Orzech symbolizuje tajemnicę ukrytą jak jego jądro w skorupce, wróżbę, płodność, Księżyc, egoizm, twardość, prawdę, obrachunek; delicję, smakołyk, rzecz ścisłą, zwięzłą, streszczoną, zajmującą mało miejsca; symbolika pokrewna migdałowi (zob.). In nucę tac. ’w skorupce orzecha’, przen. w formie lapidarnej, zwartej, krótko i węzłowato. „Cicero (w Apud Getlium 9,421) opowiada o pergaminowym rękopisie Iliady Homera, mieszczącym się w skorupce orzecha” (Pliniusz St. 7,21). In nucę Ilias łac. ’Iliada w skorupce orzecha’, przysłowie. ,,0 Boże! ja bym mógł być zamknięty w łupinie orzecha, i jeszcze bym się sądził panem niezmierzonej przestrzeni, gdybym tylko złych snów nie miewał” (Hamlet 2,2 Szekspira, tł. J. Paszkowskiego). „Wozem (królowej Mab jest zaś) próżny laskowy orzeszek; dzieło wiewiórki lub majstra robaka” (Romeo i Julia 1,4 Szekspira, tł. J. Paszkowskiego). Orzech — chwila obrachunku, prawdy. Przysłowie: Przyszło na orzech, tzn. teraz trzeba rzecz rozstrzygać. Twardy orzech do zgryzienia — trudne zadanie do spełnienia. Quiedere vult nucleum, frangat nucem tac. ’kto chce zjeść jądro orzecha, musi go stłuc’, tj.. kto chce coś osiągnąć, musi naprzód się potrudzić. „I najbardziej pusty orzech będzie rozłupany” (Zaratustra l, Vomfreien Tode, Fr. Nietzschego). Orzechy — zabawki dziecięce, chłopięce, grzechotki (u staroż. Rzymian). Nuces relinauere łac. ’porzucić orzechy’, tj. dziecinne sprawy i zabawy (Satyra 1,10 Persjusza); przysłowie pochodzić ma od obyczaju rozrzucania przez pana młodego orzechów, gdy wiedzie pannę młodą do świątyni; ukazuje on w ten sposób, że rozstaje się •i. zabawami młodości i rozpoczyna życie dorosłe. W marzeniu sennym: przezwyciężenie trudności. Orzech włoski — płodność; prawdop. przez podobieństwo do genitaliów męskich: jąder, moszny, żołędzia (łac. iuglans ’orzech włoski’ od Iovis glans ’żołądź Jowisza’). Łupać, tłuc orzechy — eufemistycznie: mieć stosunek płciowy. W Rumunii wiejska panna młoda, której nie spieszno do potomstwa, wkłada do stanika tyle prażonych orzechów, ile lat chce być bezdzietna. Orzech włoski — powolność dojrzewania. Przysłowie nm.: Kto orzech włoski sadzi, nie doczeka się jego owoców. Orzech włoski — egoizm: rośliny więdną w jego cieniu, a człowiek dostaje bólu głowy. Orzech włoski w lit. chrzęść. — emblemat człowieka: zielona okrywa — ciało, skorupa — kości, słodkie jądro — dusza. Orzech włoski w plastyce, zwł. na obrazach Madonny z Dzieciątkiem malarzy płn. europ. XV i XVI w. jako połówka rozciętego orzecha, symbolizuje: zielona, skórzasta okrywa — ciało Chrystusa, skorupa — drzewo Krzyża, jądro — boską naturę Chrystusa. Kwiat orzecha włoskiego •— długowieczność; intelekt; przeczucie; podstęp. Leszczyna (orzech laskowy) — płodność, miłość, małżeństwo, poród; tajemnica, mądrość, (ukryta) wiedza, sztuka poetycka; prawda, sprawiedliwość; stałość, cierpliwość; pojednanie; piorun, deszcz; dziewiątka (bo owocuje po dziewięciu latach). Leszczyna (i jabłoń) — święte drzewa staroż. Irlandii, których samowolne ścięcie karano śmiercią. Leszczynę uważano za drzewo magiczne może dla jej giętkości, a. że w nią piorun nie uderza, a. że wcześnie zakwita. Jej gałązek używali jako różdżek magicznych w wielu krajach różdżkarze i wróżbici; służyły one przepowiedniom, znajdowały podziemne źródła wody, żyły złota, zakopane skarby, broniły przed ukąszeniem jadowitego węża, przed złymi duchami, wampirami, czarownicami, robactwem; sądzono, że dzięki nim można się stać niewidzialnym, zwł. jeśli zerwane były w wigilię św. Jana a. w noc świętojańską (podobne własności miał „kwiat paproci”). Różdżką leszczynową posługiwali się śrdw. sędziowie przy wykrywaniu złodziei i morderców, później broniła ona okręty przed burzą, zwierzęta domowe przed czarami, ludzi przed bólem zębów (zwł. z podwójnym orzeszkiem). W Prusach, gdy złodziej zdoiał umknąć, bito jego koszulę lub portki rózgą leszczynową, co miało spowodować chorobę a. obłęd winowajcy. Leszczyna — drzewem mądrości, gdyż jednocześnie wydaje kwiaty i orzechy, a jej kwiat — emblematem piękna i sztuki poetyckiej. Leszczyna — atrybut frygijskiej Kybele, greckiej Rei, skand, boga burzy i piorunów, Thora. Leszczyna — siły żywotne natury, płodność, miłość fizyczna; prawdop. dlatego, że krzak jest odporny i silny, że przynosi mnóstwo orzechów, często występujących parami. Gęstwina leszczynowa to kryjówka tajemnych schadzek, niedozwolonych pieszczot miłosnych, a także miejsce, gdzie znajduje się noworodki nm. (fr. — w kapuście). In die Hasein gehen nm. ’kryć się w leszczynie’ znaczy ’iść we dwójkę w krzaki’ na erotyczną randkę. Orzechy laskowe są w języku nm. synonimem ’nieślubnych dzieci’ (spłodzonych a. zrodzonych w krzakach leszczyny). Przysłowie fr.: annee de noisettes, annee d’enfants ’rok obfitujący w orzechy laskowe obfituje w dzieci’. Upominek z orzechów laskowych na Boże Narodzenie i Nowy Rok wyrazem miłości. Parzyste orzeszki laskowe wyobrażeniem jąder męskich. Folklor: dziewczynie, która straciła cnotę, parobcy zatykają w drzwi i w okna domu gałązki leszczyny. Popiół ze spalonych skorupek orzechów laskowych służył w XV— XVIII w. jako afrodyzjak. W Pieśni nad pieśniami (6,11 —12) Oblubieniec spotyka Oblubienicę w mistycznym orzechowym ogrodzie miłości. ,,Przed chwilą zrodziwszy w gęstej leszczynie parę koźlątek, ach! na gołych je głazach rzuciła!” (Bukoliki, ekloga 1,14—15 Wergilusza). Bachusowi w ofierze „tłuste zaś trzewia (kozła) na rożnach z leszczyny piec się nam będą” (Georgiki 2,296 Wergiliusza). „Rozrzucaj orzechy! Żonę ci wiodą” (Bukoliki, ekloga 8,29—30; wszystkie 3 cytaty w tt. Z. Abramowiczówny), zob. wyżej Orzechy — zabawki dziecięce. Orzech laskowy dany chłopcu przez dziewczynę ma chłopca zniechęcić do dalszych zalotów (przeciwnie niż gałązka brzozowa, oznaka zachęty). W dawnej Polsce byt symbolem odkosza, odprawy, rekuzy m.in. arbuz, podsunięty przez rodziców dziewczyny konkurentowi. Orzech laskowy — rzecz mała, bezwartościowa, marna, znikoma. „Amantowi, który wzywa pomocy ojca, nie powierzyłbym — pan pozwoli — nawet pustego orzecha laskowego” (Intryga i mUosć 1,2 Schillera), Miller do Wurma. Przysłowie: I zgniłego orzecha nie dałbym.

Mimo wielu tysięcy lat obserwacji zwierząt, zachowały one u ludu (i aż do czasów nowożytnych także u osób wykształconych) wiele cech zagadkowych, tajemniczych, niepojętych, nasuwających myśl. że są one nosicielami demonicznych mocy kosmicznych lub boskich, mogących oddziaływać na ludzi zarówno korzystnie, jak szkodliwie. Usiłowano więc magicznymi sposobami uruchamiać te domniemane właściwości przez zaklęcia, gesty, tańce, które nabierać miały tym większej mocy. gdy uczestnicy przystrajali się w zwierzęce futra, pióra, rogi, zęby i maski. Wspaniałe sceny z życia zwierząt malowane i rytowane na ścianach i sklepieniach jaskiń okresu kultury oryniackiej i magdaleńskiej (jak w Altamirzc lub Lascaux) miały prawdop. znaczenie magiczne a. religijne, związane z myślistwem. Symbolika zwierzęca wywodzić się może z. totemizmu (totem — zwierzę, roślina a. przedmiot, służące jako godło rodziny lub klanu, uważane często za przodka a. opiekuna, otaczane czcią relig.) lub kultu zwierząt. Również obecnie, w epoce robotów i komputerów, przetrwały ścisłe i żywe związki człowieka ze zwierzętami. Towarzyszą mu one od najwcześniejszego dzieciństwa jako zwierzęta domowe, bohaterowie bajek, historyjek obrazkowych, wierszy i opowiadań, jako zwierzęce zabawki. Są żywymi symbolami namiętności, uczuć i cech ludzkich, nosicielami ukrytych prawd o nas samych. Ich cechy, prawdziwe, domniemane czy fantastyczne, żyją też w języku, gdy np. mówimy o kimś, że tchórzy, gzi się, zbaranial, zacietrzewił się, zasępił, rozwydrzył, świntuszy, myszkuje, małpuje, rozbestwił się itd. Bogów wielu religii wyobrażano sobie w kształtach zwierzęcych lub 7. głowami zwierząt (słonia w Indiach, szakala. ibisa. kota, krowy w Egipcie, w chrześcijaństwie Ducha Sw. jako gołębicy), a liczne stwory i potwory o postaciach zwierzęcoludzkich. wylęgłe w wyobraźni człowieka, mogą stano wić wcielenia dwoistej jego natury: centaury, satyrowie, trytony, syreny, harpie, gryfy, hipogryfy, chimera, jednorożec, łamią, Minotaur, Echidna, Skylla, Kekrops, Erechteusz, sfinks itd. Mogły też zrodzić się w wyobraźni ludzkiej na widok zwierząt autentycznych wprawdzie, ale nie poddających się prymitywnej klasyfikacji starożytnych, jak np. koniki morskie, nietoperze, ryby latające, jeże morskie itd. Cechy bogów i ludzi przypisywane w mitach i folklorze zwierzętom znalazły bogate odzwierciedlenie w symbolicznych postaciach bajki zwierzęcej, przywarach ludzkich w zwierzęcym przebraniu. W plastyce starożytnego Bliskiego Wschodu walka zwierząt wyższych z niższymi, potężniejszych ze słabszymi oznaczać mogła walkę wyższych instynktów ludzkich z niższymi, dnia z nocą, dobra ze złem itd. (np. walka orła z wężem, lwa z bykiem). W wielu mitach zwierzęta występują jako podpory nieba a. świata: słonie, żółwie, węże, krowy itd., jako strażnicy czterech stron świata a. czterech narożników Ziemi. Do korabia Noego weszły wg Biblii (Gen. 7, 14—16) wszystkie zwierzęta i ptaki (po parze, samiec i samica) z wyjątkiem stworzeń morskich. Księga Kapłańska dzieli już jednak zwierzęta na czyste i nieczyste (r. li): pierwsze można jeść i składać w ofierze Bogu, drugich nie wolno. Czyste są parzystokopytne przeżuwacze oraz zwierzęta wodne mające skrzela i łuski. Nieczyste są również zwierzęta, z łapami lub bez łap, które czołgają się po ziemi na piersi a. brzuchu. Zwierzęta czyste: bawoły, bażanty, bąki (owady), bekasy, bydło domowe, daniele, drozdy, gołębie, jarząbki, jelenie, jelonki, komary, kozy, kuropatwy, kury, majki lekarskie, mole, motyle, mrówki, ortolany, oryksy, osy, owce, pająki, przepiórki, pszczoły, sarny, skowronki, synogarlice, szarańcza, szerszenie, trzmiele, wieloryby, wróble i żyrafy. Zwierzęta nieczyste: bąki (ptaki), białozory, bociany, dudki, dziki, hieny, ibisy, jaszczurki, jednorożce, jeżozwierze, kameleony, kanie, konie, koty, krety, krogulce, krokodyle, króliki, kruki, lamparty, lisy, lwy, łabędzie, łasice, małpy, muchy, muły, myszy, niedźwiedzie, nietoperze, nosorożce, nury, orły, osły, pantery, papugi, psy, puszczyki, ropuchy, rozgwiazdy, ryjówki, rysie, sępy, skorpiony, słonie, sokoły, sowy, sroki, strusie, świnie, tygrysy, wielbłądy, wilki, zające, żaby i żurawie. Od pradawnych czasów kojarzono zwierzęta w nienawidzące się pary lub pary, w których jedna strona czuje irracjonalny lęk przed drugą. I tak np. jaszczurka boi się węża, koń — wielbłąda, lew — koguta, małpa — żółwia, pantera — hieny, pies — wilka, puszczyk — wrony, słoń — świni, zając — psa, zaskroniec — nagiego człowieka, żmija — ichneumona; z tego prawdop. tylko 4 pary zestawiono na podstawie obserwacji natury. Ogólna symbolika zwierzęca klasyfikuje je w porządku zstępującym jako: l) służące do jazdy wierzchem, 2) składane na ofiarę bogom, 3) reprezentujące niższą formę bytu. Nie ma dowodów na to, aby staroż. Grecy i Rzymianie uprawiali kult zwierząt, mimo zwierzęcych epitetów bogiń u Homera (wolooka Hera, sowiooka Atena), mimo że liczne zwierzęta były atrybutami bogów (np. łania Artemidy, wąż Asklepiosa, wąż i sowa Ateny, orzeł Zeusa, paw Hery, wilk, gryf i kruk Apollina, wąż i pantera Dionizosa, łania Heraklesa i Izydy, gęś i owca Junony, pies larów, koń i sęp Aresa, kogut Hermesa, byk Posejdona, zimorodek Tetydy, gołąb, łabędź i wróbel Afrodyty, lew Hefajstosa, wilk i dzięcioł Marsa, żółwie Pana na górze Partenion itd.), mimo że nieraz bogowie, aby oszukać boginie lub śmiertelniczki, przeobrażali się w zwierzęta, jak np. Zeus w byka, aby porwać księżniczkę fenicką Europę, lub w łabędzia, aby uwieść królową spartańską, Ledę. Kiedy indziej przemieniali się na czas pewien w orła, niedźwiedzia, konia lub wilka. Apollo zmieniał się w sępa i delfina, Atena w jaskółkę, Dionizos w byczka, koźlę i lwa, Acheloos w byka, Posejdon w byka i rumaka, Artemida, „królowa zwierząt”, w łanię, Hermes w barana, a Pan w kozła. W znacznie liczniejsze natomiast gatunki zwierząt zmieniali bogowie ludzi, począwszy od świerszczy (Titonos) i pająków (Arachne), przez jaskółki, słowiki i jastrzębie (Filomela, Prokne, Tereus), aż do jeleni (Akteon), łań (lo) i niedźwiedzic (Kallisto). Pojawienie się zwierząt w micie służy zwykle jako symbol siły i namiętności, jako próba odwagi bohatera, jako narzędzie kary a. ucieczki lub przemiany. Węże polizały uszy Melamposa, aby mógł rozumieć mowę ptaków. Byk Posejdona spłodził z kró Iową kreteńską Pasifae Minotaura. clowieka i. głową byka. l.cto. żona króla Sparty Tyndareosa. matka Apoliina i Artemidy, przeobraziła się w wilka, aby uciec przed zemstą Hery. Króla Arkadii. Likaona, Zeus przemienił w wilka, aby go ukarać za składanie ludzkich ofiar. Zwierzęta cmblematycznc rzymskich sztandarów wojskowych (lać. signum): orzeł, wilk. byk, koń i dzik. symbolicznie ustawiane na sześcianach (Ziemia) i kulach (niebo, wszechświat). Zwierzęta pozostające w związku z. czterema ,,elementami”: ziemia — płazy, ogień — ssaki, woda — węże i smoki, powietrze — ptaki. Cztery zwierzęta dobroczynne w mit. chińskiej: jednorożec, feniks, żółw i smok. Podstawowe symbole zwierzęce chrześcijaństwa: baranek, gołębica, ryba. Hwangelistów: Łukasza — wół. Jana — orzeł. Marka — lew. św. Piotra — kogut. Zwierzęta najczęściej przedstawiane przez plastykę romańską: paw, wól, orzeł, zając, lew, kogut, żuraw, kuropatwa, szarańcza. Plastyka śrdw. i Odrodzenia wyraża przez przedstawiane zwierzęta ogromny, skomplikowany świat symboli (np. Hieronim Bosch. Pięter Brueghel), częściowo już tylko dla nas zrozumiały. Zwierzęta wzbogaciły też symbolikę heraldyczną mnóstwem fantastycznych kształtów zoologicznych, ujętych wszakże w ściśle określone prawidła. Bardzo rozpowszechnione bestiariuszc zawierały już począwszy od IV w. niezliczone opowieści o prawdziwych i fikcyjnych zwierzętach, .a od XI w. rzeźba i architektura kościelna wprowadziła je na kapitele kolumn i archiwolty portali kościelnych. Również XXwieczny nadrealizm zapełnił wyobrażenia plastyczne tłumem zwierząt i potworów związanych z głębokimi pokładami psychiki człowieka. Zwierzęta o fantastycznych właściwościach to np. latające konie bogów i bohaterów jak Pegaz, konie Heliosa. Feba, Al Borak Mahometa, Sleipnir Odyna. Pelikany w okresach głodu rodzierały jakoby własną pierś i karmiły swe dzieci wypływającą krwią. Salamandra, wg Pliniusza (10.86), mieszka w ogniu i potrafi go gasić przenikliwym chłodem swego ciała. Zwierzęta i raj Mahometa. Dziewięcioro zwierząt przyjęto do muzułmańskiego raju: są to: Al Rakim. pies muzułmańskiej wersji Siedmiu śpiących z Efezu (zob. Siedem); oślica Balaama (zob. Osioł); mrówka Salomona. o której powiedział: ..Idź do mrówki. leniwczc. a przypatruj się drogom jej i ucz się mądrości” (Ks. Przypowieści 6.6); wieloryb Jonasza (zob. Wieloryb); baran ofiarowany przez Abrahama na całopalenie zamiast Izaaka (Gen. 22,13); cielę uwarzone przez Abrahama na przyjęcie Boga i dwóch aniołów (Gen. 18.7); Al Adha. najściglejszy z wielbłądów Mahometa, i Al Borak. jego rumak. szybki jak błyskawica; kukułka Bilkis, muzułmańskiej królowej Saby; gołębica Noego (zob. Gołąb). Zwierzęta jako symbole cech ludzkich i boskich, zob. w odpowiednich hasłach, a ponadto: buldog symbolizuje upór. zawziętość, cykada — poezję, kawka — zarozumialstwo, chełpliwość, kret — ślepotę, tępotę, królik — płodność, mul — upór, papuga — gadatliwość, naśladownictwo, sójka — bezsensowne gadulstwo, sroka — gadatliwość, świerszcz — starość, turkawka — wierność małżeńską. Zwierzęta nie nauczyły się kłamać, tac. mentiri nań didicere ferae (Liber spectaculorum ep. 30 Marcjalisa). Zwierz szlachecki. ,,W języku strzeleckim dzik. niedźwiedź, łoś, wilk. zwany był zwierzem szlacheckim” (Pan Tadeusz l. 800— 801 Mickiewicza). Zwierzę w człowieku. ,,Które zwierzę nasroższe może być w tych czasach? Zły hodyniec, zły tygrys, zły lew w gęstych lasach, zjadlejszy zwierz dwunogi. z bliźnich szkodą, franci, hipokryci pokryci, zdradni sykofanci” (Zjadłe zwierzę Wespazjana Kochowskiego). ,,Jedno jest tylko zbawienie na ziemi: zatłumić w sobie dzikie ludzkie zwierzę” (Na pamiątkę 13— 14 Kazimierza Tetmajera). ,,Marzę często o tym wieku, gdy zwierzę ginie w człowieku” (Pochwała wieku dojrzałego l—2 T. BoyaŻeleńskiego). ,.Spi w piersi tłumu straszny zwierz o kłach stu krwawych pysków” (Szkoła 81 —2 L. Staffa). Zwierzęta stworzone są dla ludzi. ,,Niech (człowiek) panuje nad rybami morskimi i nad ptactwem powietrznym, i nad zwierzętami (…), i nad wszelkim płazem, który pełza po ziemi” (Gen. 1,26). ..Nic oezywistszego niż to. że wszystkie zwierzęta stworzone jedynie i wyłącznie na użytek człowieka” (Headlong Hali rozdz. 2 Thomasa L. Peacocka, 1816). Złe zwierzę. „Cet animal esl Ires mechant, quand on 1’attaaue ii se defend” fr. ’Zwierzę to jest bardzo złe: napadnięte broni się!” (La Menagerie, Theodore P.K., anonim. 1868). Równość zwierząt. „Wszystkie zwierzęta są równe, ale niektóre są równiejsze od innych” (Ferma zwierzęca, rozdz. 10 George’a Orwella, 1945). W alchemii: l) feniks, 2) jednorożec. 3) lew. 4) smok. Astronomia czerpała obficie ze świata zwierząt. Na dwanaście konstelacji zodiaku osiem jest zwierzęcych: Baran, Rak, Koziorożec, Lew, Ryby, Skorpion, Byk i Strzelec (centaur a. jeździec na koniu). Z pozostałych 76 gwiazdozbiorów aż 37 nosi nazwy zwierząt, prawdziwych lub mitycznych. W symbolice astrologicznej starożytnym „planetom” odpowiadają pewne zwierzęta. A więc np.: Słońce — orzeł, lew, byk, kogut, jeleń, koń. skowronek. Księżyc — ryba, ostryga, słowik, żaba. zając, ślimak, sowa. Merkury — małpa, kot,.lis, papuga, zaskroniec, wiewiórka. Wenus — gołąb, bażant, kuropatwa, turkawka, jagnię, koza, wróbel. Mars — wilk. dzik, sęp. byk. koń. wąż. struś, skorpion, kania, pies. Jowisz — sokół, paw, daniel, jeleń, słoń. Saturn — ropucha, nietoperz, sowa, skarabeusz, kruk, osioł, żółw, niedźwiedź, szczur, kret, pająk,

Słoń symbolizuje władzę (królewską), dumę, trwałość, niezmienność, potęgę; szaleństwo; męskość (ityfallizm), siłę a. brak popędu’ płciowego; pokój, szczęście, (długo)wieczność; Afrykę; chmurę; nadludzką siłę, niezgrąbność, ostrożność, nieczułość, ociężałość, gruboskórność, wytrzymałość; delikatność, skromność, cierpliwość, powściągliwość, umiarkowanie; roztropność, pamię(tliwoś)ć, mądrość; współczucie, łagodność; pobożność. religię; czystość. Słoń, największe zwierzę lądowe, mimo swego ogromu mało agresywne, gdy nie sprowokowane. łatwo dające się oswoić (słoń indyjski) i tresować, uchodził, obok lwa. za króla zwierząt. W hinduizmie na słoniu wspiera się świat, dlatego często wyobrażany w charakterze kariatydy (rzeźba spełniająca funkcję podpory, kolumny); jako zwierzę kosmiczne sam ma strukturę kosmosu: kula wsparta na czterech słupach; symbol Ziemi. Bóg Ganesia, syn Siwy i Parwati, bóg wszelkiego początku i wejścia, usuwacz przeszkód, patron literatury i nauki, wyobrażany jest z głową słonia. Słoń jest wierzchowcem bogów i królów: w hinduizmie wierzchowcem Indry; w mahajańskim buddyzmie bodhisattwa Samantabhadra, reprezentujący szczęście a. uprzejmość. dosiada trójgłowego lub sześciociosowego słonia. Już w III tysiącleciu p.n.e. w sztuce indyjskiej i egipskiej symbolizuje władzę królewską, pokój, dobrobyt, zaspokojenie pragnień. Zaświadczony na obelisku z IX w. p.n.e. króla Asyrii Salmanassara III. Historyk gr. Ktezjasz widział słonie indyjskie na dworze króla perskiego Artakserksesa II Memnona w V w. p.n.e. Wybór świętego króla. Wg tradycji, na starożytnym Wschodzie miano wypuszczać słonia samopas na miasto, a pierwszy napotkany i uniesiony trąbą w górę lub polany przez niego wodą przechodzień stawał się świętym królem. Słonia jako zwierzę bojowe używano wielokrotnie w starożytności, głównie dla siania paniki wśród nieprzyjaciół (i ich koni) nieobytych z widokiem tych zwierząt, zwł. gdy występowały w zwartych formacjach. Gdy Juda Machabeusz obiegł zamek syryjski w Jerozolimie. Antioch Eupator wkroczył do Judei: ,,i była liczba wojska jego 100000 i 32 słonie wprawione do walki. (…) Słoniom pokazywano sok grona winnego i morwy. aby je rozjuszyć do bitwy” (. Ks. Machabejska 6. 30, 34). Grecy zetknęli się ze słoniami bojowymi w bitwie pod Arbelą (wyprawa Aleksandra Wielkiego), a potem w Indiach; Rzymianie poznali słonie indyjskie w wojnie z Pyrrosem. afrykańskie — w wojnach punickich. Znaczenie kultowe słoni zrodziło się przez związek z indyjskim DionizosemBachusem i jego pochodami triumfalnymi. Słoń atrybutem wschodzącego Słońca, nie kiedy wyobrażany z podniesioną trąbą, na tle Słońca, gdy pozdrawia jutrzenkę (O przemyślności zwierząt Plutarcha). Słoń — długowieczność, wieczność; starożytni sądzili, że żyje przeszło sto lat (naprawdę 70—80). Na monetach macedońskich przedstawiano go wraz z napisem „Wieczność”, na monetach i medalach rzymskich pojawiały się słonie zaprzężone do cesarskiego rydwanu, wóz Sławy ciągniony przez słonie itp. Słoń — gigantyczny apetyt a. umiarkowanie w jedzeniu i piciu. Przysłowie: Kto słonia na ucztę prosi, głód do domu wprowadza. Wg Pliniusza St. słoń nigdy nie jada więcej niż mu niezbędnie potrzeba, aby się utrzymać przy życiu. Słoń — siła popędu płciowego; oziębłość seksualna. Wg pop. mniemania para słoni udawała się na Wschód po korzeń mandragory, znany jako afrodyzjak, i dopiero po spożyciu go była zdolna do rozpłodu, podobnie jak pierwsi ludzie w raju po skosztowaniu owocu drzewa wiadomości. Słoń w tradycji chrzęść. — grzesznik zatwardziały (z uwagi na swą grubą skórę): w śrdw. uważany za szczególnie cnotliwego. gdyż wg Arystotelesa zachowywać miał wstrzemięźliwość seksualną w czasie dwuletniej (naprawdę ok. 22miesięcznej) ciąży samicy {Historia naturalna 7.5 Pliniusza St.), stąd stał się wzorem umiaru i powściągliwości. Słoń był też emblematem chrztu, wierzono bowiem, że samica rodzi w wodzie stawu, podczas gdy samiec stoi na straży. aby odpędzać smoki. Słoń — czystość; z powodu białości swych ciosów (tzw. kłów). Używano go. podobnie jak jelenia, lwa i (wg tradycji) jednorożca, jako sprawdzianu dziewictwa dziewczyny: jeżeli zwierzę jej nie zaatakowało, była dziewicą. Słoń — rozwaga i takt: nie atakuje zwierząt małych i słabych. Przysłowie: Słoń myszy nie chwyta. Słoń — duma. Wierzono, że nie może zginać kolan i dlatego sypia stojąc, oparty o drzewo. ..Słoń nie ma stawów, aby się mógł kłaniać: nogi do chodu ma, nie do zginania” (Troilus i Kressyda 2,3 Szekspira, tł. L. Ulricha). Słoń lub głowa słonia staroż. i śrdw. atrybutem Afryki jako jednej z czterech części świata. „Na mapach Libii kartografowie kładą, gdzie luka. dzikie listowie, a gdzie bezludną pustacią zionie, wymalowują — w braku miast — SŁONIE” (O poezji Jonathana Swifta; 1733 r.). Biały słoń (o jasnej a. jasnoplamistej skórze) — święte zwierzę Syjamu za czasów legendarnych królów Awy; w jego postaci Budda wstępować miał w łono Mai a. zstępować na ziemię. Przydawano białemu słoniowi urzędnika wysokiej rangi, aby nadzorował gospodarkę dworu słonia. Wg późniejszej tradycji władcy Syjamu obdarowywali białymi słoniami dworzan, których chcieli zrujnować; przen. kosztowna a. bezużyteczna godność lub posiadłość; popularny symbol buddyzmu. Skrzydlaty słoń — chmura, zwłaszcza deszczowa. Trąba słonia — deszcz i błyskawica; fallus. Słonia nazywają zwierzęciem o trzech ogonach: trąbie, ogonie i ityfallusie. Kość słoniowa — czystość, trwałość, stałość. O Oblubieńcu: ,,Brzuch jego z kości słoniowej” (Pieśń nad pieśniami 5,14). O Oblubienicy: ..Szyja twoja jak wieża z kości słoniowej” (7,4). „Uczynił też Salomon stolicę wielką ze słoniowej kości” (J. Ks. Król. 10.18). W starożytności wznoszono chryze lefantowe posągi, kryte złotem i kością słoniową; z nich najsłynniejsze — Ateny Partenos (przed 438 p.n.e.) i Zeusa Olimpijskiego (po 430 p.n.e.), oba dłuta Fidiasza. Małe słoniki z kości słoniowej, zwykle w kompletach po 7 sztuk różnej wielkości, sprowadzano masowo, zwł. w XIX w. ze Wschodu, jako amulety szczęścia stawiane na półeczkach i w serwantkach. Wieża z kości słoniowej — przen. izolowanie się od spraw ogółu, wywyższanie się ponad nie. Matka Boska jest „wieżą z kości słoniowej” w dawnej litanii loretańskiej z powodu śnieżnej białości Jej cnoty i dlatego, że słoń jest pogromcą węża i smoka, tak jak Maria — pogromczynią wężaSzatana. Walka słonia z dzikiem w plastyce XVII w. — walka cnoty z rozpustą. Na rzeźbach świątyń Angkor.Vat występuje słoń w walce z lwem jako symbolem zła i mocy instynktu. Słoń — zwierzę pamiętliwe. Przysłowie: Kobiety i słonie nigdy nie zapominają (doznanej krzywdy). Ale staroż. Grecy powiadali, że to małpa nigdy nie zapomina krzywdy, a słonia uważali, z powodu jego wielkich rozmiarów, za stworzenie głupie i nieczułe. Słoń — rzecz najbardziej oczywista, rzucająca się w oczy, widoczna.,,Słonia jakoś nie zauważyłem” (z bajki Ciekawy Iwana Kryłowa); iron. o niedostrzeganiu rzeczy najważniejszej. Słoń w składzie porcelany — człowiek niezgrabny, nietaktowny, gruboskórny, enfant terrible. Słoń — niebezpieczeństwo par excellence (fr. ’w najwyższym stopniu’). „Gdyś złapał słonia za tylną nogę, a on usiłuje się wyrwać, najrozsądniej będzie, jeśli pozwolisz mu uciec” — iron. aforyzm Abrahama Lincolna, prezydenta USA, wypowiedziany na parę godzin przed śmiercią z rąk zamachowca. Słoń a sprawa polska — żart. o szukaniu w każdej sprawie związków z „kwestią polską”, zwł. w okresie zaborów; wzorowane na szwedzkim: Elefanten och Kar! den Tolvte ’słoń a Karol XII’; ów wielki monarcha był niewyczerpanym tematem wszelkich dyskusji w Szwecji. Szalony słoń — uważano, że stado słoni niekiedy wpada w szał i, pędząc przed siebie, tratuje wszystko na swej drodze. „Szalone słonie przed się pędzą, nie wiedząc, dokąd ani po co? Nie dbając, co obalą piersią, co pod nogami podruzgocą?” (Preludia 5 Kazimierza Tetmajera). Mieć skórę słonia — być gruboskórnym, nieczułym, brutalnym, bez serca. Słoń — dżentelmen. „The elephant’s a gentelman” (Oonts Rudyarda Kiplinga). „Jumbo” prawdop. największy słoń przebywający w niewoli, od 1865 w londyńskim Zoo, w 1882 sprzedany firmie widowiskowocyrkowej Barnum and Bailey w USA. W marzeniu sennym: zwycięstwo; zwierzokształtne wyobrażenie śpiącego. W heraldyce: potęga, ambicja, odwaga, rozsądek, rozum, chytrość, potulność, czystość. W USA emblemat partii republikańskiej.

Sól symbolizuje dobrą radę, uzdrowienie. nieśmiertelność, niezniszczalność, odporność na zepsucie, trwałość; siłę witalną, zdrowie, płodność, spermę; boskość, chwałę boską, dobrą a. złą wróżbę; cnotę, oczyszczenie; mądrość, rozum, dowcip, elegancję, prostotę; gościnność, wierność, lojalność, przymierze, przyjaźń; dobroć, bogactwo; bezowocność, bezpłodność, jałowość, gorycz, zniszczenie. Sól — wierność, lojalność. Konserwujące właściwości soli (sama się nie psuje i chroni inne ciała od zepsucia) uczyniły ją szczególnie dogodnym symbolem trwałej więzi, wierności, przyjaźni. Przymierze soli — niezłomne. „Żadnej twojej ofiary z pokarmów nie pozbawisz soli przymierza twego Boga. Przy każdej ofierze swojej składać będziesz i sól” (Lev. 2,13). „Jest to umowa soli, wieczna przed Panem, dla ciebie i synów twoich” (Num. 18,19). Spożywanie soli — wierna służba, lojalność w stosunku do władcy. „A my, pamiętając na sól, którąśmy w pałacu królewskim jedli (…), posłaliśmy wiadomość o tym (zamiarze odbudowy Jerozolimy) królowi” (Ezdrasz 4,14). Sól związała się ściśle z pojęciami honoru, godności, czci, szacunku, a także dobroci, gościnności (często występując razem z chlebem, zob. Chleb); „jeść wspólnie sól” znaczyło tyle, co ,,zawrzeć przyjaźń” (podobnie jak dziś u muzułmanów). W staroż. Izraelu dawano do skosztowania sól nowożeńcom, pieczętowano przyjaźnie, układy i umowy wspólnym pokosztowaniem soli. Spożyć czyjąś sól — skorzystać z jego gościnności, co u Arabów tworzy rodzaj więzi między ludźmi, nie pozwalającej na obmowę drugiej osoby a. szkodzenie jej. Arabowie mówią w takich wypadkach: Sól jest między nami. Perskie namak haram, dosl. ’niewierny soli’ znaczy ’nielojalny, niewdzięczny’. Zjesz beczkę soli, nim poznasz do woli (tj. trzeba długich lat, aby kogoś dobrze poznać); przysłowie to jest pogłosem dawnego znaczenia soli w stosunkach między ludźmi, Sól ziemi zob. Ziemia. Przysięga na sól — szczególnie święta w starożytności. Zmienić się w słup soli — znieruchomieć, zazw. ze zdumienia, przerażenia; aluzja do losów żony Lota (Gen. 19, 26). Sól — oczyszczenie. Mówi Bóg do Jerozolimy: „W dzień narodzenia twego nie odcięto ci pępowiny i wodą cię nie umyto na zdrowie ani nie wytarto cię solą” (Ezechiel 16,4). „(Elizeusz) podszedł do źródła wody i wrzucił do niej sól, mówiąc: Uzdrowiłem tę wodę, nie wyjdzie z niej odtąd ani śmierć, ani poronienie” (4. Ks. Król. 2,21). Sól i chleb — prosty, naturalny tryb życia (Historia naturalna 31,39 Pliniusza St.); por. Chleb (i sól). Ojcowska solniczka — ubóstwo, ale i schludność, nie bieda. „Ten żyje dobrze na małem, komu ojcowska solniczka błyszczy na jego skromnym stole” (Pieśni 2, 16, 13 Horacego). Sól — wytworność, elegancja. „Non ampliter, sed munditer convivium; plus salis tjliam sumptus” tac. ’uczta nie obfita, ale przyzwoita; więcej soli (tj. wytworności) niż wydatku.’ (Próby 3,9 Montaigne’a, cytaty: ze staroż. poety cytowanego przez Nonniusa Marcellusa 11,19 i z Żywota Attyka rozdz. 13 Corneliusa Neposa). Sól attycka — połączenie subtelności, elegancji i ostrości dowcipu, przypisywane intelektualistom attyckim okresu klasycznego; por. Retoryka 2, 21, 13 Arystotelesa. Sól atrybutem św. Mądrości (gr. Hdgia Sóphia); sal sapientiae łac. ’sól mądrości’. Solą zaprawiona mowa — roztropna, uważna. „Mowa wasza zawsze uprzejma, niech będzie solą zaprawiona, abyście wiedzieli, jak należy każdemu odpowiedzieć” (List do Kolosan 4,6). Sól — boski pierwiastek darowany ziemianom. Za życia utrzymuje człowieka w karbach rozsądku, po śmierci hamuje rozkład ciała przez czas dłuższy, odgrywając w ten sposób rolę spełnianą za życia przez duszę” (Historia naturalna 31 Pliniusza St.). Solarium łac. ’pieniądze dla żołnierzy na zakup soli; żołd; płaca, pensja’ od sal ’sól’; stąd: salariat — warstwa społ. obejmująca osoby żyjące z wynagrodzenia za pracę. Cum grano salis łac. Pliniusz St. pisze (Historia naturalna 23, 8, 149), że Pompejusz znalazł w zdobytym przez siebie pałacu Mitrydata odtrutkę, którą trzeba było brać na czczo „z (jednym tylko) ziarnkiem soli”; cytat ten stał się zwrotem przysłowiowym, znaczącym, że jakąś opinię (jakieś twierdzenie) przyjmować należy z odrobiną rezerwy, sceptycyzmu, nie biorąc rzeczy całkiem dosłownie. Rozsypanie soli — zła wróżba, zapowiedź kłótni; odwraca się tę wróżbę przerzucając szczyptę soli przez lewe ramię (bo lewa strona — diabelska); przesąd pochodzący prawdop. z czasów staroż., kiedy sypano sól na zwierzęta ofiarne, a rozsypanie się tej soli na ziemię osłabiało wartość ofiary. Demony, wróżki i czarownice miały, wg pojęć śrdw., uciekać od soli jak od wody święconej. W Ostatniej wieczerzy (1495—97, Sta. Maria delie Grazie, Mediolan) Leonarda da Vinci, artysta umieścił przy postaci Judasza przewróconą solniczkę. Sól — jałowość, zniszczenie. Sól sypano w starożytności na burzone miasta nieprzyjacielskie, aby jego glebę uczynić bezpłodną na zawsze, ale też jako magiczny środek zapobiegawczy przeciw odrodzeniu się siedliska wroga. „Abimelech przez cały dzień atakował miasto, zdobył je, mieszkańców wybił do nogi, miasto zrównał z ziemią i posypał to miejsce solą” (Ks. Sędziów 9,45). Podobnie postąpił Scypion Mł. w 146 p.n.e.. po zdobyciu i zniszczeniu Kartaginy. Sól — zmartwienie, troska. Prosić o sól — prosić o zmartwienie. Podawać sól — podsuwać troskę. (Przysłowia będące echem przesądów.) Pustynia solna — symbol bezpłodności i potępienia (w Biblii i u mistyków). Być komuś solą w oku — przeszkadzać. zawadzać, dokuczać. Sól — środek zapobiegający zepsuciu, przen. duch opanowania siebie i posłuszeństwa Bogu: ..Miejcie w sobie sól. a pokój miejcie między sobą” (Ew. wg Marka 9,49); w chrześcijaństwie wyobraża boską mądrość i chwałę, błogosławieństwo odpędzające demony, dlatego soli używa się obok wody święconej przy chrzcie oraz dla święcenia wody. Sól ważnym rekwizytem magii, guślarstwa i czarów: rzucona w ogień broniła przed niebezpieczeństwem, ciśnięla w kierunku jakiejś osoby oznaczała wyzwanie: Sól tobie w oczy! (rodzaj przekleństwa). Sól peczyna z lichymi oczyma — formułka od uroku rzuconego ..złym okiem”. Peczyna—grudka (soli. ziemi). Sól czasu — podeszły wiek. ..Wasza dostojność, choć jeszcze niezupełnie za granicami młodości, czuje pewne podmuchy wieku. mały smaczek soli czasu” (Henryk IV ci. 2 1.2 Szekspira, tł. L. UIricha). Siedzieć powyżej soli — zajmować uprzywilejowaną pozycję społ. a. towarzyską. Dawniej stawiano solniczkę pośrodku długiego stołu; kto siedział między środkiem stołu a najwyższym jego miejscem, zajmował miejsce honorowe, lepsze. Słony — wygórowany. Słona cena. słony rachunek. Sól młodości — namiętność, chuć, sperma. ..Zostało w nas jeszcze trochę soli młodości; jesteśmy synami niewiast” (Wesole kumoszki z Windsoru 2.3 Szekspira, tł. L. UIricha). ..Szanujcie sól, niewiasty, ona was rozpłodni, przez nią mężc ojcostwa stawają .się godni” (Własności soli 23—4 Stanisława Trembeckiego). Słone płyny ciała: łzy. pot, krew. Słony — nieprzyzwoity. Słony dowcip, żart, kawał. Sól — gorycz: sloność i gorycz morza, zob. Morze (nieczystością). Sól wydobyta (przez odparowanie) z wody morskiej reprezentuje ..ogień dobyty z wody”. a więc zarazem kwintesencję i opozycję: jest symbolem przeistoczenia fizycznego (np. przez konserwację produktów spożywczych i korozję metali) oraz duchowego i moralnego (ochronę przed zepsuciem, demoralizacją. deprawacją). Sól rozpuszczona w morzu — roztopienie się osobowości w absolucie. Przysłowie: Skąd się sól wzięła, w to się obraca, tj. z wody w wodę. Sól — bogactwo, najpewniejszy środek wzbogacenia się; w dawnej Polsce żupy solne były źródłem bogactwa żupników. ,,A ów, co wlezie do soli. i tegoć głowa nie boli (…), bo każda rzecz, co w sól wchodzi, już jej nie leda co szkodzi” (Krótka rozprawa… 611—16 Mikołaja Reja). Słowa Stefana Czarnieckiego: „Ja nie z soli. ani z roli (…) urosłem”, znaczą: nie z intratnych żup solnych ani z majątków ziemskich. Nasypać soli na ogon (np. wróblowi. aby go złapać) — żartobliwa rada dawana dzieciom. W alchemii: jedna z zasad świata, jeden z pierwiastków filozoficznych (obok rtęci i siarki); jedna z nazw pramaterii; cielesność; materia w stałym stanie skupienia. W marzeniu sennym: dobra wróżba; (sól wysypana) zmartwienia, kłótnie.

(Obrączka, Sygnet) Pierścień symbolizuje ciągłość, nieskończoność, wieczność; krąg magiczny, magię, tajemnicę, talizman, amulet; truciznę; nie widzialność. Księżyc: więź między wyższym duchowieństwem a Bogiem; władzę; więź między władzą a ludem; pieczęć, sygnet; pełnomocnictwo, rękojmię; autentyczność; przypomnienie; związek, przyjaźń, zaręczyny, małżeństwo, wierność małżeńską, płodność, trwałość; godność, prawość, mądrość, sprawiedliwość, honor, wyróżnienie, rzecz odpowiednią. rangę, bogactwo; wolność, niewolę; żałobę; zob. też Berło, Koło, Palce, Pas. Pieczęć. Pierścień w folklorze i bajkach — magiczny talizman chroniący od ran i kalectwa. od ,, złego oka”, zachowujący młodość nosiciela, wyczarowujący mu zamki, pałace, rumaki itd. (np. pierścień Aladyna z Baśni z 1001 nocy; por. Lampa: Aladyna). W magicznej symbolice pierścienia zawarta jest magiczna potęga koła i pasa (zob. Koło, Pas). Zgubienie a. zniszczenie pierścienia odczuwa się jako wydarzenie złowieszcze. Pierścień w przegrodzie nosowej a. w płatkach uszu wskazuje najczęściej, że dziecko było dawcą krwi w ofierze bóstwu, które ma się nim opiekować. Pierścień jako zamknięte koło — wieczność, ciągłość; całkowitość, zupełność; powtarzające się cyklicznie okresy czasu; wąż a. węgorz z ogonem w pysku, zob. Wąż (ułożony w koło). Ognisty pierścień okalający ind. boga Siwe wykonującego taniec kosmiczny — cykl życiowy Wszechświata i każdej istoty żywej: kolejne rodzenie się i umieranie; wieczna, transcendentalna mądrość. Pierścień Siakuntali — rękojmia miłości; magiczne odzyskanie pamięci. Dramat poety ind. Kalidasy oparty na epizodzie z l. księgi Mahabharaty. Zakochany w Siakuntali król Duszjanta zostawia jej przed odjazdem pierścień jako zak,ład miłości, po czym, skutkiem czarów ascety Durwasy, zapomina o ukochanej. Dopiero widok pierścienia przywraca mu pamięć i uczucie. Pierścień — pełnomocnictwo; upoważnienie do sprawowania władzy w imieniu monarchy; w śrdw. i w epoce Renesansu — plenipotencja, prawo zawierania transakcji w imieniu firmy. ,,(Faraon do Józefa:) Oto postawiłem cię nad wszystką ziemię egipską. — I zdjął pierścień z ręki swej i dał go na rękę jego” (Gen. 40,41—2). Pierścień, sygnet — mądrość. Wg legendy arabskiej król Salomon (Sulejman) zawdzięczał swoją niezwykłą mądrość sygnetowi. za pomocą którego zamknął i zapieczętował wszystkie demony, i uczynił je swymi niewolnikami. Pierścień, sygnet — potęga, ranga, stanowisko, godność, honor; bogactwo; wolność; przynależność do społeczności; wyróżnienie; znak sprawowania urzędu, posiadanej godności. ,,Wezmę cię, Zorobabelu, mówi Pan, i uczynię cię swoim sygnetem na prawej ręce” (Aggeusz 2,24); u innych ludów szczególne znaczenie miał pierścień na lewej ręce, zwłaszcza na 4., serdecznym palcu, który, jak mniemano, łączy się specjalną żyłą a. nerwem z sercem. W Grecji pierścień, zwł. sygnet, był oznaką wolnego obywatela. W Rzymie noszenie złotego pierścienia było przywilejem legatów, potem również senatorów i innych dygnitarzy państwowych, a na koniec wszystkich ludzi wolnych. Pierścień — zapowiedź zguby; zawiść bogów. Polikratesowi, od 538 p.n.e. tyranowi Samos, sprzyjało szczęście we wszystkich przedsięwzięciach tak nieodmiennie, że przyjaciel jego, król Egiptu, Amazis, ostrzegał go przed zawiścią bogów i radził pozbyć się jakiegoś cennego, ulubionego przedmiotu. Gdy Polikrates, idąc za tą radą, wrzucił swój ukochany pierścień do morza, rybak odnalazł klejnot we wnętrznościach złowionej ryby i przyniósł go do pałacu tyrana. Przerażony tym Amazis zerwał z nim stosunki. Pierścień — trucizna. Pierścień z trucizną, umożliwiający samobójstwo przez rozgryzienie kapsułki, znany był od starożytności. Użył go w tym celu m.in. wielki mówca ateński Demostenes i wielki dowódca kartagiński Hannibal; obu groziła śmierć w torturach z rąk możnych prześladowców. Pierścień jako ogniwo łańcucha — poddanie się karze; pamięć o winie i pokucie. Prometeusz wyzwolony z okowów, którymi był przykuty do skały za to, że ukradł bogom ogień i dał go ludziom, musiał odtąd z rozkazu Zeusa nosić ogniwo swego łańcucha na palcu jako pierścień, aby pamiętał o swej zbrodni i o karze. „Pierścień wiąże małżeństwa — z pierścieni też robi się kajdany” {Maria Stuart 2,2 Friedricha Schillera). Elżbieta, królowa Anglii. Pierścień — rzecz pasująca, odpowiednia, właściwa, należyta, stosowna. Przysłowie gr.: „Nie noś zbyt ciasnego pierścienia” {Moralia, O wychowaniu dzieci 12E Plutarcha). ,,Królestwo Danii albo Sobradizy będzie ci pasować lepiej niż pierścień na palcu” (L•01 Kiszot 1,10 Cervantesa). Pierścień z pieczątką, z wyrytym znakiem właściciela, sygnet — dawn. pieczęć do laku, łac. anulus sigillarius. służył Rzymianom do pieczętowania listów, kufrów, butelek jako ochrona przed otwarciem przez osoby niepowołane. W starożytności gr. i rz. uważany za amulet strzegący męskiej potencji, noszony na kciuku, który tu symbolizował fallusa, zrobiony z żelaza ku czci Hefajstosa jako męża Afrodyty; stwierdzenie autentyczności, tożsamości. Zob. też Pieczęć (Salomona; sygnet). Pierścień — syn; przeciwieństwo niewolnika; przyjęcie grzesznika do stanu, z którego został wykluczony. W przypowieści o synu marnotrawnym, gdy syn wraca skruszony, ojciec woła do sług: ..Prędko przynieście najlepszą szatę i włóżcie pierścień na rękę jego” {Ew. wg Łuk. 15,22). Pierścionek .zaręczynowy. Naprzód z żelaza, potem złoty, dopiero w późnej starożytności rzymskiej, gdyż wcześniej nie znano instytucji zaręczyn i pierścień mógł być co najwyżej potwierdzeniem kontraktu małżeńskiego zawartego przez rodziców, a państwo młodzi nie widzieli się na ogół przed dniem ślubu. Pierścień — autentyczność; sprawiedliwość; ślubne pochodzenie dziecka; znak rozpoznawczy w licznych bajkach, legendach, powieściach, sztukach teatralnych, pieśniach. Pierścień przełamany zob. Wstęp {Symbolom). Pierścień Gygesa, króla Lidii. Renarta 7. Powieści o Lisie, Otnita, króla Lombardii itd. — magiczne pierścienie mogące uczynić nosiciela niewidzialnym. „Weź ten pierścień i włóż go na palec z kamieniem do wnętrza dłoni, i zamknij dłoń. Jak długo skrywać będziesz kamień, tak długo kamień będzie skrywał ciebie” {The Mabinogion’. Dama źródła, ok. 1450): prawdziwa potęga jest w nas samych skryta, a niewidzialność udzielona przez pierścień to odejście od świata zewnętrznego, aby osiągnąć a. odnaleźć istotne moce obecne w naszym wnętrzu. Pierścień w chrześcijaństwie — wierne przywiązanie, z porywu serca; zaślubiny z Chrystusem a. z Kościołem: atrybut legendarnej św. Katarzyny z Aleksandrii i św. Katarzyny ze Sieny: obie wyobrażano jako mistyczne „narzeczone Chrystusa”. Pierścień rybaka, łac. anulus piscatoris. wyobrażający św. Piotra w łodzi, wyciągającego sieć z wody {Ew. wg Łuk. 5.4 —10) — atrybut władzy papieskiej noszony przez papieża od chwili jego wyboru. Pierścień pasterski, łac. anulus pastoralis — jedno z insygniów władzy biskupa. Pierścień — atrybut św. Franciszka z Asyżu zaślubiającego Pannę Biedę; św. Józefa w scenie zaślubin (wł. sposalizio) z NMP; doży weneckiego w czasie uroczystości zaślubin Wenecji, „narzeczonej morza”, z Adriatykiem. Pierścień leczniczy — wg wierzeń lud. działający magicznie przeciw reumatyzmowi, artretyzmowi. skurczom, kolce, bólom krzyża, rakowi (pierścień a. bransoleta z miedzi) itd. Pierścień Ogiera Duńczyka dany mu przez czarodziejkę Morgan le Fay, leczący choroby i przywracający młodość (w poematach cyklu karolińskiego). „Kto ten pierścień nosi — rzekła pani Liones — choćby nie wiedzieć jak ciężko ranny, krwi nie utraci” {Dzieje króla Artura 1,146, anonim ang. z ok. 1400). Cztery złote pierścienie papieża Innocentego III (wysłane 29 V 1205 do króla Anglii Jana bez Ziemi) — ich okrągłość — wieczność; ich liczba — cztery cnoty składające się na siłę ducha: sprawiedliwość, męstwo, rozwaga i umiarkowanie; złoto — mądrość z wysoka; zielony szmaragd — wiara; niebieski szafir — nadzieja; czerwony granat — miłosierdzie; jasny topaz — dobroczynność (wg wyjaśnienia załączonego do pierścieni przez papieża). Pierścień Skarbka (Jana) z Góry — nieustraszoność, rezon, kontenans, kuraż. Wg legendy herbowej, ukutej zapewne przez Jana Długosza wg wzorów rzymskich, król nm. Henryk V pokazał wojewodzie Skarbkowi z Góry (wysłanemu do niego w 1109 przez Bolesława Krzywoustego) swój skarbiec, aby go onieśmielić nm. bogactwem. Skarbek wrzucił do skrzyni z klejnotami swój własny pierścień, mówiąc: „Idź, złoto. do złota, my, Polacy, wolimy żelazo”. Gonić do pierścienia (a. w pierścień) — w dawn. grze rycerskiej jadąc konno starać się trafić kopią w zawieszony pierścień. Trzy połączone (splecione) pierścienie — Trójca; braterstwo. Z diamentami — impresa (godło) Cosimo de’Medici Starszego, pierwszego władcy Florencji z rodu Medyceuszy. Pierścień z diamentem, w szponach sokoła, z dewizą Semper, łac. ’zawsze’ — impresa Piero de’Medici, syna Cosimo de’Medici Starszego. Pierścień — żałoba; tajemnica. Modne w XVI w. memento mori (przypomnienie. że nie można uniknąć śmierci, łac.): pierścień z trupią czaszką. Obrączka — małżeństwo, związek małżeński, wierność małżeńska, płodność, nieprzerwana ciągłość życia, wieczność, stałość w miłości, miłość kobiety, vulva, dziewictwo. Obrączka ślubna — zastaw dany jako rękojmia wierności małżeńskiej, stąd jej gr. nazwa arrabtn ’zastaw’. ..Mój także honor takim jest pierścieniem. Klejnotem domu mego czystość moja” (Wszystko dobre, co kończy się dobrze 4.2 Szekspira, tł. L. Ulri cha), Diana do Bertrama. „Tytus, wsuwając Sofronii na palec piękny i kosztowny pierścień, rzekł: A więc i ja chcę być twoim mężem. Po czym dopełnił z nią istoty małżeńskiego związku” (Dekameron 10,8 Boccaccia. tł. Edwarda Boye). Przysłowie: Za wdowcem rzucaj kamieniem, a za młodzieńcem pierścieniem. Pierścień na palcu wskazującym — wyniosłość, arogancja, pycha; na środkowym — ostrożność, roztropność, godność; na serdecznym — czułość, miłość: na małym — usposobienie władcze. Pierścionek Diany — Księżyc. „Jest chwila, kiedy ze srebrzystą tęczą wychodzi blady pierścionek Dyjanny” (W Szwajcarii 16,320—21 Słowackiego). Obrączka — troska. Przysłowie ang.: Tak jak twa obrączka ślubna ścierają się i troski twoje. Pierścień ze skrzydełkami — emblemat dziewicyłabędzia, zob. Łabędź; dar prorokowania. W heraldyce: ranga; wierność; piąty syn; godność biskupa. „PIERWIASTKI” (Elementy, Żywioły) Najdawniejsi filozofowie gr. przyjmowali istnienie jednego tylko elementarnego tworzywa przyrody, materiału, z którego zbudowany jest Wszechświat. Dla Talesa z Miletu była to woda. dla Anaksymenesa z Miletu — powietrze, dla Anaksymandra z Miletu — apeiron (gr. ’bezkształtna pramateria’), dla Heraklita z Efezu — ogień. Empedokles z Akragas (V w. p.n.e.) przyjął natomiast, że wszelka materia jest mieszaniną czterech elementów: powietrza, ognia, wody i ziemi. Arystoteles (IV w. p.n.e.) twierdził, że cztery podstawowe cechy — ciepło, zimno, suchość i wilgotność — w odpowiednich połączeniach określają ,,pierwiastki” materialne: powietrze jest gorące i wilgotne, ogień — gorący i suchy, woda — zimna i wilgotna, a ziemia — zimna i sucha. Wg tej teorii, która stała się później podstawą alchemii, każdą substancję można przeobrazić w każdą inną przez zmianę proporcji elementów. Zmiana taka zwała się transmutacją. Każdy metal np. można by zmienić w złoto, jeśliby się udało znaleźć właściwe proporcje. Pogląd taki utrzymywał się w nauce aż do 2 pół. XVII w. „Czy życie nasze nie składa się z czterech żywiołów?” {Wieczór Trzech Króli 2,3 Szekspira, tł. L. UIricha). „Żywioły jedne drugim pomagają, a wzajem sobie prawie żywot dają: ogień mgłę ciągnie, z powietrza mglistego woda, z krzemienia ogień podziemnego, a ten w popiele kiedy przyduszony, od wiatru prędko będzie rozżarzony” (Emblema 93,1—6 Zbigniewa Morsztyna). ,,Pierwiastkom” często podporządkowywano różne podstawowe zjawiska z innych sfer bytu i przydawano im w różnych czasach różne odpowiedniki (istoty, rzeczy, pojęcia, cechy itd.). jak np. odpowiednikami były dla: l) POWIETRZA, 2) OGNIA. 3) WODY i 4) ZIEMI: „Humory” (temperamenty) — l) sangwistyczny (krew, czerwień). 2) choleryczny (żółta żółć). 3) flegmatyczny (woda. białość). 4) melancholijny (czarna żółć). „Wszelkie żywioły tak w nim byty skojarzone, że się natura mogła nim poszczycić” (Juliusz Cezar 5,5 Szekspira, tt. J. Paszkowskiego). Pory roku i strony świata — l) wiosna, płd.. 2) lato, wsch., 3) zima, zach., 4) jesień, płn. Kolory — u Żydów: l) żółty, 2) czerwony, 3) szkarłatny, 4) biały; u Greków i Rzymian: l) żółty, 2) czerwony, 3) zielony, 4) niebieski; wg Leonarda da Vinci: l) niebieski, 2) czerwony, 3) zielony, 4) żółty. Figury geometryczne — l) elipsa stojąca, 2) trójkąt a. piramida. 3) koło a. kula, 4) kwadrat a. sześcian. Charakterystyki: — l) ruch, wolność. 2) miłość, pożądanie, 3) miękkość, spokój, 4) bogactwa, przeszkody. Pierwsze dwie — męskie, czynne, twórcze; drugie dwie — żeńskie, bierne, pasywne. ,,Pierwiastki” wyższe i niższe. Zmarły zabiera z sobą „pierwiastki” wyższe — powietrze i ogień, a pozostawia niższe — wodę i ziemię. „Tylko powietrzem, ogniem tylko jestem. Inne żywioły podlejszemu życiu na łup wydaję” (Antoniusz i Kleopatra 5,2 Szekspira, tł. L. UIricha), Kleopatra przed swoim samobójstwem. Stworzenia, zjawiska, istoty mityczne, kamienie itd. — l) orzeł, tęcza, 2) anioł, człowiek, meteoryt, smok, 3) smok, ryba, łabędź, delfin, perła, 4) lew, byk, słoń, rubin. Zwierzęta (w śrdw.) — l) małpa, 2) lew. 3) jagnię, 4) świnia. Istoty bajeczne — l) olbrzymy, sylfy. sylfidy, 2) salamandry, 3) syreny, ondyny, 4) karzełki, krasnale, gnomy, koboldy. Mowa oczywiście o salamandrach żywiących się ogniem, a nie o płazach ogoniastych. Z ,,pierwiastkami” łączono również 4 „wieki” życia ludzkiego. 4 narządy ciała, 4 pory dnia i roku itd, W alchemii: oprócz „pierwiastków” gr. filozofów przyrody uznawano też „pierwiastki filozoficzne”: sól (zob.), siarkę (zob.) i rtęć (zob.). W astrologii ,,pierwiastki” odpowiadają: l) intelektowi, 2) zapałowi, entuzjazmowi, 3) wrażliwości, uczuciowości, 4) materialności, cielesności. W znakach zodiaku: l) Bliźnięta, Waga, Wodnik, 2) Baran, Lew, Strzelec, 3) Rak. Skorpion, Ryby, 4) Byk, Panna, Koziorożec. Piąty ,,pierwiastek” — od czasów Arystotelesa dodawany niekiedy do czterech — kwintesencja (z tac. (juinia essentia ’piąty żywioł’), duch, dusza rzeczy, demiurg, geneza itd., a przede wszystkim eter, jaśniejące górne powietrze nieba, związane z atmosferą ziemską i z ogniem. Pięć ,,pierwiastków” chińskich (od 2. tysiąclecia p.n.e.) — woda, ogień, drewno, metal, ziemia; odpowiadają one liczbom 1,2,3,4,5 i wiążą się: woda z niziną, zimą i płn.; ogień z wyżyną, latem i płd.; drewno z wiosną i wschodem; metal z jesienią i zachodem; ziemia ze środkiem, wspomagając wszystkie inne kierunki i ..pierwiastki”. W wolnomularstwie: ..pierwiastki” łączą się symbolicznie ze stadiami duchowego rozwoju człowieka; we wtajemniczeniu masońskim kandydat wyzwala się stopniowo od życia materialnego (ziemi), filozofii (powietrza), religii (wody) i osiąga wreszcie czyste wtajemniczenie (ogień).’ „Żywioł Polaków jest wieczna opozycja przeciw wszystkim, co stać będą przy sterze rządu” (Listopad rozdz. 15 Henryka Rzewuskiego). „Trzy wielkie elementy nowoczesnej cywilizacji — proch, druk i religia protestancka” (Eseje, Stan literatury niemieckiej Thomasa Carlyle’a). Piąty ,,pierwiastek” — ,,Cinquieme element, który Napoleon odkrył w Polsce — la boue (fr. ’błoto’) i kilka badyli kartofla nych” (Homo sapiens. Na rozstaju, rozdz. 2 Stanisława Przybyszewskiego). Żywioł — wiatr. „Kiedyś od Tatr przylatał przez lasy i pole — dumny, nieuskromiony, witaj mi, żywiole!” (Podczas wiatru z Tatr 5—6 Kazimierza Tetmajera). Być w swoim żywiole — dobrze się czuć, znaleźć się, być w warunkach sprzyjających rozwinięciu własnych zdolności, w odpowiadającym komuś środowisku.

Mirra symbolizuje cierpienie, zmartwienie, gorycz; prześladowanie; namiętność; czystość płciową; zobojętnienie miłosne; dobro; mądrość; ofiarę, oczyszczenie; oszołomienie; wytworność, bogactwo. Mirra — gorzka, pachnąca gumożywica z kory a. pni różnych gatunków drzew balsamowych Arabii i Afryki. Mirra u staroż. Żydów — składnik świętych olejów i balsamów, np. olejów, którymi namaszczano arcykapłana Aarona, jego synów i wszystkie przedmioty przybytku (Ex. 30,22—33); zob. Aloes (balsamowanie). Mirra — ofiara. „Mirrę będziemy sypać w trybularze, do ognia dokładać drew, niech Abrahama spełni się ofiara! (Hymny 30 Jana Kasprowicza). Mirra — oczyszczenie. Przed rozpoczęciem konkursu na nową królową perską kandydatki ,,przez sześć miesięcy namaszczały się olejkiem z mirry, a przez drugie sześć używały barwiczek i perfum” (Ks. Estery 2,12). Mirra — perfuma, afrodyzjak noszony przez niewiasty izraelskie między piersiami przez całą dobę. Mówi Oblubienica: „Mój miły jest mi wiązką mirry położoną między moimi piersiami” (Pieśń nad pieśniami 1,12); zob. Aloes (zapach). Mądrość mówi: „Jak mirra wyborna wydalam woń miłą” (Eklezjastyk 24,20). Mirra w mit. gr. Mirra (gr. Myrrha) a. Smyrna, córka króla Kinyrasa, nie dopełniła Afrodycie ofiary, za co bogini wzbudziła w niej nienaturalne żądze: Mirra, nie poznana, dzieliła łoże ze swym ojcem. Gdy Kinyras dowiedział się o tym, chciał ją zabić, ale bogowie, litując się nad nią, zmienili ją w drzewo balsamowe nazwane jej imieniem; z drzewa tego narodził się Adonis, a wonna żywica cieknąca z tego drzewa to łzy Mirry. Mirra — aromat. W Rzymie, przy spalaniu zwłok osoby zmarłej, spośród olejków zapachowych, którymi skraplano stos, mirra zajmowała pierwsze miejsce. Mirra — wytworność, bogactwo. „Olej z mirry na soczewicy”, gr. to epi te phake myron (Do Attyka 1,19 Cicerona, cytat ze Strattisa). Mirra — narkotyk oszołamiający. W drodze na Golgotę Jezusowi „dawano pić wino z mirrą, ale nie przyjął” (Ew. wg Marka 15,23). Mirra w chrześcijaństwie — dobro, mądrość, cierpienie; w plastyce — atrybut Madonny; dar jednego z trzech magów, Baltazara, dla Dzieciątka Jezus, prefiguracja Jego męki. Mirra — lek na miłość, napój przeciw miłości, ugaszający płomienne uczucia.

(Wielkolud, Kolos) Olbrzym symbolizuje Chaos, gwałtowne zjawiska przyrody, energię, potęgę chtoniczną, ogrom, potworność, nadludzką siłę, pasję, pożądanie, strasznego Ojca; zbiorowość, społeczność, człowieka kolektywnego; honor, dumę, próżność, pychę, butę, bunt, egoizm, obłudę, chciwość, bezwzględność, tyranię, pogardę, zło, brzydotę, ponurość, głupotę, tępotę; gwałt, rozpacz, wojowniczość, dzikość, barbarzyństwo; bohaterstwo; mocarstwo, podbój; myśl, roztropność, uczoność, wielostronność; charakter, podświadomość; uczynność, wesołość, dobroć. Olbrzymi w mitach — prasiła. Chaos, prapotęga, której kres był niezbędnym warunkiem powstania Kosmosu, świata uporządkowanego, rządzonego przez bogów (Kronos zabija Uranosa, Zeus zabija Kronosa; por. niżej Gigantomachia); przeciwnicy bogów. Olbrzym — spotęgowanie ilościowe (ale przeważnie nie jakościowe); zbiorowość, społeczność, człowiek kolektywny. Olbrzym — gwałtowne, potężne zjawiska natury, jak burza, cyklon, huragan, grad, mróz, powódź, wybuch wulkanu, trzęsienie ziemi. W micie skand. Skrymir, któremu nie dał rady bóg piorunów Thor wraz ze swym młotem. Olbrzym — potęga chtoniczną, strażnik podziemnych skarbów, arcykowal, człowiek przed upadkiem (grzechem pierworodnym). W micie sumeryjskim Humbaba, ziejący ogniem olbrzym, strażnik gaju cedrowego w Am.inus (Liban), mieszkania bogini Irmini (Isztar); w mit. skand. Vólund (Weland, Wieland), cudowny kowal. Olbrzymi — mocarze przedpotopowi, zrodzeni przez córki ludzkie i synów bożych (Gen. 6,4). Olbrzymi — wrogowie Izraela; Og, król Basanu (Deut. 3,1— 11), synowie Enaka. wielkoludy z Chanaanu (Num. 13,34). Goliat (. Ks. Król. 17), Gog i Magog (Ezechie! 38 i 39). Kolos na glinianych nogach — wielkie mocarstwo, któremu nie wróży się długiego żywota (Ks. Daniela 2). Olbrzym — radosny biegacz. ,,(Słońce), jak oblubieniec wychodzący z łożnicy swojej, rozweseliło się jak olbrzym na biegnięcie w drogę” (Psalm 18 6). Kolosy — wielkie posągi bóstw i władców w Egipcie, w Azji, na Wyspach Wielkanocnych, w Ameryce, jak kolosy Memnona (właśc. Amenhotepa III) w egipskich Tebach; posągi Ramzesa II Wielkiego w Abu Simbel i jego kolosalna statua w Memfisie; Kolos Rodyjski ku czci Heliosa (Rodos, III w. p.n.e.); kolos Nerona przemianowany na posąg Heliosa, przeniesiony w pobliże rzymskiego amfiteatru Flawiuszów (skąd jego późniejsza nazwa Koloseum). Ogrom tych posągów wyobrażał ogrom władzy boskiej a. królewskiej czy cesarskiej postaci, które przedstawiał; górowały one na rozległym tle morza, pustyni, gór, nieba; były widzialnym uprzedmiotowieniem bogakróla a. królaboga, potwierdzającym nadludzką istotę ich osoby. Kości olbrzymów — zazw. kości zwierząt kopalnych uważanych za pozostałości naszych przodków, jeszcze nie zdegenerowanych, którzy, dzięki swej ogromnej sile, mogli wznosić potężne budowle głębokiej starożytności, jak piramidy, mury cyklopowe itp.; kości te uważano niekiedy za szkielety protoplastów rodu a. plemienia, jak znaleziony kościec Tezeusza w Atenach lub króla Artura na wyspie Avalon. Wnioskując ze słów wyroczni pytyjskiej Liches, jeden z tzw. ,,dobroczyńców Sparty” domyślił się, że zwłoki długości siedmiu stóp, znalezione przez kowala w Tegei, to szczątki Orestesa (Dzieje 1,68 Herodota). ,,Pleban mirski zawiesił w kościele wykopane olbrzymów żebra i piszczele” (Pan Tadeusz 8,978 Mickiewicza). W przenośni: ,,Potomkowie olbrzymów, wy jesteście karły” (Z postępem 5,3 Kazimierza Zalewskiego). Olbrzym — bunt, rewolta przeciw porządkowi Kosmosu; walka dawnych, lokalnych bogów z nowymi, uniwersalniejszymi bogami. Olbrzymowie Otos i Efialtes w mit. gr. zamierzali położyć Ossę na Pelion i zaatakować Olimp; Tyfon, olbrzym o stu łbach, został przez Zeusa nakryty Etną; olbrzym skandynawski Thrym skradł młot (piorun) Thorowi. Giganci — ród wielkoludów zrodzonych z Ziemi (Gai) spryskanej krwią kastrowanego Uranosa, powstali do walki z bogami olimpijskimi, aby pomścić swych braci, tytanów, zamkniętych przez Zeusa w Tartarze. Istoty ziemskie, chtoniczne, uosobienia trzęsień ziemi, wybuchów wulkanicznych itp., symbolizują gigantyczną bezmyślność tych olbrzymich sił, będących spotęzniałym do absurdu banałem. Bogowie mogą ich pokonać tylko przy współdziałaniu ludzi: Zeus i Apollo potrzebują pomocy Heraklesa do zabicia Porfiriona i Efialtesa. Gigantomachia — walka bogów z siłami Chaosu i walka człowieka z siłami Natury; walka o rozwój ludzkości, gwarantujący jej uduchowienie, nie może się ograniczać do samej tylko decyzji bogów, wymaga też heroicznego wysiłku człowieka. Gigantomachia była ulubionym tematem plastyki antycznej (fryz skarbca Knidyjczyków w Delfach, relief z VI w. p.n,e.; ogromny fryz cokołu ołtarza Zeusa i Ateny w Pergamonie, relief, ok. 180 r. p,n.e.; rzeźby przyczółka Hekatompedonu Akropolis ateńskiej z VI w. p.n.e.). Olbrzym — wieczny bunt sił drzemiących w piersi ludzkiej, nie mogących się pogodzić z istniejącym stanem rzeczy, wpływających na przeznaczenie człowieka i na dzieje ludzkości. Olbrzym tragiczny, mający jakąś fatalną skazę, słaby punkt, jak Samson, Herakles, Cyklop, Goliat, Og, Atlas, Szatan itd. Olbrzym ze smoczym ogonem — pasja i pożądanie. Olbrzym w legendach i bajkach — duma, pycha, buta; gwałtowność, wojowniczość; melancholia, ponurość; głupota; mądrość; wesołość; uczynność. W folklorze olbrzym bywa obrońcą prostych ludzi, broniących swoich praw przed tyranią władców. Olbrzym — bohaterstwo; dobroć; praca pożyteczna. Hekatoncheirowie (Kottos, Briareus i Gyges), obrońcy Zeusa; cyklopi, kowale piorunów dla Zeusa; Orion; św. Krzysztof; Balant, ojciec Sir Fierabrasa, paladyn na dworze Karola Wielkiego; Ferragus, rycerz saraceński; Tęgospust (Grand gousier), Gargamela, Gargantua i Pantagruel (z Rabelais’go) itd. Zły olbrzym w mitach, legendach i bajkach — zło, egoizm i chciwość krzywdzące osoby wyobrażające szlachetność i cnotę. Cyklopi, dziki lud pasterski, okrutny i ludożerczy (jednooki Polifem z Odysei 9,106 Homera), rzymski Kakus, duński Kolbrand, Waligóra i Wyrwidąb (zdradzieccy bracia) itd. Olbrzymludożerca z mitów, legend, bajek — siła, bezwzględność, barbarzyństwo, dzikość; głupota, tępota; zniszczenie jako nieunikniony skutek tworzenia; Lajstrygonowie, lud olbrzymówludojadów (Odyseja 10,82 Homera). Olbrzym — straszny Ojciec, duch sprzeciwiający się instynktom, strażnik Matki wyobrażającej podświadomość (smok strzegący skarbu); karykatura Ojca, który woli śmierć potomstwa niż jego wyzwolenie się spod wszechwładzy ojcowskiej; echo mitu gr. o Kronosie (Saturnie) pożerającym swe (Jieci, z których jedno miało mu odebrać władzę. Straszny Ojciec może też oznaczać podświadomość, groźną, skrytą stronę osobowości. Olbrzym w bajkach — przeciwnik, prześladowca pozytywnego bohatera, często niczgrabiasz, głupiec dający się oszukać, nabrać, okraść np. z magicznej czapki (mądrość), płaszczaniewidki, siedmiomilowych butów, miecza (promień Słońca), worka z klejnotami (deszcz), kury składającej złote jajo (Słońce), harfy (wiatry urodzajne) itd. „Można zabić olbrzyma, zręcznie dawszy szczutek” (Do króla i narodu. Na paszkwil (…) jakoby Gdańsk i Toruń… 10 Franciszka Zabłockiego). Olbrzym — tyrania. „Dobrze jest, panie, mieć olbrzymią siłę, lecz jest tyranią jak olbrzym używać siły tej” (Miarka za miarkę 2.2 Szekspira, tł. L. Uiricha). Olbrzym — pogarda; rozpacz; gwałt. ..Naprzód zabij ogromnego olbrzyma, twoją Pogardę” (The Dampe Johna Donnę, ok. 1625). ,,Właścicielem (zamku) był olbrzym Rozpacz” (Wędrówka pielgrzyma Johna Bunyana, 1678). „(Mondecar:) Dziś nie ma już olbrzymów więcej. (Markiz:) Gwałt dla słabych zawsze jest olbrzymem” (Don Carlos 1,4 Friedricha Schillera). Państwoolbrzym. „Państwaolbrzymy są .jak mięczakiolbrzymy, których muszle ważą sześć centnarów, a ciało — 25 funtów” (Wojna wojnie Jeana Paula). Olbrzym — próżność; energia; obłuda. „Olbrzym Próżność nakłonił olbrzyma Energię do użycia olbrzyma Obłudy” (Tragiczni komedianci George’a Mereditha, 1880). Olbrzym dzwonów — Zygmunt. „Lecz jeszcze na Wawelu milczy olbrzym dzwonów” (Stefan Czarniecki 4,148 Kajetana Koźmiana). Olbrzym — myśl, pasja, charakter, wielostronność, uczoność. ,,(Renesans) — okres, który potrzebował i płodził olbrzymów myśli, pasji, charakteru, wielostronności i uczoności” (Dialektyka przyrody Friedricha Engelsa). Temperament — sangwinistyczny; „pierwiastek” — powietrze. W marzeniu sennym: wyższe aspiracje, wygórowane dążenia.

Lis jest symbolem oszustwa, złodziejstwa, fałszu, obłudy, pochlebstwa; krwiożerczości; tchórzostwa; niewdzięczności, egoizmu; mściwości; złośliwości; żarłoczności; diabła, obłudnego kaznodziei; podstępu, forteli, cz. 3 4,7, Szekspira). Przysłowie wł.: Więcej wskórasz lisim ogonem niż lwim pazurem. Lisie wykręty. Lis — obłuda. W bajce Ezopa Lis i winogrona lis, widząc, że nie dosięgnie wysoko rosnących gron, woła: „Kwaśne winogrona!” Farbowany lis — człowiek fałszywy, hipokryta, faryzeusz, oszust. Lis — pochlebca. W bajce Ezopa Kruk i lis, lis wychwala głos siedzącego na gałęzi kruka, który trzyma w dziobie kawał sera; przebiegłości, przechytrzonej chytrości, sprytu; samochwalstwa; pociągu płciowego, płodności; samotnictwa, ostrożności, skrytości, cierpliwości. \V tekstach bliskowschodnich (wraz z Biblią) i egipskich lis może często oznaczać naprawdę nie lisa właściwego, ale szakala lub fenka pustynnego. Według pisarzy starożytnych (i w bajkach) list jest przyjacielem węża, a wrogiem orła, kruka i czapli, służką lwa i oszustem wyzyskującym łatwowierność naiwnych gęsi i niedoświadczonych koźląt. Jako przewodnik dusz zmarłych lis prowadzi je przez wykopane przez siebie podziemne korytarze (ale też i żywego Orfeusza do piekła na poszukiwanie Eurydyki). Lis — chytrość, zręczność. Ulubiony temat folklorystyczny, niekiedy jako przeciwieństwo odwagi (lwa). Lisem podszyty — sprytny, chytry, przebiegły. „Lis zna wiele sztuczek, jeż jedną, ale wielką” (Satyry fragm. 83 Archilocha, ok. 700 p.n.e.). Guido da Montefeltro mówi w Boskiej Komedii (Piekło 75—7) Dantego: „Nie lwie, lecz lisie chowałem skłonności, wszelkich podstępów, wszelkiej ścieżki krzywej świadom” (tł. E. Porębowicza). „Gdzie lwia skóra za krótka, trzeba ją uzupełnić skórą lisa” — uwaga wodza spartańskiego, Lizandra, gdy mu zarzucono, że ucieka się do podstępów wojennych. Lis pozbywa się pcheł, jak powiadają, przez zanurzanie się stopniowo, począwszy od ogona, w wodzie. „Gdzie tylko lis swój nos potrafi wsunąć, tam przepchnie także resztę ciała” (Henryk VI kruk zaczyna śpiewać, ser wylatuje mu z dzioba, lis porywa ser i zmyka. Przysłowie: Chwaliła liszka kruka, że z pióry białymi. Przysłowie nm.: Lis kłania się płotowi, myśląc o ogrodzie. Lis — zadowolony z siebie samochwał. Przysłowia: Każda liszka swój ogon chwali. Lis rad, kiedy go klną. W bajce 5,5 Ezopa, gdy lis ogon utracił, namawiał inne lisy, aby obcięły sobie ogony. Lis — skrytość. Przysłowie: Siedzi (dyszy) jak lis w jamie. Lis — ostrożność. Lisi krok — chód ostrożny, skradający się. Lis zwiadowcą. Trakowie nie wchodzili na zamarzniętą rzekę, póki jej lis nie przekroczył (Historia naturalna 8,42 Pliniusza St.; O przemyślności zwierząt 13 Plutarcha). Czarodziejski lis teumesseński, nasłany przez Dionizosa na zgubę Tebańczyków, był nie do doścignięcia. Amfitrion spróbował go upolować przy pomocy cudownego psa Prokrydy (żony Kefalosa), który potrafił doścignąć każde stworzenie. W czasie pościgu Zeus, aby wybrnąć z sytuacji nic do rozwiązania nawet przez ojca bogów, zmienił oba zwierzęta w kamień. Lis — zwierzę słoneczne. W czasie rzymskich cerealiów (12 I V), plebejskiego święta powrotu Prozerpiny na ziemię, pędzono gromady lisów (świętych zwierząt Cerery) z przywiązanymi do ogonów zapalonymi pochodniami, dla ochrony zasiewów. Podobnie postąpił biblijny Samson, aby zniszczyć plony Filistynów (Sędziowie 15,4 —5), co w Biblii było prawdop. wspomnieniem niezrozumiałego już rytuału zapewnienia urodzaju. Obecnie „Lis Samsona” to dystynkcja honorowa w wojsku izraelskim. Lis — popęd płciowy; płonąca barwa sierści lisiej i puszystego ogona — pożądanie. „Schwytajcie dla nas liszki małe, które niszczą winnicę, bo winnica nasza zakwitła!” mówi Oblubienica w Pieśni nad pieśniami 2,15; winnica reprezentuje Oblubienicę. Lis w tradycji rabinicznej — pogardy godny, tchórzliwy, chytry, krwiożerczy oprawca. Jezus nazywa Heroda lisem (Ew. wg Luk. 13,32). Psalmista mówi o wrogach swoich, że zstąpią do otchłani i staną się pastwą lisów, tj. umrą i zostaną pożarci przez padlinożerne szakale (62,11). W Modlitwie Jeremiasza Proroka czytamy: „Góra Syjon zginęła; lisy chodziły po niej” (Treny Jeremiasza 5,18), tj. szakale żerowały. Lis — obłudny, fałszywy kaznodzieja, prorok. „Jak lisy byli prorocy twoi, Izraelu” (Ezechie! 13,4); jak lisy, które grzebaniem jeszcze bardziej rozwalają ruiny, tak fałszywi prorocy kłamliwymi przepowiedniami rozwalali ruiny królestwa po deportacji w 597 r. p.n.e. W plastyce średniowiecznej, na płaskorzeźbach katedr, lis w przebraniu mniszym czyta z mszału i prawi kazania gęsiom, aby je za chwilę pożreć. Lis — zatwardziałość w grzechu. Przysłowie tac.: Liszki tylko sierść odmieniają, nie obyczaje. Lis w śrdw. — szatan, diabeł, heretyk, chytry grzesznik. Lis łowi podstępem ptaszki, jak diabeł duszyczki. Sw. Jan czynił z lisa synonim złego ducha. W plastyce: Nieumiarkowanie jeździ na lisie trzymającym gęś w zębach. Lis — wielki bohater śrdw. Powieści o Lisie (fr. Roman de Renart), przedstawiającej m.in. konflikt sprytu i zręczności z nieokrzesaną siłą. Lis czarnoksiężników to demon, chochlik przybierający postać dziewczyny, pięknej uwodzicielki, zmyślny pomocnik wróżek. W folklorze chińskim i japońskim jest to demon umiejący się zmieniać w inne zwierzęta, również w kobietę, a w starszym wieku zostać niebiańskim lisem o dziewięciu ogonach. Stuletni lis zmienia się w maga, a tysiącletni wznosi się wprost do nieba. W Japonii — bóstwo ryżu. Lis — skąpy gospodarz. Z bajki Ezopa Lis i Żuraw: Lis zaprasza Żurawia na obiad i daje mu jeść na płaskim talerzu; za to, gdy Żuraw zaprosił Lisa, częstował go z naczynia o wąskiej szyjce. Scena często wyobrażana w plastyce (freski, wczesne drzeworyty). Lis (Yulpecula) — gwiazdozbiór nieba płn., w Polsce widzialny latem i jesienią. W heraldyce: chytrość, przebiegłość stratega; umiejętność wywinięcia się z opałów, wydostania się z tarapatów; fortel obronny. Wiek ludzki — człowiek pięćdziesięcioletni. W marzeniu sennym: (zabić lisa) powodzenie.

(Sidło, Matnia, Niewód, Więcierz) Sieć symbolizuje sidła, pułapkę; coś, co usidla, chwyta w matnię psych. a. moralną; więź, więzy, pęta, splątanie, pożeranie, chwytanie, gromadzenie, zbieranie, kolekcjonerstwo; rybołówstwo; poszukiwanie bóstwa; niebo, Królestwo Niebieskie, gwiazdy, promienie słoneczne; miłość, miłość do świata, kobietę, płodność; przebiegłość, magiczną władzę; prawo; strach, śmierć, piekło, zmartwychwstanie. Sieć czterech wiatrów — władza magiczna; atrybut i broń (obok łuku, strzał, maczugi i piorunów) boga Marduka z mitu babilońskiego. Sieć promieni słonecznych — atrybut boga Słońca panteonu mezopotamskiego, Szamasza, jako zwycięzcy ciemności na niebie i Ziemi, badacza serc śmiertelników, dawcy życia i źródła praw. Sieć — broń i atrybut bogów nieba, jak ind. Waruny, pana niebios, podpory prawa kosmicznego i moralnego, oraz bogów wód i oceanów, łowiących siecią ryby w odmętach podświadomości, jak babiloński Ea, bóg wody i mądrości; przeciwieństwo miecza herosów. Sieć — miłość do świata doczesnego. „Jak ryby schwytane w wielką sieć i wyciągnięte na brzeg, tak popadają ludzie w miłość do świata i w wielką niedolę” {Mahabharata ks. 12). Sieć — poszukiwanie bóstwa; atrybut mistyków perskich, łowiących Boga siecią. Sieć, sidła — śmierć, strach, piekło. „Ogarnęły mnie sidła śmierci i sieci otchłani, ucisk i boleść przyszły na mnie” {Psalm 114 3—4). Sidła duszy — wargi głupca. „Usta głupca są jego zgubą, a jego wargi sidłem dla jego duszy” (Ks. Przypowieści 18,7). Sidło dla człowieka — nierozważne ślubowanie {Ks. Przypowieści 20,25). Sieć, sidło, niewód — kobieta. „Bardziej gorzka niźli śmierć jest niewiasta, która jest sidłem łowców, a serce jej niewodem, ręce jej pętami” {Eklezjastes 7,27). Sieć — sidła, pułapka, usidlenie, sieć do wiązania stóp zapobiegająca ucieczce. „Zastawił (Pan) sieć na nogi moje, zawrócił mnie” {Treny Jeremiasza 1,13). „Zastawię nań sieć moją, i będzie pojmany niewodem moim” {Ezechiel 12,13). Sieć pajęcza — prawo. „Prawo to sieci pajęcze: jak one chwytają stworzenia słabsze, silniejsze zaś przepuszczają, tak w tych więzną mali i biedni, bogaci zaś i możni nie dają się schwytać” (Anacharsis, legendarny książę scytyjski z VI w. p.n.e., zaliczany niekiedy do siedmiu mędrców starożytności; wg Valeriusa Maximusa 7, 2, 14). Sieć — sklepienie niebieskie; sieć gwiazd i gwiazdozbiorów, pozornie rzadka, nie pozwala jednak nikomu wyrwać się z granic i praw Wszechświata i utrzymuje porządek kosmiczny (gr. Themis ’porządek’, uosobienie sprawiedliwości, bogini mądrości i dobrej rady, tłumaczka woli bogów, córka UranosaNieba i GaiZiemi). Ludzkość żyje pod siecią nieba, a wszelki grzech zakłóca równowagę kosmosu, którą przywrócić może ofiara. Sieć — miłość, płodność, strój bogiń miłości i ich kapłanek: połączenie ubioru z nagością, atrybut kreteńskiej bogini Britomartis (po kreteńsku ’słodkie dziewczę’), niekiedy utożsamianej z gr. Artemidą; córka Zeusa, ukochana przez króla Krety, Minosa; ścigał ją przez dziewięć miesięcy aż, w rozpaczy, skoczyła z wysokiej skaty w morze, ale rybacy schwytali ją w sieć (stąd jej inne imię, Diktynna, od gr. diktyon ’sieć’) i uratowali. Gdy gr. bógkowal Hefajstos przyłapał swą małżonkę, boginię miłości, Afrodytę, w łóżku z Aresem, nakrył oboje siecią (która może była strojem bogini?), po czym zwołał innych bogów, aby wystawić zdrajczynięijej kochanka (a także i siebie) na pośmiewisko. „Serca wplątane w miłosne sieci” {Raj odzyskany 2,161 Johna Miliona). „O! gdzie miłość sta wia siatki, nie figlujcie, moje dziatki!” {Śluby panieńskie 1,6 Aleksandra Fredry). Sieć, sidło — śmierć. Klitajmestra oplatała siecią swego męża, Agamemnona, aby go zabić. Ran, skandynawska bogini morza, małżonka boga mórz, Aegira, chwytała w sieci zatopionych marynarzy i podejmowała ich, wraz z małżonkiem, na podwodnych ucztach. ,,Pochwyciły mnie sidła śmierci” (2 Ks. Król. 22,6). „Męczennicy zabici w wojnie Kupidyna; martwe ich lica ostrzegają ciebie przed wejściem w śmierci sieć nieubłaganą” {Perykles 1,1 Szekspira). Białe sieci — dokumenty prawne; kruczki prawnicze. ,,Atakują dobra innych ludzi swymi białymi sieciami”, tac. Albo rele aliena oppugnal bona {Persa 74 Plauta). Sieć i trójząb zob. Trójząb (gladiatorzy retarii ’siatnicy’). Sieć, niewód — Królestwo Niebieskie. ,,Podobne jest Królestwo Niebieskie do sieci zapuszczonej w morze i zagarniającej ryby wszelkiego rodzaju. Którą, gdy była pełna, wyciągnęli na brzeg, a usiadłszy dobre wybrali, a złe wyrzucili” (Ew. wg Mat. 13, 47—8). Sieć — atrybut wielu bóstw wschodnich, przedstawianych z siecią, którą łowią, przyciągają do siebie i ujarzmiają ludzi; podobnie w Nowym Testamencie sieć występuje jako symbol działalności Boga, nawiązujący do zawodu apostołówrybaków. Atrybut apostoła Andrzeja, rybaka galilejskiego, pierwszego, który poszedł za Jezusem {Ew. wg Jana l, 40—l), brata SzymonaPiotra, któremu rzekł Jezus: „Nie bój się, odtąd już ludzi łowić będziesz” {Ew. wg Łuk. 5,10). Sieć z rybami (w chrzęść.) — Kościół. Sieć rybacka, włók, niewód, więcierz — łowy w mrokach podświadomości. Łowić ryby suchą siecią — ciągnąć zyski z cudzej pracy. Łowić ryby złotą siecią — więcej inwestować niż uzyskiwać. „To świat na opak, co złotą siecią łowi, bo koszt przewyższa zarobek” (Luter). Sidło — pułapka. Przysłowie: Kto na kogo sidła zakłada, sam czasem w nie prędzej wpada. Sieć (Reliculum) — gwiazdozbiór nieba płd., w Polsce niewidzialny. W marzeniu sennym: (pusta) bieda; (pełna) bogactwo; (rozdarta) rozczarowanie.

Kogut jest symbolem Słońca, światła, świtu; czujności; Sędziego Świata, Chrystusa; zmartwychwstania; czasu; św. Piotra, zdra dy, pokuty; Szatana; zwycięstwa, sławy, honoru, wyzwania; mądrości, inteligencji; zasługi; waleczności; pracowitości, energii, pośpiechu; zdrowia; wróżby, prognozy pogody; egotyzmu; cudzołóstwa, chuci, płodności, męskości; pewności siebie; kazirodztwa; zazdrości; jest talizmanem przeciw ,,złemu oku”; zob. Kamień (koguci). Kogut na Bliskim Wschodzie i w Grecji — Słońce i ogień. Dzięki ognistoczerwonemu grzebieniowi, lśniącym piórom i pianiu o świcie. Poświęcony był bogom słonecznym, takim jak HeliosApollo (bo obwieszczał wschód słońca). Atena, Asklepios (bo ..kto rano wstaje, temu Bóg daje…” zdrowie), Mitra, Ormuzd, ale także bóstwom księżycowym (gdyż reaguje na światło obu ciał niebieskich), takim jak Selene, Persefona i Hermes, przewodnik dusz zmarłych, a zarazem opiekun ludzi wcześnie wstających: kupców, pasterzy, żeglarzy. Uważano w czasach, gdy nocy nie rozjaśniano sztucznym oświetleniem, że pianie koguta odstrasza nie tylko czarownice i wróżki, mgły i niezdrowe powietrze nocne (zwłaszcza jeżeli kogut był czerwony), złe duchy i demony (krwią jego smarowano kamień węgielny domu), które ulatywały przed jego pianiem (zwłaszcza jako świętego ptaka kultu Mitry), ale, wg Historii naturalnej Pliniusza, nawet lwy. Mimo że kogut jest związany z ogniem, pianie jego ma, w wierzeniach ludu. uśmierzać pożary (czerwonego kura). Lampy w kształcie koguta symbolizowały Chrystusa; wizerunki koguta na grobowcach — zmartwychwstanie. W mitologii gr. Alektryon (gr. ’kogut’), •towarzysz Arcsa w pijatykach i potajemnych romansach; gdy Ares spał z. Afrodytą (żoną Hefajstosa), Alektryon alarmował kochanków, że już świta, że wschodzi wszystkowidzący Helios. Ale pewnej nocy zaspał i słońce zaskoczyło tę parę. Za karę Ares zmienił Alektryona w koguta, razem z jego hełmem, ostrogami i pióropuszem. Daniel Naborowski w wierszu Kur na krzemach… pisze: „Kur z nami wespół oko podnosi do nieba, słońce w ciemnym obłoku upatrzy jak trzeba, jego promień wschodzący wita swym śpiewaniem, dzieli czas południowy, dzieli świt z zmierzkaniem. Straż nocną odprawuje, o północy czuje, jutrzenkę poprzedzając, bliski dzień zwiastuje. Jego głosu rzemieślnik i oracz słu chają, na głos jego podróżni w drogę wyjeżdżają. Wielkie pożytki z kura, przyznać to kurowi — stąd kur był na baczeniu Pitagoresowi” (75 —84). Kur był też emblematem kapłana głoszącego ewangelię. Kogut — czujność. Według wierzeń ludowych był to pierwszy ptak. który zapowiedział narodziny Jezusa, i dlatego pieje przez całą noc Bożego Narodzenia; on też (wraz z kogutami’na wieżach kościelnych) pierwszy zapowiedzieć ma zmartwychwstanie ciał i nadejście dnia Sądu Ostatecznego. Kurki na wieżach zakładano od IX w.: w Brescii i Rzymie we Włoszech, w Winchester w Anglii itd. Żelazny kurek, wraz z. takąż chorągiewką, obracając się wskazuje kierunek wiatru, a więc przepowiada pogodę, a przy tym pierwszy, bo z wysoka, dostrzega promienie brzasku, stąd też oznacza przewidywanie (oświecenia duchowego, nadejścia. SłońcaChrystusa), które jest połączeniem czujności z inteligencją. Na kościołach ewangelickoaugsburskich bywa zastępowany przez łabędzia. Wacław Potocki pisze: „Czemu kurka stawiają na kościelnej bani? Żeby ludzi do modlitw budził conajraniej”. W islamie kogut cieszy się wielkim szacunkiem, bo wzywa do salatu (modlitwy). Według legendy muzułmańskiej Mahomet spotkał w pierwszym niebie koguta tak olbrzymiego, że sięgał grzebieniem drugiego nieba. Pianie jego o świcie zrywało ze snu wszelkie stworzenie prócz człowieka. Zob. Żółw (zwierzę demoniczne). Kogut — życie i odrodzenie (poranne odrodzenie Słońca), odwrotność i wróg bazyliszka. Jako ptak życia w kultach starożytnych ofiarowywany bogom zamiast ofiar ludzkich, później jako ofiara dostępna nawet ubogim. Kogut — męskość, urodzaj, płodność (z racji bujnego życia płciowego). Obnoszony w wielu krajach według starej tradycji na wiosnę, później na Wielkanoc albo w Niedzielę Palmową, przez młodzież śpiewającą okolicznościowe pieśni, składającą życzenia pomyślności, dobrego urodzaju. w zamian za datki. Z czasem koguta żywego zastępowano sztucznym z pieczywa, ze słomy, z pakuł, ustrojonego w pióra. Dziś kogut reprezentuje męską dumę, pychę, męski szowinizm. Jąder koguta uży wano w starożytnym Rzymie jako afrodyzjaku. Kogut w śrdw. — cudzołóstwo i zabronione pożądanie seksualne, m.in. z powodu kazirodztwa popełnianego nagminnie przez koguty z córkami, matkami i siostrami, czego się kogut, według Ezopa. nie wstydzi, bo one lepiej niosą. Kogut i kura ptakami wróżebnymi. Wieszczkowie legionów rzymskich wróżyli dowódcom w czasie kampanii wojennych z piania kogutów i z apetytu świętych kur. Były to ptaki chtoniczne i dlatego wróżebne. Kogut — walka i waleczność. Nie wspomina o nim ani Homer, ani Siary Testament; w Grecji wprowadzono go szerzej od czasu wojen perskich, początkowo tylko do walk kogutów, ulubionego hazardu i widowiska Persów; za najwaleczniejsze uchodziły koguty z Tanagry i Rodosu. W Brytanii instytucja walki kogutów była pod opieką królów; zakazano uprawiania jej dopiero w 1849 r. W sztuce antycznej kogut jako emblemat walki często obok Pallas Ateny występującej w pełnej zbroi i w peplosie; i bogini, i ptak w równie dumnej postawie. Niekiedy widać go w walce z żółwiem, który reprezentuje wówczas pierwiastek demoniczny. W sztuce starochrześcijańskiej przedstawiany obok św. Piotra jako jego znak rozpoznawczy. Kogut — zdrada i pokuta (zwłaszcza machający skrzydłami). „I wspomniał Piotr na słowa Jezusowe: ”Pierwej niż. kur zapieje trzykroć się mnie zaprzesz”. A wyszedłszy na dwór, gorzko płakał” (Ew. wg Mat. 26,75). Jezus mówi tu o trzeciej straży nocnej: Żydzi dzielili noc na cztery straże: początkowa, północna, pianie koguta i straż poranna. Dzięki temu stał się kogut w chrześcijaństwie symbolem czujności, a także umartwiania się. wstydu. oraz atrybutem św. Piotra. Kogut — zdrowie. W starożytnej Grecji zwykła ofiara składana Priapowi i Asklepiosowi, bogu medycyny i leczenia. Ofiarować koguta Asklepiosowi znaczyło podziękować bogu za powrót do zdrowia. Ostatnie słowa Sokratesa (Fedon 118 Platona) po wypiciu cykuty (szaleju, blekotu?), skierowane do przyjaciela: „Kritonie, jesteśmy winni koguta Asklepiosowi! Oddaj go, a nie zapomnij!” Wyraża się w tym rola kogu ta jako przewodnika dusz zmarłych. Dlatego był też emblematem Attisa, boga słonecznego zmarłego i zmartwychwstałego. Ostrogi koguta służyły jako środek przeciw skurczom i drętwieniu nóg, podobnie jak skórka węgorza lub zajęcza łapka. Kogut i wąż to emblematy medycyny i farmaceutyki. Biały kogut poświęcony był Zeusowi, dlatego Pitagoras, według legendy, nie pozwalał ptaka zabijać ani jeść. Oznacza: świt, szczęście, człowieka świątobliwego. Był przyjacielem Allacha i ’jego proroka; jego pianie zdradza obecność anioła. Czerwony kogut — świt, błyskawica, duch ognia (czerwony kur — pożar), amulet przeciwogniowy. Według mit. skand. zapowie ragnarek (zmierzch i upadek bogów. koniec świata); wyobraża katolicyzm jako przeciwieństwo protestanckiego lisa. Czarny kogut — ptak nocy, śmierci, nieszczęścia, zdrady. Kogut galijski — godło narodowe Francji od czasów Rewolucji Francuskiej; jego pochodzenie jest niepewne; GaIIowie nie używali go jako godła; koguty do walk Rzymianie sprowadzali z Galii, stąd po łacinie’ ^allus to ’kogut’ i ’Gali’. W heraldyce: czujność, zapał religijny, odwaga, gotowość do walki. Jako znak masoński reprezentuje czujność i światło wtajemniczenia. W alchemii: emblemat rtęci. W marzeniach sennych: symbol czasu (wraz z. wężrm); (piejący) szybki sukces; (spokojny) kłótnia. W czasie sabatów czarownic koguty miały dawać znak pianiem, że czas uciekać. Grzebień koguci — świt, błyskawica; człowiek próżny; czapka błazeńska. Chantecler: postać koguta z wielu wersji Powieści o Lisie (fr. Roman de Renart. ok. 1175—ok. 1205) i z dramatu (1910) Edmonda Rostanda, gdzie się kogutowi wydaje. że to jego piękna pieśń zmusza co rano słońce do pojawienia się na niebie.