Sen (spanie) symbolizuje świat, życie, tajniki życia, słodycz życia, skracanie życia, życie duszy; kochanka maku; przypomnienie, przemijanie, śmierć, cud Natury, mamkę Natury; ogień, wodę; pożywienie, smaczne jadło, odświeżającą kąpiel; płaszcz; folgę frasunku; stan bezgrzeszny, świętość, dar Nieba; majątek biedaka, równacza ludzi, przyjaciela w niedoli, dobroczyńcę, brata, lekarza dusz chorych; pochlebstwo; złodzieja. Sny (marzenia, widzenia senne) symbolizują sybille, duchy przeszłości, posłańców wieczności, dzieci Nocy, dzieci boga Snu, dar boski, głos przestrogi. Synów Ziemi; cza ry, tajemnice, proroctwo, (opaczne) wróżby, nadzieję; to, co nie znika; nieśmiertelność; prawdę życia; marność, majątek nędzarza; oszustwo, ułudę; własny świat śpiącego, obraz trosk dziennych, resztki dnia; charakter człowieka, stłumione pragnienia, psychozę, podświadomość. Sen twardy, kamienny, narkotyczny. ,,Przypuścił tedy Pan Bóg twardy sen na Adama; a gdy zasnął, wyjął jedno żebro z niego” (Gen. 2.21). „Sen kamienny —sen bez widziadeł, sen dobroczyńca i brat. Lekarz dusz chorych” (Zmora Andrzeja Struga). Letarg — śmierć pozorna, sen cechujący się brakiem reakcji na bodźce. „Jezus Maryja! — ha! — czy pochowana w letargu — żywam się tu obudziła…” (Beatryks Cenci, 3,4 Słowackiego). Wizja — widzenie ukazujące się człowiekowi na jawie, nie we śnie. „I ukazał się Pan Abramowi i rzekł mu: Potomstwu twemu dam ziemię tę” (Gen. 12,7). Sny od czasów starcz, uważane za sposób objawiania się inspiracji duchów, za materiał do wróżb, przepowiedni i proroctw, a także sposób porozumiewania się zmarłych z żyjącymi. Widmo Scypiona St. ukazuje się we śnie Scypionowi Mł. i napomina go, aby lekceważył sławę, kochał ojczyznę i hołdował cnocie (O republice 6, Somnium Scipionis Cicerona). W tragedii Racine’a Atalia (1691) Jezabel, nieżyjąca matka bohaterki, ukazuje się jej we śnie i trzykrotnie ostrzega ją przed zemstą Boga (por. 4. Ks. Król. 9). Objawienie się bóstwa a. aniołów we śnie — rozkaz a. proroctwo. W Egipcie sny uważano za wysłanników Izydy. Biblijny Jahwe mówi do Abrama: „Gościem będzie potomstwo twoje w ziemi nieswojej” (Gen. 15, 12—13). Bóg ostrzega we śnie Abimelecha, króla Gerary, aby nie tykał Sary, bo w istocie jest ona nie siostrą, ale żoną Abrahama” (Gen. 20, l—8). „Pan Bóg snami pisze naszą przeszłość i przyszłość” (Samuel Zborowski 4. 65—6 Słowackiego). Sen Jakuba zob. Drabina (Jakubowa). Sny — proroctwo, wróżba, przepowiednia symboliczna. „I (Józef) rzekł do braci: (…) Śniło mi się. żeśmy wiązali snopy na polu (…), a wasze snopy, wokoło stojące, kłaniały się snopowi memu. Odpowiedzieli (…): Czyż królem naszym będziesz?” (Gen. 37. 6—8). Sen wieczny, nieprzespany — śmierć (ifremiasz, 51,39). „Umrzeć — zasnąć. — Zasnąć! Może śnić? w tym sęk cały” (Harftlet 3.1 Szekspira, tt. J. Paszkowskiego). Sen — brat Śmierci; zob. Śmierć (siostra Snu). Przysłowie: Sen obraz śmierci. Zasnąć z ojcami swoimi — umrzeć. ..(Pan do Mojżesza:) Oto ty zaśniesz z ojcami twymi, a ten lud powstawszy będzie cudzołożył z bogami cudzymi” (Deul. 31,16). Swoim Bóg daje we śnie, przysłowie nm. o ludziach, którzy coś osiągnęli bez widocznego wysiłku. „Na nic wam się nie przyda wcześnie wstawać, późno się kłaść, spożywając chleb w troskach: wszak On swoich i we śnie obdarza” (Psalm 126 1—3). Sen — słodycz pracownika, przekleństwo bogacza. ,,Słodki jest sen dla pracującego, czy mało zje czy wiele; lecz nasycenie nie dopuszcza spać bogatemu” (Eklezjastes 5,11). Spać z kobietą (a. mężczyzną) — żyć z nią (z nim), mieć z nią (z nim) stosunek płciowy. „(Sychem) rozmiłował się w Dynie i porwał ją i spał z nią, gwałt uczyniwszy pannie” (Gen. 34, 1—2). Sen sprawiedliwego — beztroski, spokojny. „Synu mój (…) strzeż zakonu i rady, a będą życiem dla duszy twojej (…), wtedy (…), jeśli zaśniesz, nic zlękniesz się; będziesz odpoczywał i będzie słodki sen twój” (Ks. Przypowieści 3, 21—4). Ospałość — lenistwo. „Lenistwo przywodzi ospałość” (Ks. Przypowieści 19.15). Miłość snu — rozczarowanie; bieda. ..Nie kochaj się w spaniu, aby cię ubóstwo nie przycisnęło” (Ks. Przypowieści 20,13). Przysłowie nm.: Niejeden tak długo śnił o szczęściu, że je na koniec prześnił. Sny — oszustwo, ułuda, marność, opaczna wróżba. „Jak ten, co chwyta cień i wiatr goni, tak i ten. który daje wiarę snom kłamliwym. (…) Nie przykładaj do nich serca swego. Wielu bowiem sny w błąd wprowadziły i upadli mając w nich nadzieję” (Eklezjastyk 34, l—7). ..Co się śni w nocy, to często ino sprawy akurat przeciwne wróży” (Metamorfozy albo Zloty Osioł. 4,27 Apulejusza, tł. Edwina Jędrkiewicza). Przysłowia: Śniłeś o weselu, a dowiadujesz się o pogrzebie (ang.). Tous songes sont mensonges fr. ’wszystkie sny są kłamstwami’. Nie ma tego w świecie, co się we śnie plecie. Sen mara. Bóg wiara. „Nie zawsze jednak mara to jest płonna, co we śnie człowiek i widzi, i czuje (…), czasem ostrzega, czasem coś zwiastuje” (Balon, czyli wieczory puławskie 1. 10, l—6 F, D. Kniaźnina). Spać w prochu ziemi — być umarłym. „A wielu tych. co śpią w prochu ziemi, ocuci się, jedni do żywota wiecznego, a drudzy na hańbę, aby widzieli zawsze” (Daniel 12,2). Sen — dar boski. „Sen jest od Zeusa” (Iliada l, 63 Homera). „Pierwszy sen. ów dar bogów najsłodszy” (Eneida 2, 269 Wergiliusza, tł. Wandy Markowskiej). Bramy snów zob. Brama. Sny —dzieci Nocy (Teogonia 212 Hezjoda). Sny — własny świat człowieka. ,,Na jawie ludzie żyją na wspólnym świecie, ale we śnie każdy wędruje po swoim własnym” (Heraklit cytowany w Moraliach 166C Plutarcha). Sny — synowie Ziemi, geniusze o czarnych skrzydłach (Hekabe 21 Eurypidesa). Sny — myśli minionego dnia; nocny obraz trosk dziennych. „Zazwyczaj owe błąkające się widzenia senne głównie tych spraw dotyczą. o których się za dnia myślało” (Dzieje 7,16 Herodota, wg tł. Seweryna Hammera). „To są ludzkiej własności narowy, że. co dzień cały w sercu tkwi boleśnie, na noc pi\ chodzi do głowy” (Dziady cz. IV 576 —8 Mickiewicza). Sen — równacz ludzi. ..Kiedy śpią, nie odróżnisz uczciwego od złoczyńcy, stąd powiedzenie, że przez pół ich życia nie ma różnicy między szczęśliwcem a nieszczęśnikiem” (Etyka Nikomachejska l, 13, 13 Arystotelesa). Sny — dzieci boga Snu, Hypnosa: Morleusza, zsyłającego sny o ludzkich kształtach, Eikelosa (Ikelosa a. Fobetora) — sny o zwierzętach i Fantasosa — sny o przedmiotach. Sny między północą a świtem uważano w staroż. i śrdw. za szczególnie znaczące zapowiedzi przyszłych wydarzeń. Sen — stan bezgrzeszny, świętość. Przysłowie: Kto śpi, ten nie grzeszy. Lać. żart. śrdw. sofizmat uczniowski: Qui bibit dormit, qui dormit non peccat, qw non peccat sanctus est ’kto pije. ten śpi; kto śpi. ten nie grzeszy; kto nie grzeszy, świętym jest’. ..Wszystkie uciechy świata to tylko krótki sen!” wł. Che quanto piace al mondo e breve sogno! (Canzoniere 1,14 Petrarki). Sen — złodziej czynnych godzin życia. Przysłowie: Spanie ujma żywota. Sen — folga frasunku (przysł.). Śpiący — motyw folklorystyczny i mitologiczny, rozpowszechniony na świecie, mó wiący o pasterzuSłońcu pasącym owcechmury, który wchodzi dojaskiniciemności Nocy a. Zimy (żeńskim ich odpowiednikiem byłaby Śpiąca Królewna uosabiająca wegetację ujętą snem zimowym i przebudzoną przez królewiczaWiosnę), a. o bohaterze kryjącym się w pieczarze przed pościgiem tyrana a. uzurpatora i śpiącym tam snem nieprzespanym; obudzi się. gdy jego kraj znajdzie się w niebezpieczeństwie. Legendy o ,,śpiących rycerzach” osnute były wokół postaci wielkich władców, jak Artur, Karol Wielki, Fryderyk I Barbarossa, Fryderyk II Hohenstaufen, Bolesław Chrobry a. Śmiały. wodzów, jak Roland, Karol Chodkiewicz, Stefan Czarniecki, bohaterów lud., jak Stieńka Razin, Pugaczow itd., męczenników, jak Siedmiu śpiących z Efezu. Sen Almaszara — zamki na lodzie, płonne projekty, próżne marzenia, jeszcze skóra na niedźwiedziu, a już ją sprzedają. Almaszar zainwestował wszystkie pieniądze w kosz wyrobów szklanych i śnił na jawie, że się na nim wzbogaci, ale mimowolnym kopnięciem stłukł wszystko szkło (Opowiadanie balwierza o piątym bracie w Baśniach z 1001 nocy). Sny — tajemnice. „Sny lekkie, sny płoche nas bawią, które się nam podobno nigdy nie wyjawią” (Tren Xl 13—14 Jana Kochanowskiego). „Sny — to sny (…) tajemne światy” (Pokolenie Marka Świdy 1,1 Andrzeja Struga). Sen — płaszcz; pożywienie; woda; ogień; chłód; pieniądze; waga. ,,Błogosławiony. który sen wynalazł, ten płaszcz, który okrywa wszystkie myśli ludzkie, pożywienie, które nam uśmierza głód, wodę, która gasi pragnienie, ogień, który w zimnie zagrzewa, chłód, który łagodzi upał, i na ostatek pieniądz obiegowy, za który wszystko kupić można, wagę i ciężarki, które równoważą pasterza i króla, prostaka i mędrca” (Don Kiszot 2,68 Cervantesa, tł. A. L. i Z. Czerny). Życie snem, hiszp. La vida es sueflo, tytuł sztuki (1635) Pedra Calderona de la Barca. „We śnie człek królem, inaczej na jawie” (Sonet 87, 14 Szekspira, tł. Jerzego Łowińskiego). Sen Spodka (ang. Bottom’s dream) — o własnym osielstwie; przen. niewczesne dojście do przekonania, że się postępowało jak głupiec (Sen nocy letniej 4.1 Szekspira); tkacz Spodek, któremu Puk nałożył ośli łeb. Sen — mamka natury. „Śnie słodki, ty dobra natury mamko” (Henryk IV, cz. 2 3,1 Szekspira, tł. L. UIricha). „O Śnie! pochlebco umysłów szczęśliwych!” (Elegy to Sleep Williama Congreve’a). Sny — charakter śpiącego. ,,Gdyby ludzie chcieli szczerze opowiadać, co się im śni, łatwiej byłoby z tego odczytać ich charakter niż z ich twarzy” {Pisma E 490 G. Ch. Lichtenberga). ,,Drzemkę i sen — dwóch braci najętych na służbę bogom — wyprosił Prometeusz dla ludzi na pociechę” (Die Geschwister l—2 Goethego). Sen — „odświeżająca kąpiel piersi pełnej ran, łagodna oliwa na wszelki serca ból, na uczcie życia najsmaczniejsze danie!” (Makbet 2,4 Friedricha Schillera). Sny — przestroga. „Nie sądzisz, że to głos przestrogi wróżebnie do nas mówi w snach? — Zdarzają się te głosy bez wątpienia, jednak nie nazwałbym przestrogą tego, co zapowiada rzecz nieuniknioną” (Śmierć Wallensteina 5,3 Friedricha Schillera). Długi sen — śmierć. „Dobranoc, Gordon! Gotuję się na długi sen, bo ból ostatnich dni był wielki. Postaraj się, by mnie za wcześnie nie zbudzono” (Śmierć Wallensteina 5,5 Friedricha Schillera), ostatnie słowa bohatera. „Wieczny pokój to senne marzenie i nawet nie piękne” (Helmuth von Moitke na temat idei Immanuela Kanta wyrażonej w pracy Projekt wiecznego pokoju, 1795). Sen — przyjaciel w niedoli. „Nazwano ciebie, Śnie, druhem w niedoli, lecz ten, kto cię tak nazwał, był szczęściarzem” (The Curse ofKehama 15,12 Roberta Southeya). „Sny są tym, co najsłodsze i, być może, najprawdziwsze w życiu” (Charles Nodier, 1780—1844). Mary senne — posłańcy wieczności; duchy przeszłości; sybille. „Jak posłance wieczności — błysną i przepadną, jako przeszłości duchy — często przyszłość zgadną, jak wróżące sybille — ciemność do ich ręki składa tyrańskie berło rozkoszy i męki” (Sen. Z lorda Byrona 11—14 Mickiewicza). Sen — życiem (nm. Der Traum ein Leben) tytuł „bajki dramatycznej” (1832) Franza Grillparzera, pomyślany jako odwrócenie tytułu sztuki Calderona Życie snem. Kraina snów — kraj czarów, nieśmiertelności; marzenia senne. „A sen? — ach, ten świat cichy, głuchy; tajemniczy, życie duszy” (Dziady cz. III, Prór log 69— 70 Mickiewicza). Sen — przypomnienie. „Mędrcy mówi^, że sen jest tylko przypomnieniem — mędrcy przeklęci!” (Dziady cz. III, Prolog 73—74 Mickiewicza). „Śnie, tyś krewniakiem śmierci, ekstazy, szaleństwa” (In Memoriam 71 Alfreda Tennysona). Sen — świat. „Świat snem — snu ziemia łożem” (Narodzie mój… 58 Słowackiego). „Sny ostatnie — przechodzą przez włosy” (Kiedy pierwsze kury… 11—12 Słowackiego). „Sen — śmierci brat, kochanek maku” (Beniowski 10, 153 Słowackiego). „Sny to najlepszy dowód na to, że nie jesteśmy tak szczelnie zamknięci w swojej skórze, jak się wydaje” (Dzienniki 1844 Ch. F. Hebbia). „Sny to klucze do wyjścia z siebie” (Le Regne du Silence: Au fil de l’eau G. Rodenbacha). „Marzenia — niedziela myśli” (Journal intime 29 IV 1852 H.P. Amiela). „Sen — tajemnica życia, cudowne dzieło Natury” (Journal intime 20 III 1853 H.P. Amiela). „Sen — najmilszy sposób skracania życia” (Fliegende Blatter 2856103). Sen o szpadzie — (w okresie zaborów) marzenie o walce zbrojnej o niepodległość. Tytuł rapsodu (1905) Stefana Żeromskiego. „Marzenie senne jest (także) psychozą, z jej niedorzecznościami, urojeniami i przywidzeniami” (Abriss der Psychoanałyse 1,5 Sigmunda Freuda, 1940, pośmiert.). Sny — wyraz a. spełnienie pragnienia stłumionego, zdławionego (Freud); spontaniczne i symboliczne przedstawienie aktualnego stanu świadomości (Jung). Sny — majątek biedaka. „Lecz ja, będąc biednym, mam tylko sny moje” (Hę Wishes for the Clofhs of Heaven W. B. Yeatsa). Sny — to, co nie znika. „Im bardziej się starzeję, tym lepiej widzę, że to, co nie znika, to są sny!” (Do pani A. Mawois, 1955, Jeana Cocteau). Amerykański sen (ang. The American Dream) — społeczeństwo amerykańskie, izolowane od rzeczywistości przez fałszywe ideały; samotność, niemożność budowania mostów do serc i dusz naszych bliźnich. Tytuł sztuki (1961) Edwarda Albee, poruszającej ten temat. Spać jak suseł, bobak, świstak, borsuk — głęboko, mocno, bez ruchu. Spać jak zając — czujnie, niespokojnie, z otwartymi oczami. Sen — nadzieja. Ten sen się prześnił — ta nadzieja się rozwiała, zawiodła, nie ziściła się. Sen — przemijanie, nietrwałość. Znikł jak sen, jak senne marzenie.