, całego człowieka. Jeden z potworów świata podświadomości. Krokodyl — uzdrowienie. W folklorze różne części ciała zwierzęcia uchodzą za lek na wiele chorób. Krokodylowe łajno — odmłodzenie. Smarowały nim twarze i szyje stare kobiety, aby odzyskać gładką skórę. Krokodyl — niebezpieczeństwo; złośliwość, zniszczenie; zasadzka. Podstępny sposób łowów na ptaki i ssaki: ukryty pod powierzchnią wody a. w błocie zwierz nagłym ciosem ogona a. pochwyceniem za nogę i szybkim obrotem dokoła osi przewraca ofiarę i topi. Krokodyl — władca sekretów życia i śmierci, symbol wtajemniczenia, wiedzy okultystycznej, światła i cienia; potwórpożerca, najbliższy krewniak bajecznych smoków (a w rzeczywistości ostatnie żyjące ogniwo łańcucha ewolucyjnego łączącego nas z olbrzymimi gadami kopalnymi, a zarazem najbliższy krewniak ptaków!). Krokodyl — egzotyczne, nieosiągalni*, zabójcze, szkaradne dziwo. Przysłowie: „Jeśli nie chcesz mojej zguby, krokodyla daj mi luby” (Zemsta 2,8 Aleksandra Fredry). W astrologii: znak Koziorożca.

Kukułka (zazulka, gżegżółka) symbolizuje egoizm, pasożytnictwo, podstęp, oszustwo, przywłaszczenie, uzurpację; tchórzostwo, lenistwo, głupotę; demoniczność, obłęd; duszę ludzką; jednostajność, smutek, samotność; wędrujący głos, wróżbę, szczęście, wiosnę, deszcz, bogactwo; lubieżność; małżeństwo, miłość; zazdrość, zdradę małżeńską, przyprawianie rogów (mężowi). Kukułka wg ind. tradycji wedyckiej — dusza ludzka, przed wcieleniem a. po nim: ciało to obce gniazdo, gdzie znajduje mieszkanie jajodusza. Kukułka — podstęp, oszustwo. Ptak ukrywa się przed człowiekiem siedząc wysoko w koronach drzew. Na górze Thornaks (dziś zwanej Górą Kukułczą) w Argolidzie Zeus ubiegał się bezskutecznie o rękę swej siostrybliźniaczki Hery; gdy przybrał postać przemoczonej kukułki Hera zlitowała się nad nią i czule ogrzewała na piersi; wtedy nagle Zeus wrócił do swojej właściwej postaci i posiadł Herę, co skłoniło ją do zgody na małżeństwo. Kukułka — szczęście; ptak szczęścia w folklorze wielu krajów. Kukułka — zwiastun wiosny (choć nie w Polsce, gdzie przylatuje dopiero w końcu kwietnia), przeciwieństwo sowy, ptaka zimy. Kukanie (w staroż. Grecji) — zapowiedź deszczu. Kukułka — wróżba, wróżba małżeństwa, dobry omen małżeński dla dziewcząt; małżeństwo, miłość. Atrybut Hery, opiekunki małżeństwa, związany z zapachem kwiatu pomarańczy, kwiatu panny młodej. Wyobrażenie kukułki zdobiło berło posągu Hery w Herajonie w Argos. W folklorze kukanie wróży, ile lat życia pozostaje do ślubu a. do śmierci. W którym kierunku się patrzy, gdy zakuka raz, w tym będzie się od dziś za rok, a gdy się patrzy w ziemię, to wróży śmierć. W starożytności — przewodnik dusz do Hadesu. Kukułka — egoizm, zrzucanie na innych odpowiedzialności za wychowanie dziecka, przywłaszczanie, wkraczanie w czyjeś prawa, pasożytnictwo. Kukułki uprawiają pasożytnictwo lęgowe, tj. podrzucają jaja do gniazd drobnych ptaków owadożernych; pisklę kukułki wyrzuca z gniazda jaja a. pisklęta gospodarzy. Kukułka — zdrada małżeńska, zdradzony mąż, rogacz (fr. cocu od coucou ’kukułka’). „Wtedy kukułka z każdego drzewa śmieje się z mężów, kiedy im śpiewa: Kuku! Kuku bladą trwogę miota przed małżonków wszystkich wrota” (Stracone zachody miłości 5,2, koniec, Szekspira, tł. L. Uiricha). Kukułka — zazdrość, uczucie, do którego jej postępowanie powinno być, wg miar ludzkich, podnietą. Kukułcze jajo — kłopotliwy prezent; owoc zdrady małżeńskiej, którym mąż się opiekuje. Podrzucił mi kukułcze jajo — podarunek, który narobił mi biedy, ambarasu. Rzecz podrzucona, podsunięta, insynuacja, uczynek fałszywie komuś przypisany. Kukułczy — podrzucony; kradziony; niewłaściwy. Kukułka w śrdw. — lubieżność; demoniczność; diabelstwo. Kukułkami nazywano prostytutki; uważano, że diabły przybierają postać kukułki; jej nazwa służyła, i służy do dziś w jeż. nm., jako eufemizm nazwy diabła: Holdich der Kuckuck! nm. ’Niech cię diabli wezmą!’ Nocna gżegżółka — kobieta lekkich obyczajów; żonine argumenty łóżkowe. Przysłowie: Nocna gżegżółka zawsze dzienną przekuka. Kukułka — tchórzostwo. „Co do mnie, ucieknę od niej jak kukułka” (Fragm. 29 Anakreonta). Kukułka — lenistwo. Nie chce się jej samej budować gniazda i wychowywać pisklęta. Kukułka — krogulec. Wg wierzeń lud. kukułka nie odlatuje na zimę do ciepłych krajów, ale przeobraża się w krogulca (do którego jest zresztą podobna). Podobieństwo do drapieżnika może ułatwiać chwilowe wystraszenie gospodarza z gniazda. Kukułka — wędrujący głos. „Był jak czerwcowa zazula: słyszy się ją, lecz się jej nie dostrzega” {Henryk IV cz. I 3,2 Szekspira). „Kukułko! Mam cię nazwać ptakiem, czy tylko wędrującym głosem?” {To the Cuckoo: O Blithe Newcomerl Williama Wordswortha). Kukułka — smutek, samotność. „Smutek mam w sercu gdy słyszę cię, kukułko, a samotność moja się pogłębia” {Haiku Matsuo Basio, 1644—1694, największego jap. poety haiku). Kukułka — gadulstwo, głupota, egoizm; elegijność. „Durna gadułka zaś, kukułka, ptak samolubny, ciągle w kółko kuku i kuku tylko wie. (…) Boże, zbaw nas od elegijnych pokukiwań!” {Słowik i kukułka 4—10 Aleksandra Puszkina, tł. Juliana Tuwima). Kukułka — jednostajność. Być kukułką — zawsze śpiewać na tę samą nutę, powtarzać się. „Już mam dosyć — kuku! Kukuleńko — kuku! To ptaszysko — kuku! W uszach wierci — kuku! Krzyczże sobie — kuku! Aż do śmierci — kuku!” {Terkotka 19—24 Kornela Ujejskiego). Kukułka — zamożność. Według popularnych wierzeń, kto ma monetę przy sobie, gdy kukułka pierwszy raz tej wiosny zakuka, ten będzie bogaty. Przysłowie: Kukułka go przy pieniądzach okukała (tzn. jest bogaty). „Po raz pierwszy kukułeczka zakukała w borku, a ja, biedny nieboraczek, nie mam grosza w worku” {Kukułka l—2 Stanisława Jachowicza).

(Pieśń, Śpiew) Muzyka symbolizuje chwałę Pańską, sfery niebiańskie, harmonię, mowę aniołów, wódkę potępionych, dobro śmiertelników, złudzenie duszy i zmysłów, pośrednictwo między duszą a zmysłami, przyjemność zmysłową, strefę pośrednią; proroctwo, czar, magię; szczęście, pociechę, łzy, radość, miłość, pokarm miłości; pochlebstwo; fletnię wiejską; smutek, lęk, wolę, uzdrowienie, zmartwychwstanie; język Natury, morze; oko ucha, poezję dźwięku; język międzynarodowy; Parnas biedaka; chińską łamigłówkę. Pieśń (śpiew) symbolizuje nieśmiertelność, wzniosłość; wiatr; harmonię, zgodę, radosny dar; przynętę; poszukiwanie; koronę uczty; drwiny. Muzyka — harmonia stworzona z pierwotnego Chaosu. Harmonia sfer. Rozważania nad liczbą i proporcją doprowadzić miały Pitagorasa (a. pitagorejczyków) do intuicyjnego odczucia harmonii (gr. ’spojenie; związek; zgoda’) Kosmosu (gr. ’porządek; ozdoba; piękny porządek rzeczy’). Pitagoras mówił może mgliście o „muzyce niebios”, którą on sam tylko mógł słyszeć, ale jego późniejsi wyznawcy doszli, jak się zdaje, do wniosku, że odległości „planet” od Ziemi odpowiadają interwałom muzycznym. Z teorii tej, pod wpływem koncepcji Platona, wynikła słynna idea: każda z „planet”, krążących we współśrodkowych sferach wokół Ziemi wydawała własny ton, co tworzyło razem „harmonię sfer”, słyszaną tylko przez bogów. Zob. też Liczby (Symbolika Liczb). Nuty. Prób odniesienia poszczególnych siedmiu nut do siedmiu „planet” było bez liku, np.: C — Jowisz, D — Mars, E — Słońce, F — Merkury, G — Wenus, A — Księżyc, H — Saturn (wg Febrę d’01iveta, okulisty fr.), albo C — Wenus, D — Słońce, E — Mars, F — Jowisz, G — Saturn, A — Księżyc, H — Merkury. Były też odniesienia nut do barw i „planet”, np.: C — pomarańczowa, Słońce; D — błękitna, Saturn; E — niebieska, Merkury; F — zielona, Księżyc; G — czerwona. Mars; A — żółta, Wenus; H — fioletowa, Jowisz. Odniesienia do pór dnia i roku, np.: D — noc i zima, A — świt i wiosna; C — południe i lato; G — zmierzch i jesień. Droga do dalszych prób stoi otworem przed każdym. Muzyka w mitach powstała za sprawą bogów a. ludzi, np. wg Egipcjan stworzył ją Toth a. Ozyrys, wg mitu ind. — Brahma, wg Biblii — Jubal (Gen. 4,21), wg Greków — Apollo, Kadmos, Orfeusz, Amfion (zob. wyżej Harmonia sfer). Instrumenty muz. miał wymyślić i wybudować „żółty cesarz” HuangTi, trzeci z mitycznych cesarzy chin. i legendarny twórca taoizmu, ur. ok. 2704 p.n.e. Muzyka — lekarstwo; uzdrowienie. „Kiedykolwiek zły duch porywał Saula, brał Dawid harfę i grał ręką swą; i pokrzepiał się Sauł i lżej mu bywało, bo zły duch odchodził od niego” (. Ks. Król. 16,23). Taletas, gr. śpiewak i muzyk z Krety, udał się na polecenie wyroczni delfickiej do Sparty, gdzie uśmierzył rozruchy swoim śpiewem. „Niech słodkie pieśni, ten . lekarz najlepszy dla chorej duszy, twój rozum uzdrowią” (Burza 5,1 Szekspira, wg tł. L. Uiricha). Przysłowia: Kiej muzyka zarzępoli, wtej człowieka nic nie boli. Skoczna muzyka siedem boleści leczy. Muzyka chwała Pańska. Przy poświęceniu świątyni Salomona: „Gdy tedy wszyscy razem na trąbach i głosem, i na cymbałach, i na organach, i na rozmaitych instrumentach muzycznych grali, i głos wysoko podnosili (…), dom boży napełniony został obłokiem i nie mogli kapłani stać i służyć z powodu mgły; bo chwała Pańska napełniła świątynię” (2. Ks. Kronik 5,13—14). Muzyka — najskuteczniejszy sposób .wprowadzenia proroków biblijnych w wieszczy trans. „Muzyka religijna — radość, która nie da się wypowiedzieć słowami” (św. Augustyn). „Wstąpił Bóg wśród wesołego śpiewu, i Pan przy głosie trąby. Śpiewajcież Bogu naszemu, śpiewajcie!” (Psalm 46 6—7). Pieśń — drwiny, urąganie. „Usłyszałeś urąganie ich. Panie. (…) Pieśnią ich ja jestem” (Treny Jeremiasza 3,61—3). Pieśń nad pieśniami — poetycka księga Biblii (VIII—II w. p.n.e.), anonimowa, przypisywana niegdyś błędnie królowi Salomonowi (X w. p.n.e.). Muzyka — strefa pośrednia między światem materialnym a królestwem „czystej woli” Schopenhauera; stąd jej użytek, obok ognia i dymu, w liturgiach i rytuałach. „Skoro usłyszały wszystkie narody głos trąby, piszczałki i cytry, fletni i harfy, i symfonału, i wszelkiej muzyki, upadłszy (…) pokłoniły się bałwanowi złotemu (boga Marduka Bala), którego postawił król Nabuchodonozor” (Daniel 3,7). Pieśń — w mitach: wiatr pobudzający deszcz i urodzaj: pieśni boga Pana, Orfeusza itd. Śpiew — ozdoba, korona biesiady. „Zachciało się zalotnikom śpiewu i tańca, które są uczty okrasą” (Odyseja 1,152 Homera, wg tł. Jana Parandowskiego). Pieśń — radosny, słodki dar. „Pieśń to najsłodsza radość człowieka” (mityczny śpiewak Musaios, cytowany w Polityce 8,5,2 Arystotelesa). „On (Demodok) ma od boga dar pieśni, która niesie radość, i śpiewa, co mu serce każe” (Odyseja 8,64 Homera, wg tł. Jana Parandowskiego). Pieśń — wabik, przynęta, pułapka: głosy syren (Odyseja 12,39 i 184 Homera), ondyny, rusałki (np. Rybak Goethego, Lorelei Heinego, Świtezianka Mickiewicza). Grecka muzyka archaiczna: lidyjska — płaczliwa, pogrzebowa; dorycka — męska, wojownicza; frygijska — dionizyjska, bachiczna, entuzjastyczna. Muzyka często wiązała się z zakładaniem nowego miasta. Apollo, bóg muzyki i sam muzyk, był patronem nowo zakładanych miast i kolonii gr. (Archegeles, Ktistes). Muzyk — fascynacja śmiercią (wyobrażaną przez Greków jako młodzieniec), np. kitarzyści i harfiarze z podań i baśni; szczurołap z Hamein, który grą na fujarce wywabił wszystkie szczury, a potem wszystkie dzieci z miasta. Pieśń — nieśmiertelność. „Pieśni śmierć nie tyka” tac. carmina morte carem (Amores 1,15,31 Owidiusza). „Co nieśmiertelne żyć ma w pieśni, musi zginąć w życiu” (Die Gotter Griechenlands Friedricha Schillera). ,,Płomień rozgryzie malowane dzieje, skarby mieczowi spustoszą złodzieje, pieśń ujdzie cało…” (Konrad Wallenrod, Pieśń wajdeloty 187—9 Mickiewicza). Łabędzi śpiew, łabędzia pieśń — (wg antycznej legendy) przedśmiertna; przen. ostatnie dzieło twórcy, ostatni występ, dzieło zamykające jakąś epokę. Symboliczne typy muzyki (wg filozofa rz. Boecjusza, 480—ok. 525) — wszechświatowa, odpowiadająca harmonii ruchu ciał niebieskich, następstw pór roku, współdziałania żywiołów (Kosmos jako wspaniały koncert); ludzka, harmonii duszy i ciała.; instrumentalna, wynikająca z reguł użycia instrumentów muz. Instrumenty muz. w tradycji judeochrześcij. — chwała Boga. Zob. Bęben, Harfa, Lira, Róg. Instrumenty muz. metalowe — wyżyny, góry; muzyka dla szlachty i rycerstwa. Instrumenty muz. drewniane — doliny, wzgórza; muzyka prostaczków, pasterzy, rzemieślników itd. Sistrum (rodzaj gruchawki, instrument obrzędowy w staroż. Egipcie) — atrybut Izydy jako bogini płodności, sprowadzający deszcz i urodzaj. Szofar — hebr. róg kozi a. barani spłaszczony i wygięty pod parą, służący w żyd. kulcie relig. od początku czasów historycznych i używany do dziś w święto Nowego Roku i w Sądny Dzień (Jom Kippur) — jego dźwięk uważano za dość potężny, aby dotarł do uszu Jehowy. Trąba, róg (zob.) — działanie magiczne. „Gdy tedy wszystek lud krzyczał, a w trąby trąbiono, natychmiast mury (Jerycha) upadły” (Jozue 6,20). Trąba prosta (gr. salpinks, tac. tuba) — atrybut Chwały, niekiedy muz: Kalliope, muzy poezji, filoz. i retoryki; Euterpe (zob. niżej Aulos); (od XVII w.) Klio, muzy historii; instrument anioła trąbiącego na Sąd Ostateczny. Tamburyn (zwany dziś bębenkiem baskijskim, ale pochodzący ze staroż. Azji), używany w czasie dionizjów, a w mitach o Dionizosie przez menady (bachantki) — niekiedy atrybut Erato, muzy muzyki i poezji miłosnej; Heraklesa w czasie jego pobytu u Omfali. „A gdy wracał Jefte do Masfa, do domu swego, wybiegła naprzeciw jego córka jedyna z tamburynami i tańcami” (Ks. Sędziów 11,34). Psalterium (cymbały) — atrybut króla Dawida; instrument Kybele jako bogini płodności, sprowadzający deszcz i urodzaj. Lutnia — atrybut uosobienia Muzyki, Słuchu, Polihymnii, muzy sakralnej pieśni chóralnej, instrument anielski, atrybut Kochanka; dodatkowy atrybut Apollina i Orfeusza; z pękniętą struną — uosobienia Niezgody. Aulos (łac. tibia), piszczałka (flet, obój) pop. w staroż. Grecji (grający używał dwóch aulosów równocześnie) — towarzysz pieśni używany w obrzędach kultu Apollina, instrument satyrów, Hermesa, Euterpe, Marsjasza. ,,0 tłum nie dbam, gdy grać zacznie flet od Euterpe z lirą Lesbów — przez Polihymnię” (Pieśni 1,1,32 —4 Horacego, tł. Stefana Gołębiowskiego). Symbol falliczny, atrybut uosobienia Rozpusty. Syrinks (łac. fistula), zespół drewnianych piszczałek różnej wielkości połączonych w jednym rzędzie — atrybut gr. boga Pana, tzw. fletnia Pana, instrument pasterzy gr., Dafnis i Chloe, cyklopa Polifema, pasterzy betlejemskich (w Polsce — multanki). Organy — atrybut św. Cecylii. Organy przenośne — atrybut uosobienia Muzyki, Polihymnii; instrument anielski. Viola (Rodzina instrumentów w powszechnym użyciu w XV —XVIII w. w kilku rodzajach i wielkościach, poprzedniczka rodziny skrzypiec) — w plastyce Odrodzenia atrybut kilku muz, zwł. Terpsychory a. uosobienia Muzyki; Homera. Dudy (w scenach z życia wiejskiego w malarstwie hol. i flam. XVII w.) — fallus. Muzyka łagodzi obyczaje (przysłowie cyt. w The Scholemaster Rogera Aschama; 1570). Sobie śpiewać — kierować się własnym sądem, zdaniem; śpiewać, grać, pisać dla własnej przyjemności (gr. heaulo psdllein). „Sobie śpiewam a Muzom” (Muza l Jana Kochanowskiego). Muzyka — oko ucha (Bibliotheca Thomasa Drake’a). Muzyka — zmartwychwstanie, pobudzenie do życia. „Ozwij się, pieśni! rozbudź ją muzyko! (do „posągu”:) Już czas! zstąp do nas! przestań być kamieniem!” (Zimowa powieść 5,3 Szekspira, tł. L. Uiricha). Muzyka — pokarm miłości. „Jeśli muzyka jest miłości strawą, dajcie mi waszej muzyki do zbytku” (Wieczór trzech króli 1,1 Szekspira, tł. L. Uiricha). „Muzyka — rzewny pokarm dla kochających” (Antoniusz i Kleopatra 2,5 Szekspira). „Bo muzyka jest wszędzie, gdziekolwiek jest harmonia, lad i proporcja” (Religio Medici 2,9 Thomasa Browne’a). „Muzyka jest poezją dźwięku” (The Holy Stale 2,7 Thomasa Fullera). „Muzyka — największe dobro śmiertelnych” (Pieśń na dzień św. Cecylii 3 Josepha Addisona). „Muzyka — jedyna przyjemność zmysłowa bez grzechu” (Samuel Johnson). „Muzyka — fletnia wiejska” (Powązki… 97 Adama Naruszewicza). „Muzyka — jedyny język międzynarodowy” (Italia, Bergamo Samuela Rogersa). „Muzyka — pośredniczka między życiem duchowym a zmysłowym” (List do Goethego Bettiny von Arnim: powiedzenie Beethovena). ,,Muzyka przestrzenna, muzyka zakrzepła (nm. erstarrte Musik) — architektura” (Filozofia sztuki F. W. J. Schellinga). ,,Muzyka — powszechny język Natury” (Kreiseleriana E. T. A. Hoffmanna). Muzyka — idealny przejaw Woli (Schopenhauera). Muzyka — mowa aniołów (Eseje, Opera Thomasa Carlyle’a). Pieśń — wzniosłość. „Na skrzydłach pieśni” nm. Auf Flugeln des Gesanges (Lyrisches Intermezzo 9 Heinricha Heinego). Muzyka — złudzenie duszy i zmysłów. „O Muzyko! złudzeniu i duszy, i zmysłów, nie — ty nie jesteś tworem śmiertelnych umysłów, dziełem Boga na ziemi albo człeka w niebie” (Klub piśmienniczy 7,155—7 Tymona Zaborowskiego). Muzyka — Parnas biedaka (Poezja i wyobraźnia Raipha Waldo Emersona). To muzyka przyszłości (nm. Zukunftmusik) — to sprawa, o której jeszcze nie pora myśleć, tac. cura poslerior ’późniejsze (a przeto mniej teraz ważne) zmartwienie’. Pierw. iron. o książce Richarda Wagnera Das Kunstwerk der Zukunft nm. ’przyszłe dzieło sztuki’. „Dawna, minionych lat muzyka serca i myśli to mistrzyni” (Dawna, minionych lat muzyka l—2 Mikołaja Biernackiego). Muzyka — łzy. „Nie potrafię znaleźć żadnej różnicy między muzyką a łzami” (Ecce homo I, Dlaczego jestem taki mądry? 7 Fredricha Nietzschego). Muzyka — morze. „Muzyka jest jak morze. Stoimy na jednym brzegu i widzimy dal, ale drugiego brzegu dostrzec niepodobna” (Quo vadis 1,19 Henryka Sienkiewicza). Muzyka — wódka potępieńców. „Piekło jest pełne amatorów muzycznych: muzyka to brandy potępionych” (Człowiek i nadczfowiek 3 G. B. Shawa). „Muzyka to chińska łamigłówka, którą każdy rozwiązuje po swojemu (…) to kwilenie dzieci i wariatów” (Fermenty 2,14 W. S. Reymonta). „Śpiew jest szukaniem” (Godiwa 3,1 Leopolda Staffa). Kocia muzyka (hałas, wrzaski, gwizdy, walenie w naczynia itp.) — wyraz niezadowolenia a. chęć dręczenia, dawania się komuś we znaki; zob. też Kot. Blade odbicie dawnego obyczaju: był to ogłuszający hałas i łomot walenia w kotły, bębny, patelnie, czyniony przez procesję ludzi w celu odstraszenia złych duchów i odwrócenia nieszczęść, jakie spowodować by mógł czyn karygodny, naruszający porządek rzeczy w Naturze (zazw. przestępstwo seksualne). Muzyka — pociecha. Przysłowia: Muzyka nie pomoże, ale pocieszy. Kto śpiewa, troski rozwiewa. Muzyka radość pobudza, ale jej nie stworzy. Przysłowia: Za nic muzyka, kiedy płacz panuje. Głodny woli jeść, niż śpiewać. Uciekającego nie zabawi muzyka. Śpiew — harmonia, zgoda. Przysłowie nm.: Dwaj mogą razem śpiewać, ale nie razem mówić. Cienko śpiewać — spokornieć, spuścić z tonu; żyć w biedzie. Śpiewać czyjąś piosnkę — ulegać komuś, zgadzać się z nim we wszystkim. Zaśpiewa baranim głosem — będzie miał za swoje, wypije piwo, którego nawarzył, pożałuje. Najmilsza Bogu muzyka — głosy poczciwych ludzi, Stara to piosenka — powtarzanie rzeczy powszechnie znanych; królowa BoTia umarła. Wyśpiewać — wygadać, wydać sekret; sypać, mówić wszystko na przesłuchaniu. Zaśpiewać komuś requiem — doczekać się jego śmierci. Śpiew w kąpieli zob. Kąpiel (Wanna w łazience). W marzeniu sennym: (muzyka dysharmonijna) oszczerstwo; (miła) dobry znak; (śpiew) radość, uciecha; (pieśń nabożna) zmartwienie.

Włosy są symbolem Opatrzności, promieni słonecznych, bohaterów słonecznych, ognia; potęgi magicznej, sitdziby duszy, duszy zewnętrznej; wielkości, energii, siły; płodności, miłości; sił twórczych; pozycji społecznej; żałoby; szacunku, honoru. Por. Broda. Magiczne własności przypisywane w wielu kulturach włosom na głowie, na ciele, brodzie i wąsom, wynikają z ich osobliwej cechy: w ciele ludzkim, co raz ucięte, nie odraza. z wyją’kiem włosów (i paznokci, również tworów rogowych pochodzenia naskórkowego). Ludzie silni bywają mocno owłosieni, a starzejący się często łysieją. Stąd włosy uważano za siedlisko życia, siły. sił psychicznych, duszy, mocy magicznych, czarodziejskich. a u kobiet — sił pociągu erotycznego, zniewalającego mężczyzn w sposób magiczny. Dlatego ścinano włosy rzymskim westalkom. w niektórych zakonach — mniszkom składającym śluby, golono też głowy kobietom posądzonym o czary, jako służkom Szatana, aby odjąć im moc szkodzenia bliźnim. Uważano też, że kto zna się na czarnej magii, może, znalazłszy czyjeś włosy z głowy. zaszkodzić tkwiącej w nich jeszcze duszy właściciela, dlatego należało ucięte włosy chować lub niszczyć. Grecki bóg morza. Posejdon, zasadził na głowie swego wnuka, Pterelaosa, króla wyspy Tafos (dziś Meganisi). złoty włos zapewniający mu nieśmiertelność, ale córka króla, zakochana w Amfitrionie, wyrwała ten włos ojcu. aby zyskać wzajemność ukochanego; Pterelaos zaraz umarł. Skylla, córka króla Nisosa. zakochana w Minosie. który oblegał jej rodzinną Megarę, wyrwała ojcu purpurowy włos, od którego zależał los państwa. Po zdobyciu miasta Minos kazał zdrajczynię utopić; wg wersji Owidiusza (Metamorfozy 8, l —151), zmieniona została w ptaka Ciris — od gr. keireein ’ciąć’. W islandzkiej Historii o białym Njalu (NjatSaga) z ok. 1300 n.e. żona Gunnara. Hallgerda, intrygantka i wichrzycielka, jest sprawczynią śmierci męża, odmawiając mu swego czarodziejskiego włosa na cięciwę łuku, skutkiem czego Gunnar ulega przewadze nieprzyjaciół. Bóg unosi proroków biblijnych za włosy — symbol nawiedzenia, wizji, natchnienia. .,1 padła tam na mnie ręka Pana (…) i uchwyciła mnie za kędzierze głowy mojej, i podniósł mnie duch między ziemię a niebo” (Ezechiel 8, 2— 3; por. Daniel 14.35). Włosy — płodność: przez skojarzenie z trawą. listowiem, zbożem, deszczem. Kobiety składały ofiary z włosów dla sprowadzenia życiodajnej ulewy. Bożkowie płodności, chutliwi satyrowie, sylenowie. Faun. Pan leśny. byli wszyscy gęsto owłosieni. Protoplastą licznego rodu Edomitów był brat bliźni Jakuba, Ezaw (hebr. ’kosmaty’), „rudy. cały jak płaszcz włochaty” (Gen. 25.25). Dziewczęta pragnące wyjść za mąż składały w ofierze włosy Artemidzie, dziewiczej patrance szczęśliwych porodów. Przysłowie łac.: Vir pilosus aut fortis, aut luxuriosus ’człek kosmaty jest albo silny, albo chutliwy’. Włosy, zwłaszcza długie włosy na głowie, kojarzą się z promieniami słonecznymi. stąd związek długowłosych herosów z bohaterami słonecznymi, z płomieniami, z ogniem. Kapłani kultów słonecznych, np. greccy i arabscy, składali doroczne ofiary ze swych włosówpromieni w czasie letniego przesilenia dnia z nocą, naśladując skracanie się promieni Słońca. Włosy — siedziba siły. ..Nie będziecie strzyc włosów dokoła waszej głowy, ani brody golić” (Lev. 19.27). „Gdy Absalom strzygł włosy co roku, ważyły włosy głowy 200 syklów” (2 Ks. Król. 14,26). Prawo nazyreatu: ..Jeżeli mąż lub niewiasta złoży szczególny ślub, ślub nazyreatu, aby się poświęcić Panu (…), brzytwa nie przejdzie po ich głowie” (Num. 6, 2—4). Samson do Dalili: „Żelazo nigdy nie postało na głowic mojej, bom jest nazyrejczyk (…). jeśli by mi głowę ogolono, odejdzie ode mnie moc moja (…) i będę jak inni ludzie” (Ks. Sędziów 16,17). Samson, hebr. szimszon ’jak Słońce’: nazyrejczyk od hebr. nSzir ’poświęcony’. Włos wam z głowy nie spadnie, tzn. nic się wam nie stanie. „Nie daj Boże, aby włos z jego głowy miał spaść na ziemię” (. Ks. Król. 14,45). Chrześcijaństwo a długie włosy kobiet. „Czyż sama natura nie uczy was. że mężczyzna. jeśli zapuszcza włos, okrywa się niesławą, a kobiecie, jeśli zapuszcza włosy, przynosi to chlubę? Gdyż włosy są jej dane jako przykrycie” (. List św. Pawia do Kor. 11. 14—15). Sw. Piotr do kobiet: „Ozdobą waszą niech nie będzie to, co zewnętrzne, trefienie włosów, złote klejnoty lub strojne szaty” (. List 3.3), gdyż trefienie włosów jest bronią erotyczną niewiasty, z której rezygnuje tylko wtedy, gdy czas nagli: ..Nie będę sobie warkocz trefiła, tylko włos zwiążę splątany, bo bym się bardziej jeszcze spóźniła, a mój tam tęskni kochany” (Laura i Fiion F. Karpińskiego). „Dziesięć wołów nie pociągnie nas z taką siłą jak jeden włos kobiety” (Saga króla Olafa H.W. Longfellowa). „Włosy nad złoto są sidła zdradliwe. w które ty. panno, łowisz serca chciwe” (Do Jagnieszki 3—4 J.A. Mcirsztyna). Przysłowie o kobiecie: Długie włosy, krótki rozum. Kobiety mają przykrywać głowy w czasie nabożeństwa, aby nie rozpraszać uwagi mężczyzn i aniołów, bo nie są obrazem i odbiciem chwały bożej jak mężczyźni, „lecz (…) odbiciem chwały mężczyzny” (7. List do Kor. 11,7), przeto „gdy modli się z odkrytą głową, hańbi się tak, jakby była ogolona” (11,5). Obcinano lub zapuszczano włosy, zależnie od obyczaju danego miejsca i czasu, przy ślubowaniu, przyrzeczeniu, w wypadku żałoby, dla oczyszczenia się po zabójstwie, jako ofiarę, jako emblemat ascezy, dla przeciwstawienia się praktykom magicznym, jako symbol bogactwa, władzy lub niewolnictwa, biedy, radykalnych lub rewolucyjnych przekonań, jako znamię przestępcy, zdrajcy (np. obcinanie włosów kobietom żyjącym z Niemcami w czasach okupacji 1939—45 w Polsce), dla odsunięcia od głowy myśli światowych i bezbożnych (np. tonsury zakonników i księży w Kościele kat., mające przypominać koronę cierniową Chrystusa, ale prawdop. przejęte od kapłanów egip.; zniesione przez papieża Pawła VI od l I 1973). W różnych kulturach nie obcinano włosów w czasie wojny, podróży lub aż do wypełnienia złożonej obietnicy (np. Brodacze — hiszp. Barbados — Fidela Castro, którzy przysięgli nie strzyc bród, dopóki nie wyzwolą Kuby od tyranii Battisty). Ogolenie włosów — hańba; wyludnienie kraju. „W owym dniu ogoli Pan (…) ręką króla asyryjskiego, głowę i włosy na nogach (Judy), a także zarost na brodzie” (Izajasz 7,20). Ostrzyżenie lub ogolenie włosów — żałoba i narzekanie. Jeremiasz do uosobionej Jeruzalem: „Ostrzyż włosy twoje i odrzuć, i zanuć skargę na wyżynach” (27,29). O Moabie: „Bo każda głowa łysa, a każda broda ogolona będzie; na wszystkich rękach więzy, a na każdym grzbiecie włosiennica” (48,37). Drzeć (wyrywać) włosy z głowy — rozpaczać. ,,A gdym usłyszał tę rzecz, rozdarłem płaszcz mój i suknie, i rwałem włosy z głowy i brody mojej, i siedziałem smutny” (Ezdrasz 9,3). „Gdy (Agamemnon) spojrzał na swoje okręty i wojsko, rwał garściami włosy z głowy, aby Zeus ujrzał jego rozpacz” (Iliada 10.15 Homera). Ofiary z włosów. Jako siedlisko siły i duszy włosy są cenną ofiarą: u Greków z okazji zaślubin i pogrzebów, przy nadawaniu praw obywatelskich. Od średniowiecza składano kosmyk włosów niektórym świętym jako wyraz oddania lub żalu za grzechy (por. wyżej Obcinanie: Tonsura). Starożytni Germanowie i średniowieczni chrześcijanie odbierali przestępcom godność przez obcięcie im włosów. Jako namiastkę ofiary z życia zawieszano w starożytności ucięte włosy w świętych gajach i na gałęziach drzew nad grobami. Gdy królowa Dydona, porzucona przez Eneasza, mieczem pozbawia się życia, „mimo że jej Prozerpina nie ścięła złocistych włosów z czoła (…), Iris spłynęła z niebios (…) wołając: »Z woli Najwyższego święcę tę ofiarę dla Plutona i uwalniam cię z ciała!” Tak rzecze i włos jej ucina. Wnet ciało Dydony ostygło, a jej życie rozpłynęło się w powietrzu” (Eneida IV Wergiliusza; zakończenie). Podobnie Tanatos, bóg śmierci, ścina lok włosów Aikestis, gdy ofiarowała swe życie za męża. Hekuba przed opuszczeniem Troi ucina siwe włosy z głowy i składa na grobie swego syna, Hektora (Metamorfozy 13, 425—9 Owidiusza). Długie i krótkie czupryny, peruki, brody i wąsy pojawiały się i znikały w zależności od kolejnych mód, ale uczeni gr. i rz„ filozofowie. zwłaszcza cynicy i stoicy, nie szli za modą. lecz zapuszczali bujne brody (ślad tej tradycji odczytać można zapewne w brodach duchowieństwa Kościoła wsch.). Broda stała się więc atrybutem zawodu i misji myślicielstwa (wykpionym w przysłowiu łac.: Broda nie czyni filozofa), choć właśnie filozof — Arthur Schopenhauer — występował gwałtownie przeciw brodzie jako „zewnętrznemu objawowi grubiaństwa, oznace płci wyrastającej pośrodku twarzy, świadczącej o tym, że przekłada się samczość łączącą nas ze zwierzętami nad humanizm”. Homer przedstawia Achajów jako długowłosych. Chrześcijanie zapuszczali długie włosy na znak pokuty. Mogły one też być — u mężczyzn — oznaką wolnego stanu lub pochodzenia szlacheckiego (np. symbol niezależności i wolności staroż. Gallów). u kobiet — dziewictwa. Długie włosy mogą być w pewnych okresach atrybutem ruchów wolnościowych lub rewolucyjnych (por. bujne brody klasyków marksizmu), a w niewiele lat wcześniej czy później reprezentować powagę monarchów (np. car Aleksander III, król Belgów Leopold II) i burżuazji albo subkultury przeciwstawiające się konwencjom obyczaju i mody, jak np. pustelnicy, jogowie, guru, hippisi. Zwykle uważane są po prostu za ozdobę głowy męskiej: „(Atena Odyssa) uwieńczyła bujnymi kędziorami podobnymi do kwiatów hiacyntu” (Odyseja 23,158 Homera, tł. J. Parandowskiego). Aforyzm Likurga: Piękna fryzura czyni przystojnego pięknym, a brzydkiego okropnym. Różne fryzury w rozmaitych okresach, kulturach i krajach były emblematem różnych zawodów, klas, grup ludności, kast, płci, wieku. W czasach cesarstwa rzymskiego szybkie zmiany mody uczesania kobiecego sprawiły, że bogate damy kazały się portretować rzeźbiarzom na popiersiach z łysą głową, aby nakładać na nie modne marmurowe fryzury. „Włosy nosi w półkole, jak włoscy w obrazach anieli ala… a la Botticelli” (Wesele l, 17, 503—5 Wyspiańskiego). Rozpuszczanie włosów przez kobiety. Gdzie czarownicom, kobietom upadłym i cudzołożnicom nie obcinano włosów, tam zmuszano je przynajmniej do ich rozwiązywania, gdyż splatanie wzmagało moce magiczne włosów. Grzesznica w domu faryzeusza namaszcza rozpuszczonymi włosami olejkiem nogi Jezusa (Ew. wg Łuk. 7,38). Apollo, ścigając dziewiczą Dafne „widzi jak na (jej) ramiona włos w nieładzie spada” (Metamorfozy 1,498 Owidiusza). „Medeę święty szał napada, biegnie wokół ołtarzy z rozpuszczonymi jak u bachantki włosami” (jw. 7, 257—8). Na pogrzebie Polidora „w krąg stanęły kobiety trojańskie z rozpuszczonymi włosami, jak zwyczaj nakazuje” (Eneida 3,65 Wergiliusza). Długie, rozpuszczone lub splecione w warkocz włosy oznaczały dziewictwo lub wolny stan, również u chrześcijanek, stąd zawiązywanie, przycinanie lub nakrywanie włosów mężatek (w Polsce ceremoniał oczepin). Włosy zwichrzone, potargane, w nieładzie, były atrybutem osób (zwłaszcza kobiet) obłąkanych, pogrążonych w rozpaczy, nagle osieroconych. Wężowe, rozwiane włosy okrutnych, złowieszczych bogiń, demonów jak w mit. gr. Tyfon, erynie (furie), jak w mit. skand, walkirie, demony wojny. Włosy stają dęba, jeżą się — ogarnia kogoś przerażenie „Zdjął mnie strach i drżenie (…), a gdy duch przechodził przede mną, powstały włosy na ciele moim” (Hiob 4,15). „Na ten głos zadrżał Pryjam, członki mu zdrę twiały i z bojaźni na głowie zjeżył się włos biały” (Iliada 24,359 Homera, tł. F. Dmochowskiego). (Ucięty) lok włosów znakiem, zakładem, fetyszem, amuletem miłości. Lok świętego jest typową relikwią zachowującą intymną więź z duszą i cnotami świętego. Lok włosów dziecka jest pamiątką rodzinną wyrażającą pragnienie zatrzymania dziecięctwa w czasie. Pukiel włosów na czole Okazji, za który trzeba chwycić nim nas minie, gdyż z tyłu jest łysa. „Rozdały wiele włosów, łez, podwiązek: żadna nie weszła stąd w małżeński związek” (Beniowski l, 288 —9 Słowackiego). Liczba włosów na głowie — olbrzymia, niezliczona mnogość. Wyrażenie: Ma więcej długów niż włosów na głowie, jest aluzją do Psalmu 39 13, gdzie mowa o grzechach: ,,Pojmały mnie nieprawości moje i (…) są liczniejsze niż włosy na mej głowie”. Włos (jcg0 szerokość) — niezmiernie mała, niedostrzegalna gołym okiem, drobna odległość, różnica itp., zwł. w wyrażeniach: Ani o włos; Na włos; O (mały) włos; Rozszczepiać włos na czworo, tj. z pedantyczną dokładnością analizować, roztrząsać. Włos symbolem kruchości, łamliwości, słabości: Życie czyjeś wisi na włosku; zob. Miecz (Damoklesa). Przysłowie gr.: Nawet najmniejszy włos rzuca swój cień, tj. i najdrobniejszy fałszywy krok nie pozostaje bez skutków. Symbolika koloru włosów. Włosy blond, złociste, zazwyczaj wiążą się ze Słońcem, bohaterami słonecznymi, zbożem i boginiami urodzaju, boginiami miłości z cnotą, dziewictwem, mądrością. „Włosy blond, krótkie czy długie, naszym paniom wystrojonym świadczą miłosne usługi jak węże z głowy gorgony” (Pochwala kobiet F. Rabelais’go). Gentlemen Prefer Blondes ang. ’Mężczyźni wolą blondynki’, tytuł powieści (1925) pisarki amer. Anity Loos. „Włos litewskiego ludu, biały albo płowy, pozłacał się jako łan dojrzałego żyta” (Pan Tadeusz 11, 199—200 Mickiewicza). Włosy rude, miedziane, łączą się z grzechem, światem podziemnym, śmiercią, Judaszem, Szatanem, ale także z płomiennym złotym skarbem z bajki Andersena, sławnym rudowłosym skrzypkiem. „Od bujnych włosów miedzianoczerwonych — kobiet całunkiem śmierci naznaczonych” (Elegia konającej jesieni 19—20 L. Staffa). „Gdzie wi działeś uczciwą kobietę z rudymi włosami?” (Moralność pani Dulskiej 2,12 G. Zapolskiej). Włosy niebieskie, nie spotykane w życiu, mają wykładnię ujemną, podobnie jak rude, np. u mordercy żon, Sinobrodego. Włosy zielone mają boginki morskie i rzeczne, syreny, rusałki. Włosy czarne uchodzą za piękne lub egzotyczne. „Włosy jego jak latorośle palmowe, czarne jak kruk” (Pieśń pochwalna na cześć Oblubieńca, Pieśń nad pieśniami, 5,11). „Stał przed nią wysmukły, czarnobrewy, przepyszny, najpiękniejszy ze wszystkich mołojców” (Ogniem i mieczem 3 H. Sienkiewicza). „Była ona tym, co to dawniej zwano hożą czarnobrewką” (Sfinks l J.I. Kraszewskiego). Siwizna — starość (i mądrość). „Siwizna ozdobą starości” (Ks. Przypowieści 20,29). „Przed głową siwą powstań i szanuj starego” (Lev. 19,32). Siwizna Boga (Starowiecznego) w Widzeniu Daniela: „Włosy jego jak wełna czysta” (7,9) oznacza wieczność; włosy Syna Człowieczego „jasne jak wełna biała i jak śnieg (Apok. 1,14) oznaką Przemienienia Pańskiego. Przysłowia: Siwizna to kwiaty śmierci. Szanuj siwy włos (tj. starość). Siwe włosy mówią o wieku, a nie o mądrości. W Bajce 182 Ezopa mężczyzna, który miał dwie żony, starą i młodą, wkrótce całkiem wyłysiał, gdyż stara wyrywała mu ciemne, a młoda — siwe włosy. Siwizna ogarniająca włosy nagle, np. wciągu jednej nocy — wstrząsające przeżycie i jego (niezbyt prawdopodobny) skutek. „Skarga to straszna, jęk to ostatni, od takich modłów bieleje włos” (Chora) 3—4 K. Ujejskiego). Samotny włos na łysej głowie OjcaCzasu znany był w staroż. Egipcie jako lok Horusa. Łysina (albo ogolona głowa) — inność, kalectwo, śmieszność; mądrość, kapłaństwo. Kapłani staroegipscy golili głowy. Przysłowia: Lepszych dziesięciu łysych niż jeden ryży. Łys, zyz, kuternoga, jeśli co dobrego, łaska Pana Boga. Nie każdy łysy pleban. Niech włosistym o łysych koncepta się roją, głowy ludzkie rozumem, nie włosami stoją. „Nic bardziej pogardy godnego niż łysy udający, że ma włosy” (Epigramaty 10,83 Marcjalisa). „Pole bez trawy, roślina bez liści, głowa bez włosów — brzydkie są” (Sztuka kochania 3,249 Owidiusza). Przysłowie na pociechę łysym: Wulkan trawą nie zarasta. Brać pod włos — uzyskiwać coś u kogoś przez schlebianie mu, granie na jego słabostkach, na ambicji, snobizmie. Głaskać pod włos — docinać, dogryzać; dogadzać, uprzedzać życzenia, iść na rękę. Ciągnąć coś za włosy — robić coś z wielkim wysiłkiem, „na siłę”, przemocą, gwałtem. W marzeniu sennym: oszukaństwo. W plastyce długie włosy pokrywające nagość kobiety to często symbol pokuty, atrybut Marii Magdaleny i Marii z Egiptu, pokutującej prostytutki z Aleksandrii. Święte dziewice i biorące ślub panny młode w obrazach Odrodzenia przedstawiano często z rozpuszczonymi włosami, a kurtyzany i wyobrażenia miłości świeckiej — zazwyczaj z włosami splecionymi. Częste tematy w plastyce: biblijny Samson śpi z głową na łonie Dalili, a ona (lub jakiś Filistyn) obcina mu lok włosów; Semiramida porzuca czeszącą ją służkę i spieszy z włosami w nieładzie na pole walki na wieść o rewolcie w Babilonie (Pamiętne czyny i powiedzenia Waleriusza Maksymusa, I w. n.e.); naga Wenus Anadyomene (’wynurzająca się’) wyciskająca wodę z włosów. Erminia, bohaterka Jeruzalem wyzwolonej Tassa, opatruje rany Tankreda i zawiązuje je własnymi, złotymi, uciętymi warkoczami.

Mandragora symbolizuje obłęd, szał, majaczenie, senność, narkozę; proroctwo, magię, czary; diabla; głupotę; odporność na ciosy; osobliwość, rzadkość, próżność, zaprzeczenie duszy; miłość, szczęście, zasadę męską, żądzę, seks, pępowinę, poczęcie, płodność. Mandragora lekarska, w staroż. i śrdw., roślina czarodziejska, wzmagająca potencję, przynosząca szczęście i bogactwo, uśmie rzająca bóle, środek nasenny, wymiotny, przeczyszczający, narkotyk (stosowany w starożytności przy operacjach) obdarzony potężną siłą magiczną, atrybut diabła, demonów i czarnoksiężników oraz osób uprawiających magię, źródło największej liczby przesądów i praktyk czarodziejskich. W Grecji zwana Kirkaia, tj. roślina czarodziejki Kirke, bo wierzono, że zamieniała ludzi w zwierzęta pojąc ich naparem mandragory (Odyseja 10 Homera mówi tylko o „zgubnych ziołach” zmieszanych z serem, mąką, miodem i winem). Mandragora — miłość, płodność, seks. W Egipcie — symbol miłości i afrodyzjak, w Grecji atrybut Afrodyty Mandragoritis. ,,Przyjdź, miły mój (…), rano wstawajmy do winnic (…) tam tobie dam piersi moje; mandragory wydały woń” (Pieśń nadpiesniaffi(7,ll— 13). Mandragora — lek przeciw bezpłodności. Dzięki skosztowaniu mandragory otrzymanej od Rubena, Lia, która już przestała rodzić, w czasie nocy spędzonej z Jakubem poczęła Issachara (Gen. 30,14—18). „Nie ma środka pewniejszego, aby kobieta zaszła płodem, jak napój sporządzony z mandragory. (…) Gdyby nie ów napój, byłaby niepłodna królowa Francji, a także wiele innych księżniczek w tym państwie” (Mandragora 2,2 Makiawela, tł. M. Wyszogrodz,kaSIąska). Mandragora — atrybut bóstw podziemnych, chtonicznych, jak Zeus Mandragoras i Hekate, w której czarodziejskim ogrodzie rosła. Wg tradycji ludowej płacze i wrzeszczy, kiedy się ją wyrywa z ziemi, a kto nie zalepi sobie uprzednio uszu woskiem i usłyszy ten wrzask — umiera lub popada w obłęd. Póki tkwi w ziemi jest we władzy demonów, groźna, ale po wyrwaniu — pożyteczna. Dlatego wyrywano ją (nocą, przy księżycu) za pośrednictwem czarnego psa, przywiązanego do rośliny sznurkiem. W śrdw. sądzono, że mandragora wyrasta pod szubienicami z uronionej spermy wisielców. ,,Wrzeszczy jak mandragora wyrywana z ziemi, a krzyk ten w obłęd śmiertelników wprawia” (Romeo i Julia 4,3 Szekspira). Mandragora — środek nasenny, narkotyczny, zwany przez Greków Apollinaris apollińska’ od stanów transu Pytii delfickiej, wyroczni Apollina. „Daj mi kubek mandragory (…) abym mogła zasnąć i prze spać wieki” (Antoniusz i Kleopatra 1,5 Szekspira, tł. L. Uiricha). Er hat AIraun gegessen nm. ’najadł się mandragory’, o zaspanym leniwcze; por. łac. bibere mandragorom ’pić (sok) mandragory; spać’. AIrauna — korzeń mandragory lekarskiej kształtu ludzkiego (gr. anthrSpómorphos); zwykle poprawiany kozikiem tak, aby kształt nagiego człowieczka od pasa w dół bardziej jeszcze upodobnić do postaci ludzkiej — amulet przynoszący szczęście, zdrowie, leczący wiele chorób, jak ból oczu, bezpłod’ ność, bezsenność, budzący wzajemność w nieczułym przedmiocie miłości. „Trunek fukierowski — lepszy lek i balsam niżeli (…) nawet mandragory korzeń” (Moja Warszawa 24 Artura Oppmana). Jabłko miłosne — jagoda mandragory lekarskiej, żółta, woniejąca, wg jednych przykro, wg innych seksownie, uważana za środek przeciw bezpłodności, pobudzający żądze miłosne, próżność (w małych dozach), głupotę (w dużych). Mandragora ogłupiająca, zw. przez Greków morion, przyprawiająca o dur i pomieszanie duchowe. ,,(…) pierw się najadłszy Mandragor, błądziły w Limbach szalone kobiety” (Tyrtej, Prolog III 76—7 Norwida), tj. bachantki. Rzekome mandragory. Mandragorą nazywano w różnych czasach różne rośliny, takie jak np. melon, trufle, róża, lilia, malina, jaśmin, przebiśnieg, jeżyna, pewne odmiany orchidei (od gr. órchis ’anat. jądro’, od kształtu bulw) o podniecającym seksualnie zapachu; w Polsce, gdzie mandragora nie rośnie, zadowalano się pokrzykiem lub przestępem. Mandragora w folklorze — czarny diabełek z rozpuszczonymi włosami. Mandragora — zasada męska (choć bywają airauny męskie i kobiece). W języku kwiatów: „Ranie, aby uleczyć”; rzadkość, rzecz niezwykła. W alchemii: roślina przynosząca szczęście.

(Lampart) Pantera symbolizuje noc. Księżyc, lato, burzę, Wszechwidzącego, zmartwychwstanie; zapach; arystokrację, dumę, pychę, potęgę, odwagę; niezmienność, niewrażliwość; zło, drażliwość, obłudę, hipokryzję, pochlebstwo; zmysłowość, rozwiązłość, chuć; grzech; polowanie, szybkość, drapieżność, okrucieństwo, krwiożerczość, dzikość, skrytość; oszustwo, łotrostwo, podstęp, nagłą napaść; walkę; zwycięstwo, triumf, zaborczość. Pantera — Wszechwidzący (z uwagi na plamy na sierci przypominające wielkie oczy); boski Strażnik; Ozyrys, Hathor. żeński aspekt boga Słońca Ra (Re); Argu.s. Pantera — zło. Kapłani egip. w czasie uroczystości pogrzebowych przywdziewali skóry lamparcie, aby egzorcyzmować siły zła krążące wokół świątyni; skóry te byty atrybutem Seta. boga zła. wroga bogów i ludzi, dowodem jego śmierci i świadectwem magicznej siły składanych ofiar. Pantera w Mezopotamii — burza wiosenna; atrybut boga grzmotu i ulewy, Ninurty. Pantera — łowca, wódz, zaborca, agresor; członek domu królewskiego; wojownik, rycerz; związana z biblijnym Nemrodem. łowcą zwierząt a. ludzi (Gen. 10,9—11). „Pantera czyha przed miastami Judy” (Jeremiasz 5,6) — mowa o wojskach najeźdźcy. Pantera — niezmienność cech (wad) otrzymanych od natury. „Jeśli może odmienić Murzyn skórę swoją albo pantera pręgi, to i wy będziecie czynić dobrze nauczywszy się złego” (Jeremiasz 13,23). Czworoskrzydła pantera — potęga nagła i bezlitosna; państwo medoperskic; monarchia Aleksandra Wielkiego; cztery wiatry (Daniel 7,6). Pantera — szybkość. „Konie (Chaldejczyków) są szybsze niż pantery” (Habakuk 1,8). Pantera — Księżyc, zwierzę księżycowe, atrybut Wielkiej Macierzy ReiKybele, Artemidy jako bogini Księżyca; emblemat ciemnych sił, grzechu, pożądania, zazdrości, oszustwa. Pantera w staroż. Grecji — atrybut Dionizosa jako boga wina; symbol pijaństwa, krwiożerczej, drapieżnej dzikości o demonicznej potędze; siły i płodności; jej dzikie skoki łączyły ją z menadami z orszaku boga; niekiedy wóz jego ciągną dwie pantery, „l Bakcha głowę wieńczą winogradu liście (…). Przy nim dziki ostrowidz i tygrys zażarty, i nigdy krwi niesyte kładą się lamparty” (Metamorfozy 3,671—4 Owidiusza, tł. B. Kicińskiego). Jedno z najczęściej używanych dzikich zwierząt w walkach cyrkowych staroż. Rzymu. Atakuje nawet bawoły. Pantera — zmartwychwstanie. W niektórych mitach bohater pożarty przez panterę wychodzi z. tej przygody odrodzony i w lepszej formie. Wg bestiariusza (Physiologus, II—III w.) pantera po każdym posiłku sypia przez trzy dni w jaskini, po czym wychodzi rozprzestrzeniając woń cudowną. Zwierzę było z jednej strony emblematem rozkoszy i zmysłowości (zapach), z drugiej — śmierci i zmartwychwstania Chrystusa (przebudzenie po trzech dniach w grobie). W śrdw. uważano ją za istotę przyjazną wszystkim zwierzętom (z wyjątkiem smoka), przyciągającą je swą upojną wonią (jej pachnący oddech symbolizował życie, Ducha Sw.. uzdrawiał), za Chrystusa zwierząt. Nazwę pantery, gr. pdnther, wywodzono błędnie z gr. pan— ’wszech’ i iher ’zwierzę’, jest to wszakże nazwa pochodzenia niegreckiego. Później jednak, kiedy upowszechniły się wieści o drapieżnej naturze zwierzęcia, stało się ono symbolem zła, obłudy i pochlebstwa. Lampart, późn. łac. leopardus, to nazwa pantery wynikła z przeświadczenia, że jest ona mieszańcem lwa (leo) i pantery (pardus). W sztuce chrześcijańskiej przedstawiano jako lamparta bestię morską opisaną w Apok. 13,1—8, siedmiogłową i dziesięciorogą, symbolizującą ogólnie grzech. Antychrysta, Rzym cezarów. Lampart — przen., przest. uwodziciel, rozpustnik, hulaka. Lampartować się — przesl. prowadzić życie hulaszcze, rozwiązłe. Lampart — wierna, męska przyjaźń, zob. Hiena. Pantera — rozwiązłość: cechy florentyńczyków (Boska Komedia, Piekło 1,32—43 Dantego). Pantera z łbem ukrytym między przednimi łapami — oszustwo (gdyż pokazuje tylko swe piękne futro, a paszczę chowa). Pantera — przeciwieństwo i naturalny wróg małpy, jelenia a. hienypadlinożercy. Pantera — arystokracja. Należy do „szlachty” zwierzęcej, tak jak lew (choć bez symboliki słonecznej), koń, dzik, jeleń. W heraldyce: śmiały, waleczny, zuchwały rycerz; duma, potęga (lampart był tradycyjnym emblematem Anglii); piękność czuła a. gwałtowna, broniąca swych dzieci z narażeniem życia; chytrość; wolność; wstręt do padliny. W marzeniu sennym: zła wróżba.

Ręka jest symbolem Opatrzności, obecności Boga, łaski bożej, wiary, błogosławieństwa, władzy boskiej, monarszej, ojcowskiej; panowania, powagi, autorytetu, honoru; siły, działania, pracy, budowy, mistrzostwa, pożytku, gospodarności; ochrony; uzdrawiania, rozrodu; rękojmi, przysięgi, przyjaźni, powitania, pozdrowienia; daru, szczodrości, gościnności; zdrady. Nazwę ręki, jako idealnego narzędzia człowieka do wykonywania wszelkich prac, rozwijania umiejętności i sztuk, odnajdujemy w takich wyrazach, jak rękodzieło, zręczny, ręczyć, rękojmia, zrękowinyzaręczyny. Pierwsze dwa wyrażają zalety ręki w stosunkach ze światem rzeczy, pozostałe ujmują symbolicznie różne rodzaje kontaktów człowieka z innymi ludźmi. Ręka, ramię, dłoń Boga — wcielony Logos, potęga Opatrzności, moc obrończa, karząca, twórcza, błogosławiąca, pomocna, sprawcza, zwyciężająca wrogów; szczodrość, miłość, natchnienie proroków i partiarchów. Hebrajski wyraz iad oznacza zarazem ’rękę’ i ’potęgę’. Wyrazem jej dobroczynnego działania są w sztuce egipskiej promienie słoneczne kończące się zazwyczaj wyobrażeniem dłoni. ,,I wyciągnął Pan rękę swą i dotknął ust moich i rzekł: Otom dał słowa moje w usta twoje” (Jeremiasz 1,9). ,,I padła tam na mnie ręka Pana (…) i wyciągnął kształt ręki i chwycił mnie za włosy i uniósł mnie między niebo a ziemię’’’ (Ezechiel 8.1—3). ,,I ujrzałem wyciągniętą do mnie rękę (Boga), w której była zawinięta księga” (jw. 2,9). Na starochrześcijańskich malowidłach w katakumbach i na sarkofagach często spotyka się rękę wychodzącą z chmur jako symbol Boga, również w scenach biblijnych, takich jak ofiara Izaaka (ręka zatrzymuje ramię Abrahama) czy przekazanie dziesięciorga przykazań (ręka daje tablice Mojżeszowi). „Bóg Izraela i Judy (…), gdy rękę podniesie — świat zniknie” (Ksiądz Marek 2,192,202 Słowackiego). „O kołach, o sprężynach rozum wasz naucza; lecz nie widzicie ręki i klucza!” (Dziady cz. IV, 1198—99 Mickiewicza), tj. ręki boskiej poruszającej mechanizm świata. Zwrot przysłowiowy: Niech ręka boska broni! Ręka w grafice i rzeźbie starożytnej, również na Bliskim Wschodzie — obronna, pomocna. błogosławiąca lub karząca potęga bóstwa. Położyć na kogoś rękę — wziąć w swoją moc. ,,Panie, tyś mnie utworzył i położyłeś na mnie rękę swoją” (Psalm 138 5). Nałożenie ręki przez kapłana oznaczać może konsekrację, błogosławieństwo, przekazanie urzędu następcy lub obarczonej społeczną winą ofiary (np. kozła ofiarnego) Bogu. Jakub błogosławi synów Józefa. Efraima i Manassesa. kładąc im ręce na głowy. Mojżesz wyznacza Jozuego na swego następcę włożywszy mu ręce na głowę. „Gdy kto z was chce złożyć Panu ofiarę z bydła (…), położy rękę na głowie ofiary (…) i zabije cielca” (Lev. 1.4—5). ,,A gdy na nich położył ręce Paweł, zstąpił na nich Duch Sw., i mówili językami, i prorokowali” (Dzieje Ap. 19,6). U Rzymian ręka (łac. manus) — obrona, autorytet, siła, zwł. powaga władzy ojca (pater familias) i cesarza, niekiedy wieńcząca znak (signum) legionu zamiast cesarskiego orła. Ręka ukryta w rękawie lub wetknięta pod pachę drugiej — szacunek, gotowość do służby itd. Ręka sprawiedliwości była w średniowieczu godłem monarchii fr.; król był zarazem sędzią. Podanie ręki. uścisk dłoni — zgoda, harmonia, jednomyślność, przyjaźń, miłość, małżeństwo (wyobrażane już na rzymskich monetach i portretach nagrobnych), mistyczne zaślubiny, przebaczenie, otwartość, zawarcie pokoju lub zawieszenie broni, męskie braterstwo, solidarność w obliczu niebezpieczeństwa. „Ja twe westchnienia, ty me Izy zrozumiesz i dłoń uściśniesz — oto polska mowa” (W albumie księcia GoUcyna 3—4 Mickiewicza). „Do broni, ludy! powstańmy wraz i bratnią sobie podajmy dłoń!” (Marsz l—2 Ludwika Mierosławskiego). Podać komuś rękę — pomóc w potrzebie, w biedzie, w nieszczęściu. Wyciągnięcie ręki przed siebie — władza, moc nadprzyrodzona, przyjaźń, przekleństwo, prośba, żebranie. „I wyciągnął Aaron rękę na wody egipskie; i wylazły żaby i okryły ziemię” (Ex. 8,6). „Ta ręka, którą do mnie Bestużew wyciągnął” (Do przyjaciół Moskali 9 Mickiewicza). „Przeklinaj syna, lecz wiedz — że ręka przekleństw wyciągnięta nade mną — .winie się w łęk” (Grób Agamemnona 121—3 Słowackiego). Wyciągnięcie obu rąk przed siebie — bezradność; wszechpotęga. „Gdy byłeś młodszy, opasywałeś się i chodziłeś, gdzie chciałeś, lecz. gdy się zestarzejesz, wyciągniesz ręce swoje, a inny cię opasze i poprowadzi, gdzie ty nie chcesz” (Ew. wg Jana 21,18). „Ja mistrz wyciągam dłonie! (…)i kładę me dłonie na gwiazdach” (Dziady cz. III 2,28—30, Improwizacja Mickiewicza). Podniesienie jednej ręki — przysięga, głos, pieśń, niebezpieczeństwo, śmierć, modlitwa. ..Podnoszę ku niebu rękę moją i mówię: »(…) Pomszczę się nad nieprzyjaciółmi moimi..” (Deul. 32,40). „Sterczy ku Tobie błagalna dłoń!” (Chorał 8 Kornela Ujejskiego). Wzniesienie obu rąk — modlitwa, poddanie się. „Salomon stanął przed ołtarzem (…) i wyciągnął ręce swe ku niebu i rzekł: ”Panie Boże Izraela..” (3. Ks. Król. 8.22—23). Opuszczenie rąk —rezygnacja, zaniechanie działania. Założenie rąk: Siedzieć z założonymi rękami — bezczynnie. Ręce na głowie wyrażają smutek lub żałobę. ..Ręce twe będą na głowie twojej, bo Pan zniszczył ufność twoją” (Jeremiasz 2,37). Tamar „posypała głowę popiołem, rozdarła szatę długą i włożyła ręce na głowę swoją, i szła, głośno szlochając” (2 Ks. Król. 13,19). Ręce załamywać — rozpacz; wpadać w rozpacz. „Nawet odwaga załamuje ręce” (Pan Tadeusz, Epilog 35 Mickiewicza). Umywanie rąk świadectwem niewinności w sprawie o zabójstwo (u Żydów i u Rzymian); umyć ręce jak Piłat (Ew. wg Mat. 27,24); ale młoda kobieta myjąca dłonie — uosobienie niewinności. Klaskanie dłońmi — magia sprowadzająca deszcz; brawo, uznanie, aplauz, aprobata; niechęć, potępienie. „Wszystkie narody klaskajcie rękami, wykrzykujcie Bogu głosem wesela” (Psalm 46 2). Mówi Bóg: „Oto klasnąłem rękoma swymi na chciwość twoją i na krwawe mordy, które u ciebie popełniono” (Ezechiel n.\3}. Włożyć dłonie między czyjeś dłonie — zaprzysięgać mu wierność, posłuszeństwo, (w śrdw.) składać hołd, łac. immixlio manum: klęczący, bezbronny, z gołą głową, wasal składał dłonie w ręce suwerena; wyraz wzajemności zobowiązań. Otwierać dłonie z rozwartymi palcami — promienie słoneczne; magia obronna przeciw „złemu oku”. Dłoń przesuwana przed gardłem — groźba śmierci. Chrześcijańskim gestem modlitewnym od V w. są ręce skrzyżowane (w modlitwie intymnej) lub przyciśnięte do siebie dłonie skierowane ku górze na wysokości piersi (w modlitwie oficjalnej). Otwarte dłonie złożone na piersi z łokciami przysuniętymi do boków — zdumienie lub wzruszenie. Dłoń na sercu — (rozwarta) miłość, uwielbienie, pozdrowienie; (zaciśnięta) ofiarowanie serca bóstwu lub ukochanej istocie. Z ręką na sercu — szczerze, otwarcie, bez obłudy. Dłoń na piersi — postawa mędrca. Dłoń na ustach — pierw. chrześcijański symbol tajemnicy zmartwychwstania, później wtajemniczenia, sekretu, milczenia. Dłoń na oczach — ujrzenie całego swego życia w chwili śmierci; jasnowidzenie. Oparcie rąk na biodrach, ujęcie się pod boki — niezależność, wyzwanie, hardość, pewność siebie. Przykrywano lub zasłaniano ręce w starożytności zbliżając się do dostojników lub otrzymując od nich podarki; te zabiegi ma giczne wyrażające adorację znalazły wyraz w sztuce chrzęść, i w liturgii, zwł. gdy osoby świeckie dotykają sprzętów kościelnych. Prawa i lewa ręka, zob. PrawyLewy. Ręka rękę myje — gdy chcesz otrzymywać, dawaj (apoftegmat Epicharma z Syrakuz, ok. 550 p.n.e.); pomoc wzajemna częścią naszej egzystencji. Ręka w rękę, dłoń w dłoni, ramię w ramię — zgodne współdziałanie. „Przy mnie stałaś: w dłoni dłoń” (Wesele 2,5,145 Wyspiańskiego). „Hej! ramię do ramienia! spólnymi łańcuchy opaszmy ziemskie kolisko!” (Oda do młodości 52—3 Mickiewicza). Dostać rękę dziewczyny, oddać rękę mężczyźnie — poślubić. Być w czyichś rękach — być uzależnionym od kogoś, być w jego mocy. ,,Jeśli wydasz ten lud w ręce moje, zgładzę miastajego” (Num. 21,22). ..W rękę niewieścią poda Pan Sysarę” (Kv. ^cilziów 4,9). Ostatnie słowa Jezusa: „Ojcze. u ręce twoje polecam ducha mojego” (Ew. wg Luk. 23,46). Być pod czyjąś ręką — pod kierownictwem. „Synowie Gersona będą pod ręką Itamara, syna Aarona, kapłana” (Num. 4,28). Nosić kogoś na rękach — otaczać czułą opieką, okazywać staranie, troskliwość, gorącą miłość. Aniołowie „na rękach będą cię nosić, byś snadź nie obraził o kamień nogi swojej” (Psalm 90 12). Napełnić rękę czyjąś — powołać kogoś na urząd, wyświęcić na kapłana. Czystość rąk oznacza uczciwość, czystość intencji. Abraham do Boga: „W czystości rąk moich to czyniłem” (Gen. 20,5). Posmarować (lub osolić) komuś rękę — dać łapówkę. Krzywa ręka. Iść do kogoś z krzywą ręką — niosąc podarki lub łapówkę. Ręka, która bierze — emblemat łapownika. ,,Gdyby nie była ręka, co by brata, wielką by zacność sprawiedliwość miała” (Powieść o sprawiedliwości 13—14 Mikołaja Reja). Z gołą ręką przyjść — bez prezentu, łapówki. „Nikogo nie przyjmują z twarzą tu wesołą, jeśli przyjdzie niewcześnie albo z ręką gołą” (O przestepnosci bożej 17—18 Wacława Potockiego). Długie ręce mieć — mieć siłę, wpływy, móc się zemścić (przysłowie łac.: Królowie mają długie ręce); być złodziejem, por. Palce (długie). Smołę w rękach (lub palcach) mieć — kraść. Ręka w cudzej kieszeni — emblemat złodzieja. „Oko ma w niebie, rękę w bliźniego kieszeni” (Powązki 12 S. Trembeckiego). Ręka — właściwy sprawca, podżegacz, poduszczyciel. „O! ręką karaj, nie ślepy miecz!” (Chorał 32 Kornela Ujejskiego), nie tępych wykonawców. Ręka — zdrada; zdrajca, zaprzedaniec, przeniewierca. Jezus na Ostatniej Wieczerzy o Judaszu: ..Wszelako oto ręka tego, co mnie wydaje, ze mną jest na stole” (Ew. wg Łuk. 22,20). Leonardo da Vinci na fresku Ostatnia Wieczerza (1495—97, Mediolan, S. Maria delie Grazie) namalował ją, jako tajemniczą rękę z nożem, nie należącą do żadnej z postaci siedzących za stołem. Świerzbi kogoś ręka — miałby ochotę zabrać się do dzieła, do bicia. Dać ciepłą ręką — zaraz, ze szczerego serca; przed testamentem, jeszcze za życia. Pójść komuś na rękę — pomóc, ułatwić. Mieć lekką rękę, mieć szczęśliwą rękę, powodzenie w życiowych przedsięwzięciach. Mieć ciężką rękę — rządzić twardą ręką, wychowywać surowo, bezwzględnie; nie mieć powodzenia w życiowych przedsięwzięciach. Ręka na pługu — atrybut rolnictwa lub wiosny. Mieć złote ręce — umieć wszystko samemu zrobić (być „złotą rączką”). Ręce — praca. „Ten, co z rąk waszych żyje, nęka i uciska” (Dziedzic i poddani 58 Ludwika Osińskiego). Czarne ręce — spracowane. „Armaty pod Stoczkiem zdobywała wiara rękami czarnymi od pługa” (Szlachta w roku 1831 17—18 Gustawa Ehrenberga). Czarna ręka — groźba, zemsta, yedetta; nazwa tajnych (często fikcyjnych lub jednoosobowych) organizacji szantażystów lub porywaczy, zwł. we Włoszech. Czerwona ręka — Słońce; godło heraldyczne Uisteru; gwałt, mord, groźba śmierci. Żelazna ręka — karząca, niszcząca; surowe, bezwzględne rządy, kierownictwo. Przysłowie ang.: Bóg kroczy na ołowianych nogach, lecz uderza żelazną ręką. Ręka obumarła, uschnięta, sparaliżowana — kara za przestępstwo, za niedotrzymanie przysięgi. „Jeśli bym cię zapomniał. Jeruzalem, niech zapomni o.mnie ręka moja” (Psalm i36 6), tj. niech uschnie, niech przestanie służyć. Znak wodny w postaci ręki był tak popularny w średniowieczu, że ręka stała się u papierników synonimem znaku wodnego. Talizman ochronny w kształcie ręki, u chrześcijan z krzyżykiem, ma chronić przed demonami; u muzułmanów b. rozpowszechniony wraz z innymi symbolami, jak np. z gwiazdą, kołem, zygzakiem, ptakiem, wachlarzem. Ręka Fatimy — święty symbol muzułmański szczodrości, gościnności; potęgi; palce: l) Mahomet, 2) Fatima, córka Mahometa i Chadidży, 3) Ali, jej mąż, 4) Hassan. pierwszy religijny poeta islamu, 5) Husajn, drugi syn kalifa Alego i Fatimy; zob. też Palce (Talizman muzułm.). Tańce rąk — tańce rytualne południowej Azji. Mudra — symbolika gestów rąk ikonografii buddyjskiej i hinduistycznej. W heraldyce: potęga, zgoda, niewinność, pilność, sita, obrona, błogosławieństwo, ślubowanie; czerwona ręka — oznaka rangi. W marzeniu sennym: pochlebstwo; (odcięta) niezgoda, utrata przyjaciela; (brudna) odwiedziny interesanta. Dłoń — połączenie zasady męskiej i żeńskiej: pasywna w stosunku do tego, co zawiera w sobie, aktywna w stosunku do tego, co chwyta; jest bronią i narzędziem; w obu rolach daje się wzmocnić i przedłużyć przez wykonane przez siebie bronie i narzędzia. „Dłoń jest narzędziem narzędzi” (Eudemos, czyli O duszy Arystotelesa). Dłoń zamknięta symbolizuje dialektykę, otwarta — krasomówstwo (wg Zenona z Elei, ok. 490—ok. 430). Pięta dłoni przypisana jest bogini świata podziemnego, środek — Marsowi (linie w kształcie M), u Rzymian. Dłoń monarchy — ozdrowicielska; dawniej sądzono, że zołzy (skrofuloza. rzadka dziś forma gruźlicy węzłów chłonnych szyi) znikają pod dotknięciem dłoni króla lub królowej. Dłoń bratnia, przyjazna, życzliwa; otwarta, czysta — braterstwo, przyjaźń, pomoc czyjaś; czyjaś hojność, uczciwość. Jak na dłoni — jasno, oczywiście. Przysłowie: Nie szukaj u skroni, gdy masz jak na dłoni. Czytać z dłoni — uprawiać chiromancję, wróżyć z linii papilarnych dłoni. Obcięcie dłoni (lub piętnowanie ręki) za kradzież — kara stosowana dawniej w wielu krajach. Dłoń symbolizowała sprawcę i przestępstwo. Tkacz Smith o Jacku Cade: „Powinien by jednak bać się ognia, boć mu ogniem piętnowano rękę za skradzione barany” (Henryk VI cz. 2 4,2 Szekspira).

(u wozu; łac. rota) Koło u wozu symbolem wieczności, ruchu, zmiany, stawania się, kręgu istnienia, przemijania, współdziałania; Kosmosu (i jego cykli), osi Wszechświata, oka niebiańskiego, Słońca (zwłaszcza z promienistymi ramionami), ruchu Słońca na niebie. Księżyca. liczby dziesięć; Boga i wieczności (na starochrześc. grobowcach); przeznaczenia, losu; życia; zasady męskiej i żeńskiej; prawa, bezstronności, prawdy; szczęścia; postępu; zwycięstwa; monotonii; zmartwienia; tortury. Od najdawniejszych czasów koło jest symbolem Słońca (jako sprawcy urodzaju) i bo gów słonecznych, zwłaszcza niebiańskich woźniców kierujących wozem słonecznym, jak np. sumeryjski Utu (Babbar), asyryjski Aszszur: babilońskoasyryjski Szamasz, którego znakiem pisarskim była tarcza Słońca wschodzącego spośród dwu gór, a atrybutem uskrzydlona czteroramienna gwiazda wpisana w koło; jak perski Ormuzd, grecki Helios, patron cyrków i woźniców rydwanów wyścigowych, jak rzymski gromowładny Jowisz (łac. luppiter Fulgur), jak Hermes. W czasie letniego przesilenia dnia z nocą staczano ze wzgórz kota ogniste na obchodach ludowych mających pierwotny pogański sens podobny do znaczenia ogni świętojańskich — wspomagania Słońca (które odtąd, aż do końca roku, opadać będzie coraz niżej), odsuwania zimy i śmierci wegetacji; była to więc symboliczna synteza sił kosmicznych i przemijania czasu. Dysk miotaczy — dysk słoneczny; jego upadek oznaczać może śmierć bohatera, np. Hiacynt zabity dyskiem rzuconym przez Apollina, dmuchniętym przez zazdrosnego Zefira; Akrizjos, dziadek Perseusza. ugodzony przez niego przypadkowo i śmiertelnie dyskiem itd. Bóstwo wyobrażone jako nieruchoma oś obracająca wieńcem koła za pośrednictwem promienistych ramion (szprych). ,,Europa, co tu i ówdzie o foremki woła, będzie jak koło kruszwickiego chłopa, a ramię Boże — jak oś tego koła!” (W albumie hr.**” 9—12 Cypriana Norwida). Koło — atrybut bogini Losu, Tyche (rzymskiej Fortuny), później Nemesis. Koło Fortuny to antyczny emblemat niestałości, zmienności losu ludzkiego (każdy punkt na obręczy obracającego się koła znajduje się raz na górze, raz na dole), a w średniowieczu — niezmienności losu ludzkiego, mający dowieść przez wracanie do pozycji początkowej, że przeznaczeniem człowieka jest pozostawać w przeznaczonym mu stanie, a grzechem — szukać awansów; temat wyobrażany często w plastyce gotyckiej. „Koło dokonało pełnego obrotu” (Król Lir 5,3 Szekspira), przestępstwo zostało sprawiedliwie ukarane, dokonała się słuszna pomsta. „Od koła uczyć się uczuć niestrudzonego powrotu w niepowrotnych obrotach szprych” (Kolo l—2 Mieczysława Jastruna). Obroty koła wyobrażały za równo zmienność i ustaloną kolejność pór roku, zmienność i następstwo pokoleń, krótkość życia ludzkiego, jak i niestałość ograniczonych, płytkich umysłów: ,,Serce głupiego jest jako koło u wozu, a myślenie jego jak obracająca się oś” (Eklezjastyk 33,5). „Koło losu wiecznie bieży, niewstrzymany bieg i ciąg. Coraz nowy, krasy, świeży, żywy wchodzi w świetlny krąg” (Skałka 3,184—7 S. Wyspiańskiego). Koło wozu łączy czynnik ruchu z czynnikiem czasu, obrót koła mierzy przebytą drogę w ciągu określonego czasu. Babilończycy podzielili koło na 360 stopni lub na 6 wycinków po 60 stopni; jego nazwa, szar, oznaczała Kosmos. Koło łączące czynnik ruchu na obwodzie i nieruchomości w centrum; podział obwodu na równe części wyobraża poszczególne fazy mijającego czasu wyrażonego przez obrót koła — z jednej fazy wstępujące, z drugiej — zstępujące. Ezechiel opisuje ’koła wozu cherubów. które są pełne oczu, i stoją, i poruszają się zarazem (1,16— 18;IO,9—13). W marzeniu sennym — szczęśliwa odmiana. Piąte koło u wozu — ktoś zbędny, niepotrzebny. Być kółkiem w maszynie — odgrywać podrzędną rolę. Nie nasmarowane koło skrzypi (łac. rota plaustri male uncta stridet}, tj. pracownik źle opłacany szemrze; również i o przekupstwie, łapówce: Kto smaruje, ten jedzie. Koło, kołowrót — średniowieczne narzędzie tortur, w które wplatano delikwenta. Koło Iksjona w mit. gr. — obracające się koło ogniste w Hadesie. w którym cierpiał wieczne męki Iksjon za targnięcie się na cześć bogini Hery. „Ja, przykuty do ognistego koła, które łzami (…) polewam” (Król Lir 4,7 Szekspira). ..Patrzę na ojczyznę biedną jak syn na ojca wplecionego w koło” (Dziady cz. III 2 Improwizacja 262—3 Mickiewicza). „Cierpi człowiek, bo służy sam sobie za kata: sam sobie robi Koło i sam się w nie wplata” (Skądmęka? Mickiewicza). Czym innym było łamanie kołem w średniowieczu: skazańca układano na ziemi, na polanach drewna i gruchotano mu kości, uderzając z góry kołem od wozu. Koło modlitewne, młyn modlitewny, gęsto i drobno zapisany mantrą (mistyczną for mulą buddyzmu lamaistycznego), obracany przez buddystów tybetańskich jako szybkościowy producent modlitw.

Wieniec symbolizuje ofiarę, ochronę, obronę, urodzaj; odwagę, waleczność, zwycięstwo, honor, sprawiedliwość, odznaczenie, nagrodę, pochwałę, chwałę, pamięć; niewolę, wolność; śmierć; dziewictwo, radość, wesołość, uroczystość, małżeństwo, siłę żywotną, płodność, obfitość; dobrobyt; czary, zmartwychwstanie; zob. Korona; por. Koło. ,,Wieniec (korona) godności — siwizna (sędziwość); dochodzi się do niej drogą sprawiedliwości” (Ks. Przypowieści 16,30). Wieniec — dziewictwo, zamążpójście. Izraelskie dziewice nosiły wieńce z mirtu, ateńskie narzeczone — z głogu, rzymskie — z werbeny, nowożytne — bukiety lilii, kwiatu pomarańczy, mirtu. (Zachować, stracić) wianek — dziewictwo. Wieniec z róż (w staroż. Izraelu) — bezbożnictwo, sybarytyzm. „(Bezbożnik): Chodźmy w wieńcach różanych (…); żadnej łąki niech nie będzie, po której by nie miała przejść rozpusta nasza!” (Ks. Mądrości 2,8). Wieniec z róż (staroż. Gr. i Rz.) — uczta, biesiada. Wieniec biesiadny gości i gospodarzy. również z innych kwiatów. Uroczysty wieniec cesarzy rz. Atrybut św. Doroty, męczenniczki z IV w. Wieniec (staroż. Gr. i Rz.) — znak poświęcenia bogom, ochrona, obrona, siła żywotna; urząd władcy. Pierw, część stroju kapłana, wykonana z rośliny poświęconej bogu (łac. corona sacerdotalis}. któremu kapłan składał ofiarę. W czasie ofiary zostawali uwieńczeni ofiarujący i zwierzę ofiarne. Uwieńczano także posągi bogów, zwykle roślinami, jakie były im poświęcone, np. wawrzyn Apollinowi, dąb Zeusowi, mirt Afrodycie, winorośl a. platan Dionizosowi, kłosy zboża Demeter, oliwka Atenie. Podobnie jak ludzi żywych w znaczących momentach życia, tak i zmarłych uwieńczano dla zapewnienia im opieki bogów. Wierzono też, że energia żywotna rośliny wnika w głowę człowieka, chroniąc go i pomagając mu; zob. Wawrzyn (pioruny). Wieniec zdobił uczestnika wesela (c. nuptialis), chronił biesiadnika od niestrawności i przepicia (c. conviviaiis), pomagał mówcy w wyrażaniu myśli, nieboszczyka bronił od złych przygód na tamtym świecie. Wieńcem z liści prawdziwych a. złotych wyróżniano za zasługi wojenne (było to też oczyszczeniem po przelewie krwi) i triumfy sportowe. Najdawniejszą gr.rz. ozdobą głowy była przepaska wełniana a. płócienna (gr. diddema), służąca pierw. do ujęcia długich włosów; rozwinięciem przepasek stały się ozdobne wieńce roślinne potem metalowe, wreszcie diademy i korony (zob.) królów „z bożej łaski”, cesarzy i książąt, naprzód jako oznaka honorowa, później atrybut sprawowanej władzy. Wieńcami zdobiono również bramy miast w dni uroczyste. Wieniec — urodzaj, płodność. Zadaniem gr. wieńca mogło też być przychylne usposobienie Charyt jako boginek urodzaju i płodności. W podobnych celach (w stosunku do swoich bogów) Germanie i Słowianie w okolicach przesilenia letniego wrzucali zioła do rozpalonych ognisk, puszczali wieńce na wodę: miało to zapewniać płodność, później wróżyć o urodzaju i perspektywach małżeńskich (np. germańskie letnie ogniska dla boga płodności Baldera, ognie i wianki w noc świętojańską w Polsce). Wieniec z siedmiu gwiazd w mit. gr. — światło wewnętrzne rozjaśniające duszę zwycięzcy w walce duchowej; podarunek Dionizosa dla Ariadny, umieszczony po jej zgonie na niebie jako Korona Północy. Wieniec — odznaczenie dla rz. legionistów i wodzów: złoty, rzeźbiony w blanki, dawany pierwszemu, który wdarł się na mury obleganego miasta (łac. corona muralis); złoty, rzeźbiony w dzioby okrętowe, za odznaczenie się w bitwie morskiej (c. Tiaraw); z liści dębowych, za ocalenie życia obywatelowi rz. (c. civica}; złoty, w kształcie palisady, pierwszemu, który wdarł się do obozu nieprzyjaciela (c. castrensis)’, z trawy i dzikiego kwiecia, dla wodza, który oswobodził oblężone wojska (c. obsidionalis); mirtowy, dla wodza za sukces mniejszy (c. ovatio); dla wodza odbywającego triumf (c. triumphalis). „Wieńce za poczciwe blizny odebrane dla ojczyzny” (Marsz dla żołnierzy 23—4 Franciszka Karpińskiego). Wieniec — niewola. Wieńce, mające być jakoby pamiątką okowów Prometeusza, stały się w Grecji i Rzymie emblematem niewoli: wkładano je na głowy zdobytych jeńców wojennych. Wieniec z liści dębowych — zob. Dąb (Liście). Atrybut bóstw nieba. Wieniec z wawrzynu, zob. Wawrzyn. Wieniec z różnych kwiatów — atrybut Mury i muzy Terpsychory; uosobienie Złotego Wieku i Azji. Wieniec trzcinowy a. z sitowia — atrybut bogów rzecznych. Wieniec w chrzęść. — wyróżnienie, męczeństwo; władza; zwycięstwo nad grzechem i śmiercią; emblemat Księstw i Zwierzchności niebieskich; atrybut Madonny, Królowej niebios. Wieniec otaczający owoc — dobroczynność. Wieniec — chwała. ..Gdy się ukaże książę pasterzy, otrzymacie nie więdnący wieniec chwały” (. List św. Piotra 5.4). „Szczęśliwy, komu pierwsze wieńce się dostały: sam zyska chwałę, innych zanęci do chwały” (Już się z pogodnych niebios… 29—30 Mickiewicza). Wieniec — sprawiedliwość. ., Na ostatek odłożony mi jest wieniec sprawiedliwości. który mi odda Pan” (2 Lisi do Tymoteusza 4,8). W tradycji Kabaty (XIII w.) zwany ..Językiem”, tworzy równowagę między Sprawiedliwością a Miłosierdziem, między Mądrością (strona prawa. Łaskawości) a Zrozumieniem (strona lewa. Surowości). Wieniec w śrdw. — wieńce z ostrokrzewu dawano wraz z najlepszymi życzeniami; wieńce z pietruszki i ruty nadawały się do przepędzania złych duchów. Wieniec — gnostyczny symbol Boga. Wianek ruciany (w dawnej Polsce) — dziewictwo. Później także wianek rozmarynowy. mirtowy. Przysłowie: Choćby wsiadła na sto koni, już wianeczka nie dogoni. Wieniec grochowy (uwity z grochowin) — dawn. odprawa zalotnikowi. rekuza. odmówienie ręki panny niemiłemu konkurentowi. Wieniec słomiany — dawn. szyderczy. obelżywy symbol utraty dziewictwa przez pannę. Wieniec — cześć. ,,Kraju mój rodzony! Wieniec twej części odarty” (Wyzwolenie włościan 57—8 Władysława Syrokomli). Trzy wieńce — wiara, sława i ojczyzna. „Niechaj ci, synu mój. wiara i sława, i patria będą pomyślne i dadzą swoje trzy wieńce” (Fantazy 2. 3. 410—12 Słowackiego). Wieniec — wolność. ..Wieńcem wolności ozdóbmy skroń!” (Marsz 4 Ludwika Mierostawskiego). Wieniec — potęga. „Snuć węzły życia i wieńce potęgi!” (Dzień dzisiejszy 36 Zygmunta Krasińskiego). Wieniec — czary. „Wieńcem czarów cię oplata drżące serce me” (Kołysanka 7—8 Kornela Ujejskiego). Wieniec (w Wielkopolsce) — dożynki; od wieńca dożynkowego symbolizującego urodzaj, obfite żniwa. Wieniec adwentowy (z jedliny, z czterema świecami) — przygotowanie, nadzieja. Wszedł w użycie w nm. obszarze językowym po l. wojnie świat. .lak wianki wił — łatwo, gładko, bez trudności. Wianki, zob. wyżej Wieniec (płodność). W marzeniu sennym: (wieniec) przyjemność.

Rosa symbolizuje nocny sen, świt, poranek, deszcz, łzy, perły, diamenty; światłość, urodzaj, mnogość, pokrzepienie, świeżość, orzeźwienie, oczyszczenie; młodość, wesołość, odrodzenie; dar nieba, obecność i opiekę boską, błogosławieństwo i słowo boże, oczy bóstwa, świętość, zbawienie, znikomość świata; Chrystusa, chrzest, czystość; zwierciadło mikroi makrokosmosu; oświecenie duchowe, natchnienie, podniesienie na duchu, uzdrowienie; prawdę, mądrość, sprawiedliwość, dobroć; pamięć, mowę, pochlebstwo; przemijanie, ulotność, efemeryczność, śmierć. Por. Woda. Dopiero w XIX w. odkryto, że krople rosy tworzą się za sprawą chłodu nocnego dzięki kondensacji pary wodnej z powietrza na powierzchni przedmiotów znajdujących się pod gołym niebem, zazw. na skutek wypromieniowania ciepła przez podłoże. Przedtem sądzono, że rosa spada z nieba. Rosa, jak wszystko, co spada z nieba, jak piorun, meteoryt, deszcz, grad, śnieg, a zwłaszcza z czystego nieba, uchodzi w folklorze za rzecz świętą, ożywiającą łaskę, dar niebios, Opatrzności, wyraz opieki Boga, wpływu niebios na Ziemię. Inaczej niż deszcz, spada bezszelestnie, a rano błyszczy jak perły i diamenty (zob. Kamienie; Perła). W kabale—wyzwolenie, odnowa życia, emanacja Drzewa Życia. Rosa rozwiązuje przeciwieństwo wód górnych i wód dolnych, niebieskich i ziemskich, jej absolutna czystość kondensuje siły rozrodcze zasady wilgotności. Rosa w buddyzmie — znikomość i marność doczesnego świata. Rosa — błogosławieństwo, opieka Opatrzności. Izaak do Ezawa: „W tłustości ziemi i w rosie niebieskiej będzie błogosławieństwo twoje” (Gen. 27, 39). Bóg mówi: „Będę jak rosa, Izrael zakwitnie jak lilia” (Ozeasz 14,6). Rosa — znak od Boga. Sędzia izraelski Gedeon, aby się dowiedzieć, czy bitwa z Madianitami skończy się zwycięstwem, prosi Boga o znak. Dwakroć rozkłada runo wełny pod gołym niebem, aby raz runo było pokryte rosą, a ziemia sucha, a raz odwrotnie. I tak się staje (Ks. Sędziów 6, 36—40). Rosa — spojrzenie Boga. „Patrzeć będę z mego miejsca (…) tak jak obłok rosy wskwarze żniw” (Izajasz 18,4). Rosa — mądrość. „Mądrością Pana (…) obłoki skraplają się w rosę” (Ks. Przypowieści 3,20). Rosa — światłość. „Rosą światłości jest rosa Twoja” (Izajasz 26, 19). Rosa — sprawiedliwość, zbawienie, odrodzenie. „Spuśćcie rosę niebiosa, z wierzchu, a obłoki niech zleją deszczem sprawiedliwego; niech się otworzy ziemia i zrodzi zbawiciela, a sprawiedliwość niech wzejdzie zarazem” (Izajasz 45, 8). Rosa — młodość, młodzież, młodzi wojownicy. „Młódź twoja zrodzi ci się jak rosa z zorzy porannej” (Psalm 109 3). Rosa Hermonu — zgoda braci. „Gdy bracia w zgodzie mieszkają (…) jest to jak rosa Hermonu spadająca na góry Syjonu” (Psalm 132 3). Rosa — wesołość. „Jak rosa na trawie, tak wesołość na twarzy króla” (Ks. Przypowieści 19, 12). Rosa — świeżość, urodzaj. „Góry Gelboe ani rosa, ani deszcz niech nie padają na was, niech nie będzie pierwocin” (IKs. Król. 1,21). Rosa — mnogość, mnóstwo, tłum. „Niech się zbierze do ciebie wszystek Izrael (…)jako piasek mocny niezliczony (…) i spadniemy na niego jak rosa spada na ziemię” (2 Ks. Król. 17, 11—12). Rosa — przemijanie. „Miłosierdzie wasze jak (…) rosa rano przemijająca” (Ozeasz 6,4). Rosa — mowa; słowo Boże. „Niechaj płynie jak rosa mowa moja” (Deut. 32,2), pieśń Mojżesza. „Leją mu słodką rosę na język, a z warg jego płyną łaskawe słowa” (Teogonia 83 Hezjoda). Rosa w staroż. Grecji — zapłodnienie, żyzność, urodzaj. Dionizos był wcieleniem zapładniającej rosy niebiańskiej. Afrodyta zrodziła się z rosy morskiej. Rosa — pot nieba, ślina gwiazd (Historia naturalna Pliniusza St.). Rosa — Chrystus: „człowiek rosy”; rosa — krew Zbawiciela. Rosa — oczyszczenie. „Gdyśmy przybyli. gdzie szron rosy rannej (…) w cieniu (…) uchowany, mistrz (…) rąk swych muszle zwilży na murawie. (…) Więc twarz mi obmył i barwy pierwotne wrócił przyćmione w piekielnej kurzawie” (Boska Komedia, Czyściec l, 121— 9 Dantego, tł. E. Porębowicza). Wergiliusz zmywa Dantemu twarz przed wejściem do Czyśćca. Rosa — dobroć. ,,Dobroci jego wszędzie spada rosa” (Henryk VIII 1.3 Szekspira, tł. L. UIricha), o kardynale Wolseyu. Rosa — pochlebstwo. „(Koriolan) polał rosą pochlebstwa nowe swoje pole; odwiódł ode mnie przyjaciół” (Koriolan 5,5 Szekspira, tł. J. Paszkowskiego). Rosa — pamięć; perły, brylanty, diamenty; czystość, jasność. „Woniące zioła brylantowane perełkami rosy są najpiękniejszą mogiły ozdobą” (Cymbelin 4,2 Szekspira, tł. L. UIricha). „Diamentowa rosa, tak czysta i jasna” (Waterloo 5, 2 Walter Scotta). Rosa — nocny sen. „Raduj się miodową rosą spokojnego snu” (Juliusz Cezar 2,1 Szekspira). Rosa — śmierć. „O, czemuż ciało nazbyt wytrzymałe nie znika parą, w rosę się nie zmienia!” (Hamlet 1,2 Szekspira, tł. J. Iwaszkiewicza). Rosa — łzy. Przysłowie: Nim słońce wzejdzie, rosa oczy wyje (wyżre, wygryzie). „Noc rosy, co po policzkach mych spływa.” (Stracone zachody miłości 4,3 Szekspira). „Rosa wieczorna (…) łzy nieba” (Advice to a Lady in Autumm lorda Chesterfielda). „Ach! kiedyż na ziemi już nikt nie zapłacze prócz rosy pól naszych zielonych!” (Kiedyż? 11 —12 Mieczysława Romanowskiego). Rosa — oświecenie duchowe jako zapowiedź jutrzenki i powstającego dnia, światła wiedzy, wiary; natchnienie boskie. Rosa na kwiatach i liściach w martwych naturach — ulotność, efemeryczność. Rosa — drobina, w której odbija się mikro i makrokosmos. „Kropla rosy zawieszona na źdźble trawy, odbija niebo, tak wielkie i czyste jak ocean” (Alphonse de Lamartine). Krwawa rosa — prognostyk rzezi, mordu. „Kronida (…) z nieb wysokości krwawą rosę im zesłał na ziemię, albowiem zamyślał wiele potężnych głów w otchłanie strącić Hadesu” (Iliada 11, 49—52 Homera, tł. I. Wieniewskiego). „Krótko przed śmiercią wielkiego Juliusza (…) widziano w Rzymie wielkie dziwy, gwiazdy z ogni stym trenem, krwawą rosę” (Hamlet 1,1 Szekspira). Mowa o śmierci Cezara. Rosa niebiańska — Odkupienie; ożywienie, rozbudzenie na nowo. W alchemii — materia prima.