Krew jest symbolem oczyszczenia, ofiary; proroctwa, wtajemniczenia; przymierza, braterstwa; poświęcenia, męczeństwa, odkupienia; słabości; tabu, czarów, magii, obrony przed demonami; natury, Słońca, ognia, życia, duszy, temperamentu, namiętności, pociągu płciowego; płodności, potomstwa; zdrowia; usposobienia, charakteru, przyzwyczajenia; winy; pochodzenia, rasy, rodu, pokrewieństwa; króla, lwa, złota, wojny, morderstwa, pożywienia zmarłych; zob. Rosa (Krwawa); Wino. Krew — matka ludzi. Gdy Jowisz przygniótł górą Ossą zbuntowanych gigantów, „ziemia, jeszcze dymiącą krwią ich inimieniona (…) krew po wierzchu ciekącą w ludzi przemieniła” (Metamorfozy 1,1581 160 Owidiusza, tł. B. Kicińskiego). ’ Krew jest tabu i święta jako siedlisko życia i duszy (dlatego pełna krwi wątroba uważana była za emblemat życia). U ludów Mezopotamii krew była elementem boskim w człowieku ulepionym z ziemi i krwi bogów; stąd krew była pokarmem wzbronionym. Bóg mówi do Kaina: „Krew brata twego woła do mnie z ziemi” (Gen. A, 10). Bóg do Noego: „Lecz nie będziecie jedli mięsa zwierzęcia z duszą jego, to jest z krwią jego” (Gen. 9,4). „Dusza ciała we krwi jest” (Lev. 17,11). „Każdy, kto by jadł krew, zginie z ludu swego” (Lev. 7,27). W mit. skand, wody Ziemi powstały z krwi Ymira. ,i Krew — życie i zdrowie. Za cenę krwi — za cenę życia, zdrowia. Przypieczętować krwią — poświęcić, narazić życie, zdrowie, Krew z mlekiem — białorumiana cera. Mieć coś we krwi — mieć w naturze, w usposobieniu. Weszło w krew — weszło w przyzwyczajenie, nawyk, stało się drugą naturą. Krew — pokrewieństwo. Krew w kimś zagrała (odezwała się), krew rodu. Krew z krwi i kość z kości moich — z mego rodu. To moja krew! „Krew jego dawne bohatery” (Dziady cz. III 5 Widzenie 23 Mickiewicza). Krew nie woda — krewny bliższy niż inny bliźni, więzy rodzinne są silne; temperament, popęd seksualny daje o sobie znać. Głos krwi — instynkt, popęd naturalny, poczucie więzi rodowej, rodzinnej. Węzły krwi — związki pokrewieństwa, pochodzenia. Ale: Nie idzie się za krwią, lecz za sercem. Krew gaśnie, gdzie interes żyje, tj. związki krwi słabną, gdy idzie o interes. Krew — ofiara, wtajemniczenie; przelana krew jest doskonałym symbolem ofiary najcenniejszej dla bogów. Wyświęcając kapłanów izraelskich Bóg każe smarować krwią barana rogi ołtarza, wylewać krew na podstawę ołtarza i dokoła niej, a następnie smarować krwią uszy, palce i szaty kapłana (Ex. 29,12—21). Grecy leli krew do grobów, aby duchom zmarłych dodać na tamtym świecie siły życiowej: krew jest ich ulubionym napojem. Odyseusz w kraju Kimeryjskim rozmawia ze zmarłymi, którzy zbiegają się do krwi zarżniętych owiec (Odyseja 11 Homera). W kultach Kybele i Mitry chrzczono mystów krwią ofiarnego byka, aby dodać im sił żywotnych i oczyścić ich. Puszczanie, ściąganie krwi — pokuta, ekspiacja; braterstwo; z uszu i języka — pokuta za słuchanie i mówienie złych słów; wyraz miłości do bóstwa albo człowieka; w ceremoniach pogrzebowych — przymierze między żałobnikami a zmarłym; namiastka ofiary ludzkiej lub zwierzęcej; zabieg medyczny stosowany powszechnie w najrozmaitszych schorzeniach przez lekarzy aż do 2. pół. XIX w. Ssanie krwi z ranki drugiej osoby było formą zawarcia braterstwa. W mit. goidelskiej (gaelskiej) Cuchulainn nie mógł po ślubić Deyorgilli, bo wysysał krew z jej rany, a więc stał się jej krewnym. Krew — przymierze. Gdy Mojżesz pokropił lud krwią, powiedział: „To jest krew przymierza, które Pan ustanowił z wami” (Ex. 24,8). Pan rozkazuje dzieciom Izraela w Egipcie nasmarować podwoje i naprożniki domów krwią paschalnego baranka bez zmazy (lub koziołka); w noc noworoczną Pan przejdzie przez ziemię egipską i zabije wszystkich pierworodnych, omijając wszakże domy naznaczone krwią” (Ex. 12, l—14). W wielu kulturach rozpowszechniony był zwyczaj zawierania braterstwa krwi przez zmieszanie krwi ze skaleczonych palców. In sanguine foedus łac. ’przymierze przypieczętowane krwią’. Krew — płodność. Na Bliskim Wschodzie smarowano krwią pierworodnego jagnięcia drzwi albo słupy namiotowe dla odpędzenia demonów i zapewnienia płodności, zwłaszcza przy przeprowadzce plemienia na inne (letnie, zimowe) pastwiska albo przy rytualnych uroczystościach wiosennych. Krew i ciało w Nowym Testamencie (Ew. wg Mat. 16,17; l. List do Kor. 15,50) — zmysłowa, kreaturalna natura człowieka, w przeciwieństwie do boskiego życia duszy, do duchów bożych i samego Boga. Ci, co przyjęli Zbawiciela, „stali się dziećmi bożymi nie z krwi, ani z woli ciała (…), ale z Boga” (Ew. wg Jana l, 12—13). Chrześcijański symbol życia i zbawienia przez przelanie krwi Chrystusa, wyobrażający sakrament chrztu i Eucharystii (Ew. wg Jana 19, 34). Krew pić — być krwiopijcą, pijawką, wyzyskiwaczem. Niezmywalna plama, znamię krwi — nieodkupiona zbrodnia. Lady Makbet mówi: „Co to za ręce? (…) Mógłże by cały ocean te krwawe ślady spłukać z mojej ręki? Nie, nigdy! (Makbet 2,2 Szekspira, tł. J. Paszkowskiego). W obecności mordercy rany zabitego zaczynają na nowo krwawić. Lady Anna: „Patrzcie, panowie, umarłego rany z swych ust zastygłych znów krew świętą sączą! (do Gloucestera:) To obecność twoja krew wyciąga z żył zimnych” (Ryszard III l, 2 Szekspira, tt. L. Uiricha). Ręce pełne krwi — ręce człowieka, który popełnił mord. „Ręce wasze pełne są krwi!” (bajasz 1,15; por. 59,3). Krew niewinna, sprawiedliwa — krew niewinnych ludzi. „Krwi niewinnej wylał Manasses bardzo wiele” (2 Ks. Kroi. 21,16). „Przyjdzie na was wszystka krew sprawiedliwa, która rozlana jest na ziemi, od krwi Abla sprawiedliwego aż do krwi Zacnariasza” (Ew. wg Mat. 23,35). Krew czyjaś spadnie na kogoś, na czyjąś głowę — śmierć,^ męka, obciążająca kogoś winą, obarczająca czyjeś sumienie. „Krew moja na obywateli chaldejskiej ziemi!” (Jeremiasz 51,35). (Gorąca) krew — namiętność, pasja, zapalczywość, wybuchowość. ,,Błogosławieni ci, których krew i rozsądek są we właściwych proporcjach, oni nie będą piszczałką w palcach losu” (Hamlet 3,2 Szekspira). Człowiek krwi, mąż krwi — człowiek splamiony krwią, który kogoś zabił, natura porywcza, gwałtowna, nieobliczalna: nazywano tak króla Dawida (2. Ks. Król. 16,7—8) i króla ang. Karola I. Zimna krew — opanowanie, spokój, przytomność umysłu, spokojne reagowanie na niespodziane, dramatyczne zdarzenia. „Z zimną krwią skoczył w czeluść płonącej Etny”, łac. ardentem frigidus Aelnam .insiluit (Sztuka poetycka 465 Horacego). Wzajemne oddziaływanie symboliki krwi i koloru czerwonego: namiętność, pasja, rewolucyjność czerwieni przepaja symbolikę krwi, a dramatyczna żywotność i kipiąca gwałtowność krwi udzieliła się czerwonej barwie. Krew wiąże się przez swój kolor i temperaturę z ogniem i ze Słońcem oraz z ich życiodajnym działaniem. Czerwień w chrześcijaństwie — symbol męczeństwa. Krew — królewskość; książęta lub księżniczki krwi — z królewskiego rodu po mieczu (ze strony ojca). Złoty kolor krwi mający wyrażać czerwień: „Tu leżał Duncan; jego srebrzysta skóra w koronkach złotej krwi” (Makbet 2,3 Szekspira, tł. J. S. Sito). Błękitny kolor krwi, błękitna krew — pochodzenie arystokratyczne, arystokracja, szlachta rodowa; (hiszp. sangre azul) pierw. o hiszpańskiej arystokracji bez domieszek krwi maurytańskiej i żydowskiej; takich „nieskalanych” arystokratów było w Hiszpanii niewielu; mówiono o nich, że ich krew ma zabarwienie błękitne prześwieca jące przez podskórne naczynia na głowie, szyi i rękach. Krew ukryta (w ciele) — życie, krew wylana na zewnątrz — śmierć; dlatego w wielu kulturach kobieta miesiączkująca jest tabu, w innych zaś — także mężczyzna, który wylał czyjąś krew; mogą wrócić na łono społeczności dopiero po dokonaniu ceremonii oczyszczenia. Kto zajmował się przelewaniem krwi ludzkiej lub topieniem metali (rozgrzewanych do czerwoności) zawodowo — kat lub kowal — bywał przez całe życie nieczysty, niedotykalny. Krew i ziemia (nm. Biut und Boden) — więź narodu z rasą i glebą; z hitlerowskiej ustawy nm. o dziedzicznych folwarkach (1933). Krew — sakramentem. „(Polsko,) i krew się twoja sakramentem stanie ludom ginącym z niewoli i głodu!” (Proroctwo kapłana polskiego 28—9 W. Pola). W marzeniu sennym: rana, choroba; złoto. „Krew oznacza we śnie złoto czyste” (Opowieści kanterberyjskie. Opowieść Damy z Bath 619 G. Chaucera, tł. H. Pręczkowskiej). Czysta krew — czystej krwi (zwierzę hodowlane), bez domieszek obcej rasy. Rola krwi, rola garncarzowa, przy ujściu jaru Hinnon w dolinie Cedronu w Palestynie, zakupiona (wg legendy za 30 srebrników odrzuconych przez Judasza) na cmentarz dla pielgrzymów; używana jako miejsce grzebania chrześcijan w okresie wypraw krzyżowych i później aż do XVII w.

Topola symbolizuje wysmukłość, strzelistość, wyniosłość; zasadę żeńską, dwoi stość zjawisk; połączenie przeciwieństw; ogień, wodę, wilgoć; Słońce, Księżyc; Czas, życie, młodość, miłość, szczęście rodzinne, mądrość, starość, przeszłość, wspomnienie; skargę, beznadzieję, ból; świat zmarłych, Hades, żałobę, zmartwychwstanie, nieśmiertelność; bałwochwalstwo, nimfy, wróżbę, upiory, magię; odwagę, wytrwałość, wojnę, zwycięstwo; mocną wiarę, Sw. Krzyż. Topola — magia. „Jakub nabrawszy zielonych prętów topolowych, migdałowych i jaworowych obłupał je miejscami” (Gen. 30,37), aby kotne owce i kozy „zapatrzyły się” na nie i urodziły pstre potomstwo, tj. takie, jakie się miały jemu dostać w udziale. Topola — bałwochwalstwo. „Na wierzchołkach gór składali ofiary i na pagórkach palili kadzidło pod dębem, topolą i terebintem” (Ozeasz 4,13). Topola — atrybut Wielkiej Bogini, Demeter, Persefony, Hadesa, nimfy Driopy zmienionej w topolę. Ulubione drzewo Heraklesa, tac. „populus Alcidae gratissima” (Bukoliki, ekloga 5, 135—5 Wergiliusza). Na ołtarzu Zeusa ufundowanym przez Heraklesa palono wyłącznie drewno topolowe. Topola — śmierć, świat zmarłych, wspomnienia, wsteczne siły Natury, przeszłość, żałoba, zmartwychwstanie. Gdy Faeton utonął w Erydanie, jego siostry, Hellady (Faetontydy), opłakiwały go i zostały zmienione w topole (a. w olchy), a z ich łez powstały bursztyny (a. żywica). W gajach Persefony w Hadesie rosną „wielkie sokory i wierzby bezpłodne” (Odyseja 10,509 Homera, tł. J. Parandowskiego). Hades uprowadził córkę Okeanosa, Leuke, a po jej śmierci zmienił ją w białą topolę (gr. leuke), aby móc cieszyć oko jej widokiem. „Filomela (tj. słowik) rzewnie w cienistym listowiu topoli żali się, kiedy jej oracz (…) pisklęta wybierze” (Georgiki 4, 511—14 Wergiliusza tł. Z. Abramowiczówny). „Śpiewa słowik na topoli, a w sercu go przedsię boli dawna krzywda; mocny Boże, iż z człowieka ptak być może!” (Pieśń świętojańska o Sobótce, Panna IX 9 —12 Jana Kochanowskiego), mit o Filomeli i Prokne. Pitagorejczycy owijali swoich zmarłych w liście czarnej topoli. ,,Topole (…) jako płaczki przy grobowym dole, biły czołem, długimi kręciły ramiony rozpuszczając na wiatry warkocz posrebrzony” (Pan Tadeusz 10, 17—20 Mickiewicza). Topola — miłość. Wenus do Adonisa: ,,”Patrz jak wabi topola zielenią przyjemną. Tu w jej cieniu spocznijmy. Pójdź, Adoni, ze mną.« Siada, pieści kochanka, wspiera na nim głowę i częstymi uściski przerywa rozmowę” (Metamorfozy 10, 555—8 Owidiusza, tł. B. Kicińskiego). Parys wyskrobywał na korze topoli i buka imię swej kochanki, nimfy źródlanej Oinone, którą wkrótce miał porzucić dla pięknej Heleny (Heroidy 5, 12— 30 Owidiusza). Topola — odwaga, wojna, mądrość. W kraju Feaków był lasek topolowy poświęcony Atenie, bogini mądrości i wojny sprawiedliwej (Odyseja 6,292 Homera). Topola — drzewo życia, połączenie przeciwieństw, dwoistość wszelkich zjawisk życia. Liście topoli mają po każdej stronie inny odcień zieleni: ciemniejsza strona należy do wody i Księżyca, jaśniejsza do ognia i Słońca. Wieńce z białej topoli dawano zwycięzcom na igrzyskach ku czci Heliosa na wyspie Rodos (związek ze srebrzystą stroną liści). Wg mitu Herakles otoczył głowę wieńcem z liści topolowych, gdy schodził do Hadesu, aby porwać Cerbera; liście od strony wewnętrznej pojaśniały od potu jego czoła, a od zewnętrznej ściemniały od dymu; mit ten ma tłumaczyć odmienność odcieni dwu stron liścia. Topola — wytrwałość, współzawodnictwo sportowe, zwycięstwo. Liśćmi topoli wieńczono wytrwałych sportowców i zwycięzców na zawodach odbywanych pod patronatem Heraklesa. aby upamiętnić jego 12. pracę. „Strojni purpurą i złotem z daleka błyszczą świetni kierownicy łodzi; topoli liściem wieńczą skroń majtkowie młodzi” (Eneida 5, 135— 5 Wergiliusza, tł. T. Karyłowskiego). Topole — nimfy. Wilgotne laski topolowe były ulubionym miejscem wypoczynku i kultu nimf. „Gaj sokor lubiących wilgoć otaczał źródło równym kołem (…). Na górze stał ołtarz nimf, na którym wędrowcy składali ofiary” (Odyseja 17,208 i nast. Homera, tł. J. Parandowskiego). Roił się od nimf również gaj Demetry, gdzie Erysichton świętokradczo zrąbał topole, aby sobie wybudować dom, za co ukarano go wieczystym głodem. Topola czarna (sokora) — wróżba; odwaga; żałoba; beznadzieja. W staroż. Grecji drzewo wyroczni. Na wyspie Ogygii, wokół pieczary nimfy Kalipso, bogini błogosławionej śmierci, która obiecywała Odysowi szczęśliwy wieczny byt po śmierci, rosły sokory, olsze i cyprysy (Odyseja 5 Homera). Święte, wyroczne drzewo Ormian. Topola biała (białodrzew) — zasada żeńska; czas, starość, zmartwychwstanie. Topola osika (osika, osina) — ból i skarga; świat zmarłych; upiory. Grecy uważali ją, z powodu liści drżących za lada powiewem, za drzewo żalu i lamentu, a także żałoby, gdyż miała rosnąć również w krainie zmarłych. Drży jak osika. „Powietrze stało głuche, milczące, jakby z trwogi oniemiało (…) Jedna drżąca osina wstrząsa liście siwe” (Pan Tadeusz 10, 11 —12, 23 Mickiewicza). Magiczne własności obezwładniania upiorów: w krajach słowiańskich nieboszczykowi, którego widmo straszyło ludzi, przebijano po otworzeniu grobu serce kołem osinowym, co odbierało upiorowi ochotę do dalszych wędrówek. Wg legend słowiańskich liście osiki drżą dlatego, że odmówiła schronienia Świętej Rodzinie uciekającej przed siepaczami Heroda lub dlatego, że Judasz powiesił się na osice. Topola w ^tradycji chrzęść. — symbol Krzyża św„ który miał być sporządzony z •kilku rodzajów drewna, m.in, z topolowego. Topola — wilgoć. „Topola nigdy nie sucha” (Królowa Wieszczek 1.8 Edmunda Spensera). Topola — wysmukłość, strzelistość, wysokość. „Wystrzeliła ku wyżynie i w niebiosach zda się ginie topola” (Topola l—3 Antoniego Langego). Prosty, smukły, śmigły, wysoki jak topola. Dziewczyna jak topola. Wyrósł jak topola, a głupi jak fasola. Topola — młodość, odmładzanie się. „Jestem jak topola, która nawet gdy stara, wciąż wygląda młodo” (Myśli 9 Josepha Jouberta). Nadwiślańska topola — szerokość, rozłożystość. „A nadwiślańska topola wspaniała nad nurtem wielkie konary rozwiała. To nie Włoch smukły, co liść swój podkasa, ale brat szlachcic, do korda, do pasa; pień swój szeroki podnosi zuchwale” (Do Wisły 23—7 Antoniego Czaykowskiego). Osikowy — głupi. Przysłowie: Osikowy Maciek, dębowa Maryna połamali nogi w tańcu u komina. W heraldyce: mocna wiara (bo topola opiera się burzom); dążenie; szczęście rodzinne; cech rzemieślników wyrabiających tarcze; godło Lombardii. W astrologii: pod wpływem planety Saturn.

Słowik symbolizuje anielskość, marzenia. przeczucie szczęścia, słodycz, miłość; zapowiedź wiosny; Słowo, natchnienie poetyckie, lirykę, muzykę, śpiew, belcanto; serce; pragnienie wolności; uzdrowienie; noc, czujność; dwuznaczność, skrytość; ciekawość; złą wróżbę. smutek, żal, tęsknotę, skargę matki, ból, łzy, pożegnanie, śmierć, żałobę, tren, nieśmiertelność, beznadziejność, duszę potępioną. Słowik — ptak wiosny, przeciwieństwo sowy (zob.), ptaka zimy i długich nocy. Przysłowie: Witaj nam, maiczku, z słowikiem w gaiczku! „Pięknogłosy zwiastun wiosny” (Fragment 138 Safony). ,,Słowik w szelinach, gdy zorza zakwita, gardłeczkiem rannym młodą wiosnę wita” (Dziewostąb 3, chór panieński, X. Bohymnia 7—8 Szymona 7.1morowica). Słowik w mit. gr. — żałoba, tęsknota, ból. Filomela i Prokne były córkami króla Aten, Pandiona. Prokne poślubiła króla Tracji, Tereusa, i miała z nim syna Itysa. Gdy Filomela ich odwiedziła, szwagier zgwałcił ją i wyrwał jej język, aby nie mogła się poskarżyć; ale ona wyhaftowała obraz tej zbrodni na peplosie i posłała go siostrze. Prokne, mszcząc się, dała mężowi do zjedzenia potrawę z ciała ich syna. Bogowie zmienili Prokne (a. Filomelę) w słowika, którego śpiew to opłakiwanie syna (sądzono, że to samiczki słowików śpiewają), a jej siostrę w jaskółkę. Wg innego mitu Aedon, żona Króla Teb, Zetosa, matka Itylosa, pozazdrościwszy licznego potomstwa Amfionowi i Niobe, chciała zabić ich pierworodnego, ale przez omyłkę zabiła własnego syna. Zmieniona przez Zeusa w słowika, pła cze po stracie Itylosa. „Filomela rzewnie w cienistym listowiu topoli żali się. kiedy jej oracz (…) pisklęta wybierze, a ona straconych płacze w noc, na gałązce siedząca” (Georgiki 4, 512—14 Wergiliusza, tł. Z. Abramowiczówny). Słowik — rzewne skargi, łzy, marzenia, smutek, pożegnanie. „Śpiewa słowik na topoli, a w sercu go przedsię boli” (Pieśń świętojańska o Sobótce, Panna IX 9—10 Jana Kochanowskiego). „(Tu mogę) śpiewać moje nieszczęścia i smutki zgodnie z rzewliwym słowika kwileniem” (Dwaj panowie z Werony 5,4 Szekspira, tł. Stanisława Koźmiana). „Słowiczku mój! a leć a piej! na pożegnanie piej wylanym łzom, spełnionym snom, skończonej piosnce twej” (Do B.Z. l—4 Mickiewicza). „Smutne słowiki, co się wabią płaczem” (Rozłączenie 32 Słowackiego). „(Słowik) wstrzymuje łzy ptasie, kryje oczy mgłą zasnute w siwych piór atłasie” (Śpiew słowika M. PawlikowskiejJasnorzew skiej). Głos słowika — piękny śpiew, belcanto. Wg Platona słowik był emblematem Tamyrisa, barda staroż. Tracji: ,,Chełpił się pychą Tamyris. że w śpiewie pokona zwycięsko nawet muzy (…). One zaś w gniewie wykłuły mu oczy i dar odebrały pieśni” (Iliada 2, 594 i nast. Homera, tł. Ignacego Wieniewskiego). Piękno słowiczego głosu odbiera moc ludzkim dziennym troskom w bezsenne noce. W Odzie do słowika (1819) Johna Keatsa poeta, słuchając śpiewu słowika, marzy o ucieczce z tego świata smutku i bólu, i o schronieniu się mocą wyobraźni w idealnym świecie Piękna, tak uroczo i czysto wyrażonym w tym śpiewie. Ale słowik ulatuje, a wraz z nim — oczarowanie. ..Tutaj bywa zwykle słowik (…). Co za koncert! Jak się sadzi! To dla serca śpiewka boska! W kąt śpiewaczka nawet włoska!” (Wyjazd z domu 18—24 Wincentego Pola). „W białodrzewiu ćwirnie i srebliście słodzik słowi słowisieńskie ciewy” (Slopiewnie, Słowisień 1—8 Juliana Tuwima). Słowik — czujność; serce; pieśń miłosna. ,,Wszyscy prócz czujnego słowika, co przez noc całą śpiewał swą miłosną pieśń” (Raj utracony 4, 602 Johna Miltona). Przysłowie: Ludzie nie słowiki, aby się sercem karmili, Słowik — noc. Zob. Skowronek (ranny ptaszek). „I słowik nawet, gdyby we dnie nucił wśród gęsi gęgu, od zwyczajnej pliszki lepszym nie wydałby się muzykantem” (Kupiec wenecki 5,1 Szekspira, tł. L. Uiricha). ..Twe płynne tony. zamykające oko dnia” (Sonety. Do słowika Johna Miltona). „Gnuśni spać wolą, śpiewać słowiczkowie” (Słowik 4 Stanisława Jachowicza). Słowik w legendzie chrzęść. — gdy kres życia nadchodzi, słowik śpiewa coraz piękniej przez dziewięć godzin, po czym umiera; tęsknota za królestwem niebieskim. Słowik — miłość i śmierć; intymna więź między miłością i śmiercią w utworach lirycznych powstałych pod wpływem pieśni słowika. Słowik w folklorze — dusza potępiona; wróżba lekkiej śmierci. Słowik — nieśmiertelność. ..Tyś nie dla Śmierci stworzeń, nieśmiertelny ptaku!” (Oda do słowika strofa 7 Johna Keatsa). Słowik — związek z kwiatami, zwt. z różą i kwiatem śliwy; liryka miłosna, nieodwzajemniona miłość dająca natchnienie poecie. Gul u bułbut, pers.. ’róża i słowik’, częste w poezji perskiej. Nazwy butbul używali romantycy; na Krymie nazywano tak Mickiewicza. W perskiej bajce bułbul (słowik) zakochał się w białej róży i śpiewał jej tak długo, aż wyczerpany padł na jej kolce i własną krwią zabarwił ją na czerwono. „Lecz ich bułbul zabłyśnie — i wnet oko zmruży; wnet znikną w zieli liście, w sercach pamięć róży” (Wschód i północ 5—6 Mickiewicza). Słowik — poeta; poezja; Słowo. „Bo mię matka moja miła na słowika urodziła” (Bo mię matka… l—2 Słowackiego). ,,Słowik — od Słowa — takoż pobratymy: to mu się w pieśniach przedrzeźniać uczymy” (Słowik Bohdana Zaleskiego). „Słowik nie dostanie nagrody na wystawie drobiu” (Epigram. Śmiech z chmury Sir Waltera Raieigha, 1861—1922). Słowik — ozdrowienie. Cesarz chiński wolał sztucznego, ubrylantowanego słowika od prawdziwego, który śpiewał w jego ogrodzie, a przed głosem robota uciekł. Robot się zepsuł i zamilkł, a gdy cesarz zachorował, szary ptaszek wrócił i ozdrowił cesarza natchnionymi trelami swej poezji (Słowik, baśń Andersena). Słowik — niebezpieczne związki, zabronione uczucia, niedozwolona miłość; ptak nocny: słychać go, ale nie widać; dwuznaczność, skrytość; piękny głos. szary strój. Słowik — pragnienie wolności. Słowik i rudzik niedługo pożyją w klatce. Przysłowie nm.: Słowik w klatce nie zaśpiewa. Słowik — anielskość. Przysłowie: Kto słowika zabija, zasmuci aniołów. Słowik — ciekawość. Przysłowie: Ciekawy jak słowik. Pieśń słowika (dla starożytnych) — dobry omen. Pieśń słowika — słodycz, słodkie marzenia. „Pieśń słowika mnie uśpiła i sny słodkie się roiły” (Spomnienia 7—8 Bohdana Zaleskiego). „Słodkim śpiewem słowik kląska” (Noc czerwcowa l—2 Leopolda Staffa). Szwedzki słowik — Jenny Lind, 1820—87, szwedzki sopran lirycznokoloraturowy. jedna z najwybitniejszych śpiewaczek XIX w.

Oliwka (drzewo oliwne) symbolizuje błogosławieństwo, siłę (żywotną), energię, płodność, dorodność, sytość, otyłość, długi żywot, urodę, powodzenie, ochronę, dobrobyt, pokój, bezpieczeństwo, trwałość, odrodzenie, uzdrowienie, wesołość: czystość, oczyszczenie; chwałę, wiarę, miłość (boską). dobrą nowinę, błaganie, miłosierdzie, ratunek, wtajemniczenie; świadomość, siłę ducha, pracę pisarza, mądrość, rozum, przezorność, nadzieję; perswazję, dyplomację, takt. pojednanie; prawdę, sprawiedliwość, zgodę; zwycięstwo, nagrodę, dumę. honor, wolność. złoty wiek, złoto; oś świata; Nowy Rok. zimę; żeglugę. Oliwkę uprawną hodowano na Krecie już ok. 3500 r. p.n.e., na Bliskim Wschodzie ok. r. 3000, Egipt nazywano „krajem oliwki” (była tam atrybutem boga Horusa). hodowla oliwek stanowiła jedną z gł. podstaw gospodarki gr., a ok. r. 600 p.n.e. — ważną uprawą Rzymian; później rozpowszechniła się we wszystkich innych krajach śródziemnomorskich. Oliwka atrybutem Ateny, Zeusa, Apollina, Demeter, Persefony, Fauna, Wg mitu Pallas Atena zdobyła sobie kult w Atenach we współzawodnictwie z Posejdonem, bo jej dar, oliwka, spodobał się bardziej niż jego dar — słone źródło. „Laury, Marsowe szczepy, drzewa są niepłodne; krom cienia nic nie czynią, nie mogą być godne porównania z oliwą, którą Pallas sadzi: skąd ludzie i cień mają, i owoce radzi” (Na śmierć Augusta III, 19 — 22 Adama Naruszewicza). Ze świętej oliwki (morid} na Akropolu Tezeusz wziął gałąź owiniętą w wełnę jako ofiarę dla Apollina przed odpłynięciem na Kretę, gdzie zabił Minotaura. „Oliwkę, wraz z resztą świątyni (Erechteusza) spalili barbarzyńscy Persowie. Jednak nazajutrz (…) z pnia oliwki wyrósł pęd, długi na łokieć” (Herodot 8,54). Pochodzą od tego drzewa również oliwki Akademii Platońskiej w Atenach; samowolne ścięcie którejś z nich było pierw. karane śmiercią jak zbrodnia, gdyż chronił je swymi piorunami Zeus Morios a. Zeus Katabates. Posąg Zeusa w Olimpii, dłuta Fidiasza, uwieńczony był gałązkami oliwnymi (Pauzaniasz 5,11,1). Oliwka — płodność (wiąże się, jak Faun, również z żeglugą), siły żywotne. „Tam pod Pallady drzewem, bólami przejęta, wbrew macosze Latona zrodziła bliźnięta” (Metamorfozy 6,335—6 Owidiusza, tł. B. Kicińskiego), tj. pod oliwką, wbrew Junonie, zrodziła Apollina i Dianę. „Drzewo Fauna oliwne tam stało o gorzkich liściach, drogie żeglarzom niemało” (Eneida 12,766—7, tł. T. Karyłowskiego). „Ni w żadnej Azji krainie, ani wśród Dorów dzierżawy nie zasłyszysz o roślinie, która sama, bez uprawy, rośnie, wrogom grozę wlewa. Lecz tę ziemię oplotły wieńcem sinej oliwki życiodajne drzewa” (Edyp w Kolonie 695—701 Sofoklesa, tł. K. Morawskiego). „Epidauryjczykom nie chciała ziemia wydawać żadnych plonów. (…) Pytia delficka kazała im wznieść posągi Damii i Auksezji (bóstwom urodzaju; prawdop. tylko przydomki Demeter i Persefony) (…) z drzewa uszlachetnionej oliwki. Wtedy poprosili Ateńczyków, aby im pozwolili wyciąć drzewo oliwne, bo oliwki attyckie uważali za najświętsze” (Herodot 5,82, tł. S. Hammera). Po wzniesieniu posągów ziemia zaczęta rodzić, a Epidauryjczycy corocznie przynosili ofiary Atenie Polias i Erechteuszowi. Ateńskie panny młode nosiły wieńce z oliwek. Rzymianie używali oliwek przy narodzinach, ślubach i pogrzebach. Oliwka — odrodzenie. Medea, przywracając młodość Ezonowi, „miesza masę oliwnym, dawno uschłym prętem, wtem — o cuda! — ów, przedtem martwy kawał drzewa zieleni się, za chwilę w liść się przyodziewa, wkrótce już jest w oliwne owoce przybrany” (Metamorfozy 7,284—7 Owidiusza, tł. B. Kicińskiego). Oliwka — wtajemniczenie do misteriów eleuzyńskich. Oliwki rosły w wielkiej obfitości w dolinie Eleusis; ubóstwiane w hymnach homeryckich do bogini Demeter. Oliwka — zwycięstwo. Wieniec z dzikiej oliwki był nagrodą zwycięzcy na Olimpiadzie i zwyciężczyni na igrzyskach Herajskich. W Eneidzie 5,309 Wergiliusza zwycięzcy biegu otrzymują dary i wieniec oliwny. Oliwka — Nowy Rok. Gałęzi dzikiej oliwki używali Grecy jako miotły noworocznej do wypędzania demonów Starego Roku, reprezentowanych niekiedy przez muchy i komary. Przysłowie: Każda nowa miotła dobrze zamiata (łac. verrit humum bene scopa recens). Oliwka — siła, potęga. Wg mitu gr. Herakles sprowadził dzikie oliwki z północnej krainy Hiperborejów do Olimpii; jego maczuga miała być wyciosana z drewna oliwki. Oliwka — duma. Stara oliwka złamie się od wiatru, ale się nie ugnie (Ezop). Oliwka — trwałość. Na rzymskim Forum stały, jako symbole trwałości, święta oliwka, figa i winorośl, co wiązało się z kultem Jowisza i Minerwy. Dzika oliwka — brutalność, siła, potęga, obraza. Pasterz apulski przemieniony został w dziką oliwkę o owocach równie cierpkich jak obelgi, którymi obrzucał nimfy (Metamorfozy 14,512—26 Owidiusza). Jej owoc uchodził za środek przeciw ukąszeniu jadowitego węża. Oliwka — ratunek. Wielki, oliwny drąg Kiklopa, ociosany i stwardniały w żarze, wbity w jego jedyne oko przez Odyssa, pozwolił bohaterowi uciec z jaskini wraz z towarzyszami (Odyseja 9 Homera). Oliwka w Biblii — dobrobyt człowieka i narodu; człowiek ufny w Bogu i sprawiedliwy; wraz ze zbożem i winoroślą — błogosławieństwo, urodzaj i pokój. „A ja, jak oliwka rodzajna w domu bożym, miałem nadzieję w miłosierdziu bożym na wieki” (Psalm 51 10). Oliwka — mądrość. Mądrość mówi: „Jak piękna oliwka na polu i jak jawor jestem wywyższona nad wodą i na ulicach” (Eklezjastyk 24,19). Oliwka — piękno, uroda, dorodność, krasa. „Synowie twoi jak latorośle oliwne wokoło stołu twego” (Psalm 127 3). „Pędy Izraela rozrosną się i będzie okazały jak drzewo oliwne” (Ozeasz 14,6). ,,Oliwką obfitą, piękną, rodzajna nazwał Pan imię twoje (Izraelu)” (Jeremiasz 11,16). Oliwka — atrybut Matki Boskiej, archanioła Gabriela (zwł. na obrazach przedstawiających Zwiastowanie), św. Agnieszki rzymskiej, św. Bernarda z Tolomei, św, Pantaleona. Wg starej legendy Krzyż wykonano z drewna oliwki i cedru. Oliwka — wiara, ,,Niechaj wiara jak drzewo oliwkowe buja, a lud pod jego cieniem żyje” (Kordian 2,216—17 Słowackiego). Getsemani, Ogród Oliwny na stoku Góry Oliwnej, gdzie znajdowała się tłocznia oliwy (hebr. gal szemanim): por. Ew. wg Mat. 26,36—56. Oliwka w islamie — oś świata, drzewo centralne, emblemat Proroka i Człowieka uniwersalnego, raj wybranych, drzewo błogosławione wiążące się ze Światłem (lampy oliwnej). Oliwka na szczycie Góry Synaj jest, wg ezoterycznych pojęć ismaelitów. aspektem kalifa. Oliwka w symbolice Roku znaczy zimę, gdyż owoce jej dojrzewają ostatnie. Oliwka w śrdw. symbolem złota i miłości. W astrologii: jest w związku ze Słońcem. Gałązka, różdżka oliwna — pokój, zgoda, radość, chwała: złoty wiek; attycki motyw dekoracyjny. W Biblii (Gen. 8,1) powrót na arkę gołębicy z różdżką oliwną w dziobku objawia Noemu, że wody Potopu opadły, odsłaniając już pole działalności dla ośmiu ludzi, których Bóg nie potopił. Dotarłszy do ujścia Tybru Trojanie napotkali opór wrogich plemion: Eneasz popłynął w górę rzeki do Pallanteum, po czym, „stojąc na wysokiej łodzi i gałązkę oliwną wznosząc”, zaproponował przymierze Pallasowi, synowi króla Ewandra (Eneida 8,115—116 Wergiliusza). „Etolczykowie przyszli z gałązką oliwną o pokój prosząc” (Agezylausz 2,6, 346—7 Słowackiego). Ew. wg Mat. 21,8 i Ew. wg Marka 11,8 mówią, że przy triumfalnym wjeździe Jezusa do Jerozolimy ludzie ,,obcinali gałązki drzew i na drodze słali”. Obie Ewangelie umieszczają trasę wjazdu na Górze Oliwnej, stąd wnioskowano, że były to gałązki oliwne. Oliwa — płodność, siła żywotna. Na kamienne ołtarze ludy śródziemnomorskie wylewały oliwę jako ofiarę bogom przy modłach o urodzajność gleby i płodność zwierząt domowych. Oliwki dają owoce przez wiele setek lat. Oliwa — czystość, oczyszczenie. Starożytność nie znała mydła; nacierano się po kąpieli i masowano oliwą. Oliwa w Biblii — dobrobyt, radość, energia, przyjaźń, piękno, powodzenie, tłustość ziemi, sytość. ,,Namaścił cię Bóg olejkiem wesela” (Psalm 44 8). „Poszły drzewa, aby wybrać nad sobą króla i rzekły oliwce: Rozkazuj nam! Odpowiedziała: Czyż mogę opuścić tłustość moją, której używają i bogowie i ludzie?” (Ks. Sędziów 9,8—9). Oliwa — poświęcenie, namaszczenie, nadanie godności, autorytetu, błogosławieństwa; namaszczenie królów, kapłanów, gości (na znak gościnności). Mesjasz to hebr. masziah ’namaszczony, pomazany (olejem), Pomazaniec’, a Chrystus (gr. christós) jest gr. tłumaczeniem tego słowa. W Betanii, w domu Szymona trędowatego, niewiasta wylała na głowę Jezusa słoik drogiego olejku (Ew. wg Mat. 26.6—7). Dwa drzewa oliwne po obu stronach świecznika w widzeniu proroka Zachariasza (4,3 i 12—14) „są to dwaj synowie oliwy, którzy stoją przy Panującym wszystkiej ziemi”, tzn. królestwo i kapłaństwo. Oliwa — uzdrawianie. Oliwa, jako wypróbowany lek, łagodzi bóle, wzmacnia osłabione mięśnie, wygładza skórę i chroni ją przed szkodliwymi wpływami, leczy rany. Miłosierny Samarytanin opatrzył rany człowieka napadniętego przez zbójców, nalawszy wprzód oliwy i wina (Ew. wg Luk. 10,30— 34). Oliwa składnikiem libacji na ofiarę Jahwe. „Gdy kto przyniesie obiatę na ofiarę Panu, biała mąka będzie ofiarą jego, i naleje na nią oliwy i włoży kadzidło” (Lev. 2,1). Oliwa — oczyszczanie trędowatych. Kapłan oczyszcza lodowatego kwartą oliwy (Lev. 14,12—21). Oliwa — prawda. Przysłowie: Oliwa na wierzch wypływa, tj. prawda zawsze w końcu wychodzi na jaw. Lać oliwę na wzburzone tale, przen. uspokajać łagodnymi słowami, za pomocą perswazji. dyplomacji, taktu; aluzja do znanego w staroż. poglądu (Pliniusz St. 2,107, 234). że wzburzona powierzchnia morza uspokaja się pod warstwą wylanej na nią oliwy. Dolewać oliwy do ognia, przen. podburzać, judzić, rozjątrzać spór. Oliwa, która uspokaja poruszone wody, podsyca ogień. Lampa oliwna zob. Lampa. Oliwa — siła ducha, świadomość, praca pisarza (przy lampce oliwnej). „I tyleż będę szukał w tym chluby, aby mówiono o mnie, iż więcej wydaję na wino niż na oliwę, ile jej czuł Demostenes, kiedy mówiono o nim, iż więcej wydaje na oliwę niż na wino” (Gargantua i Pantagruel, Przedmowa autora, Rabelais’go, tł. T. BoyaŻeleń skiego). Oleum et operom perdidi łac. ’zużyłem (zużyłam) nadaremnie oliwę i trud’, zmarnowałem nocne godziny spędzone na pracy przy lampce oliwnej; na próżno się wysmarowałam olejkami, amant nie przybył; szkoda było czasu i atłasu. Wrząca oliwa — broń oblężonych wylewana na głowy szturmujących mury miasta. Krzyżmo (łac. chrisma), mieszanina oliwy, balsamu i korzeni służąca w chrześcijaństwie do konsekracji, chrztu, bierzmowania, namaszczeń kapłańskich i do ostatnich sakramentów.

Pierś symbolizuje młodość, długowieczność. bogactwo, obfitość, sad, białość, Księżyc, sen, los; porozumienie, uczucie, pieszczotę, dojrzałość, dojrzałą kobiecość, miłość, czułość, piękno, dobroć, litość, opiekę, miłosierdzie, łaskawość, matczyną troskę, macie rzyństwo, ochronę, pokarm, szczodrość; nadzieję, płodność, pociechę, kołyskę, łódź, szczęście; cudzołóstwo, grzech, winę, modlitwę, skruchę; mądrość, roztropność, umiar(kowanie), ostrożność; wielkość. wzniosłą duszę, bohaterstwo, odwagę, obronę, mur, zwycięstwo, zasługę, honor, nagrodę, odznaczenie. Pierś u staroż. Żydów — ostrożność; u Persów — bogactwo, zwycięstwo, długowieczność; u Greków — siedlisko mądrości. Piersi — macierzyństwo, bezpieczeństwo, ratunek, ochrona, słodycz, intymność; wiążą się z pierwszym pokarmem człowieka — mlekiem; ofiarowanie, dar, schronienie; odwrócone czarki, z których, jak z niebios, spływa napój życia: obietnica odrodzenia; umiarkowanie, miara, zasada żeńska, ograniczenie, przeciwieństwo nieograniczonej, ekspansywnej zasady męskiej. Piersi — opieka, pociecha. ,,Weselcie się z Jerozolimą (..,), którzy się smucicie dla niej, abyście ssali i nasycili się z piersi jej pociechy, abyście się napili i pokrzepili potęgą jej chwały” (Izajasz 66,10). Piersi — piękno; złote czarki. „Poeci chwalą uroki kobiety: jej piersi to złote czarki” (WairagjaŚataka 20 poety i filozofa ind. Bhartrihariego). Piersi — kolebka, łódź, skrzydła anielskie. szczęście, sen. miłość. „Nie masz nic bardziej miękkiego, jak łagodny ruch piersi kobiecej. Oparłszy na niej głowę, można ukołysać się i usnąć, jak w kolebce lub łodzi, trąconej falą. (…) Głowa mędrca śpiąca na piersiach kobiety to największy triumf miłości” (Na marne rozdz. 9 H. Sienkiewicza). Piersi — białość. „Piersi bez mleka, ale równe mlecznym nabiałom, równe i lilijom ślicznym” (Do Jagnieszki 7—8 J. A. Morsztyna). ,,Chylisz główkę na pierś białą” (Zasmuconej l Kazimierza Glińskiego). Piersi — kształt nieba. „Piersi twe nie są piersi, lecz nieba surowy kształt, który wolą nasze zabiera w okowy” (Do tejże 5—6 J. A. Morsztyna). Piersi — sad. Księżyc. „W ogrodach piersi kwitnące jabłonie, jakoby księżyc w mgieł srebrnych oponie” (Magia mej duszy… 11—12 Tadeusza Micińskiego). Piersi obnażone — szczerość, otwartość; pokój; płodność. Na igrzyskach w Argos ku czci Hery dziewczęta, które brały udział w biegach, odkrywały prawą pierś. Piersi obnażone — roztropność. W śrdw. wyobrażano Roztropność jako kobietę z obliczem osłoniętym welonem, ale z odkrytymi piersiami, duszącą smoka. Obnażenie piersi przez kobietę — zmysłowość, wyzwanie, zaczepka seksualna; pokora i błaganie o litość (gest towarzyszący wyciągnięciu rąk przed siebie), co u kobiet gallickich zauważył Juliusz Cezar w Pamiętnikach o wojnie gallickiej. Piersi — cudzołóstwo. „Niech odejmie (…) cudzołóstwa swe spomiędzy piersi swoich” (Ozeasz 2,2), tam kobiety zawieszały na łańcuszkach bałwochwalcze amulety. W balladach ang. mowa jest o odcinaniu sutek cudzołożnicom. Sutki — młodość, dziewictwo, okres dojrzewania. „l zatęskniłaś za brzydkim zachowaniem się w swojej młodości, gdy Egipcjanie ściskali twoje piersi i starli sutki twego dziewictwa” (Ezechiel 23,21), mowa o rozpustnej Jerozolimie i takiejż Samarii. Piersi z kilkoma sutkami — w śrdw. niezawodna oznaka czarownicy: dodatkowymi sutkami miały karmić złe duchy i duszki. Mleko z piersi Hery — nieśmiertelność; Droga Mleczna. Herakles jako niemowlę został porzucony w polu za miastem przez matkę, Alkmenę, ze strachu przed gniewem Hery zazdrosnej o Zeusa, który go z Alkmeną spłodził przybrawszy postać jej męża; Atena przyniosła dziecię Herze; Hera dała mu piersi: mleko zapewniło Heraklesowi nieśmiertelność, a przy tym rozlało się po niebie tworząc Drogę Mleczną. Por. Mleko (Droga Mleczna). Kobieta karmiąca piersią starca — rzymskie Miłosierdzie; miłość córki do ojca: stary Kimon oczekuje w więzieniu wykonania wyroku śmierci i dlatego nie otrzymuje już posiłków; jego córka. Pero, której pozwolono odwiedzić go przed śmiercią, karmi go piersią (De pietate in parentes 5,4 Waleriusza Maksymusa. I w. n.e.); ulubiony temat malarzy wł. i hol. XVI— —XVIII w. Kobieta karmiąca piersiami dwoje dzieci — Ziemia; miłosierdzie. Kobieta wyciskająca sobie mleko z piersi — miłosierdzie, litość, szczerość, łaskawość łagodząca wyroki Sprawiedliwości: natchnienie. Na wielu obrazach dewocyjnych św. Bernard z Clairvaux klęczy przed Madonną z Dzieciątkiem, która wyciska z piersi mleko spryskując wargi świętego, co symbolizuje jej rolę jako orędowniczki. Napis na zwoju: Monstra te esse matrem łac. ’okaż się Matką’. Madonna karmiąca (Virgo lactans, Maria lactans) to najstarsze z wyobrażeń Madonny z Dzieciątkiem, zapożyczone najpewniej z obrazów i posągów egip. bogini Izydy z małym Horusem. Temat ten zniknął po soborze trydenckim, który zabronił ukazywania nagości świętych. Wyobrażano też Muzę wyciskającą z piersi mleko natchnienia na manuskrypty a. instrumenty muzyczne. Ręka mężczyzny na piersi kobiety (w podwójnym portrecie) — zaręczyny. Liczne piersi — obfitość, płodność, urodzaj. Posąg Afrodyty efeskiej (Diany z Efezu) o kilkunastu piersiach, opiekunki płodności kobiet i drzew figowych, miał wg legendy spaść z nieba. Podobne wyobrażenia w sztuce Renesansu, otoczone kwiatami, owocami, warzywami, oznaczać miały Matkę Naturę. Obcięte piersi — atrybut kultu Kybele. frygijskiej bogini wiosny, płodności i urodzaju, Wielkiej Macierzy Bogów, w której służbie kobiety obcinały sobie piersi i składały jej w ofierze, podobnie jak mężczyźni jądra. Mówi Bóg o Jerozolimie oddającej się bałwochwalstwu: ,.Piersi twoje podrzesz.” (Ezechiel 23,34). Piersi na tacy — atrybut św. Agaty męczennicy, której wyrwano piersi. Obwisłe piersi — starość, niemoc; niedostatek, brak. Pierś — obrona, mur, szaniec; porywczość w walce ze złem. ..Pierś aniołów to szaniec niezachwiany, osłaniający szczodre serca. co rozsiewają swe ożywcze dary” (Dzieła 239 PseudoDionizego Areopagity). „Pierś jest murem warownym, mocniejszym sto razy od wypalonych cegieł i twardych kamieni” (Margier 4.16.18—19 Ludwika Kondratowicza). Pierś — odwaga. Nadstawiać pierś za kogoś, za coś — narażać życie, zdrowie na niebezpieczeństwo, broniąc kogoś. czegoś. Napierśnik — odwaga, bohaterstwo; wojna, zniszczenie, strach; u staroż. Żydów — rozum ogarniający Wszechświat; proroctwo. Główna część ceremonialnego stroju arcykapłanów w staroż. Izraelu, opisana szczegółowo w Biblii (Ex. 28,6—8; 39,2—5). złożona prawdop. z worka zwisającego z ramion na pierś, zawierającego tajmnicze przedmioty wróżebne Urim i Thummim; podobne stroje nosili także niekapłani, jak np. prorok Samuel w Siloh (. Ks. Król. 2,18) i Dawid, gdy tańczył przed arką w drodze do Jeruzalem (2 Ks. Król. 6,14). Pierś — zasługa, honor, nagroda, odznaczenie, kult religijny. Miejsce, na którym zawiesza się medale, ordery, legię honorową, krzyże itd. ,,Uradzą, na czyich piersiach wielki krzyż zawieszą” (Konrad Wallenrod 1,7 Mickiewicza), oznakę mistrza zakonu krzyżackiego. Pierś podług miary Fidiasza, Memnona — bohater, wzniosła dusza, wielki człowiek. ..Zęby też jedna pierś była zrobiona nie podług miary krawca, lecz Fidiasza! Żeby też jedna pierś jak pierś Memnona!” (Beniowski 5,537—9 Słowackiego). Fidiasz, rzeźbiarz gr., ok. 490—420 p.n.e., twórca posągu Zeusa Olimpijskiego. Memnon w mit. fr. jeden z bohaterów trojańskich. Z dwu gigantycznych posągów faraona Amenhotepa III w pobliżu Teb Zachodnich jeden zaczął po trzęsieniu ziemi wydawać co rano melodyjne dźwięki; przewodnicy cgip. opowiadali turystom gr., że jest to posąg Memnona. Pierś podług miary krawca — śmiechu wart rycerz bez miecza i bez głowy (Beniowski 3,529—544 Słowackiego). Pierś — siedlisko przeznaczenia, losu. ,,Dein Schicksal ruht in deiner eignen Brust!” nm. ’twój los spoczywa w twojej własnej piersi!’ (Dziewica Orleańska 3,4 Friedricha Schillera). Pierś — siedlisko uczuć, wrażeń, modlitw. „Modlitwa moja do piersi mej się wróci” (Psalm 34 13). „Burza uczuć kipiała mu w piersiach” (Dzieci 169 Bolesława Prusa). Pierś — kuźnia mowy. „Co się pocznie w jego piersi, to jego język wnet musi urodzić” (Koriolan 3,1 Szekspira, tł. J. Paszkowskiego). Pierś — czułość, współczucie, dobroć. „Niech zginą wszyscy, których pierś nie umie płonąć żarem dla dobra innych ani topić się ze współczucia” (Elegia dla nieszczęśliwej damy 45 Alexandra Pope’a). Pierś — nadzieja. „W piersi ludzkiej bije wieczne źródło nadziei” (Esej o człowieku l Alexandra Pope’a). Polska pierś — siedlisko ducha ludzkiego. ..Piękny i dobry duch człowieczy w go rącej piersi polskiej!” (Fragment wiersza dla mego synka 35—6 Kazimierza Tetmajera). Pierś — grzech. O cudzołożnej niewieście: „Czy może kto zgarnąć ogień do piersi swej, a jego szaty się nie spalą?” (Ks. Przypowieści 6,27). Pierś — siedlisko winy, skruchy. „Czy nie możesz (…) jakimś słodkim lekiem zapomnienia wyprzeć z uciśnionej piersi tego ciężaru, co serce ugniata?” (Makbet 5,3 Szekspira). Robić piersiami — oddychać ciężko, z trudem. Zrywać piersi — krzyczeć b, głośno albo b. długo. Bicie się w piersi — rozpacz, żałość; żal; skrucha, przyznanie się do winy, upokorzenie się; potwierdzenie prawdziwości swoich słów. „Ale bił się w piersi, mówiąc: Boże! bądź miłościw mnie grzesznemu” (Ew. wg Łuk. 18,13). Piersi i wąż — kłopoty doczesne, dręczące strapienia. W astrologii: znak zodiaku Rak. W marzeniu sennym: obfitość, bogactwo.

Ptak to symbol Słońca (króla Słońca), wiatru, powietrza, chmury, pioruna, ognia, czasu; bóstwa, stwórcy, twórcy, (boskiego) posła, nieśmiertelności, ducha, duszy; zasady żeńskiej, płodności, miłości, troski rodzicielskiej, dziecka; pędu, przyjemności, czystości, aspiracji, natchnienia, proroctwa, szaleństwa, zdrady i piekła; wolności; pozorów. Biblia przedstawia liczny zastęp uskrzydlonych metafor. Bóg jako ptak: „Jak ptaki latające, tak obroni i wybawi Pan Zastępów Jeruzalem” (Izajasz 31,5). „Jak orzeł bierze swoje młode na skrzydła, tak Pan prowadził Jakuba” (Deut. 32,11). Bóg jako istota skrzydlata: „Chroń mnie pod cieniem skrzydeł Twoich” (Psalm 16 8). Skrzydlaci serafini: ,,Serafini stali nad nim: sześć skrzydeł miał jeden i sześć skrzydeł drugi” (Izajasz 6,2). W świątyni jerozolimskiej pozłacane posągi cherubów „rozciągały skrzydła swe, i dosięgało skrzydło jedno ściany, a skrzydło cheruba drugiego dosięgało ściany drugiej” (3. Ks. Król. 6,27). W Ew. wg Mat. 6,26 „ptaki niebieskie” są pod opieką Boga, który je żywi. Ptaki służą też w Biblii jako symbol przemijania: „Ruszając skrzydłami przeleciał, a potem nie znać żadnego śladu drogi jego” (Ks. Mądrości 5,11). Wyobrażają zbiegów, ludzi ściganych, zagrożonych, uchodzących niebezpieczeństwom, szukających schronienia i przystani. Ikonografia chrześcijańska od IV do XX wieku, aby oddać duchową naturę aniołów, przedstawiała ich jako skrzydlate, urodziwe, młodzieńcze postacie ludzkie nieokreślonej płci, ubrane w powłóczyste szaty. Ptaki, tak jak aniołowie, symbolizują szybkość myśli, wyobraźnię, wzniosłość ducha, należą do elementu powietrza. W tradycji ezoterycznej rozbudowano całą siatkę odniesień między ptakami, barwami i cechami ludzkimi. Czarny kruk — symbol inteligencji; zielony i niebieski paw — symbol pragnień miłosnych; biały łabędź to cielesność (libido) i duchowość (logos); czerwony Feniks to wzniosłość i nieśmiertelność bóstwa; gołąb (ptak Wenery) i kaczka to miłość, od cielesnej aż do duchowej. Sęp i Feniks to ptakiprzewodniki dusz zmarłych; orzeł i sokół to wartości słoneczne i niebiańskie, urodzaje, triumfy wojenne i myśliwskie; ptaki nocne to cechy księżycowe i podziemne. Ptak — szczęście. Ptak złotopióry, ptak szczęścia z bajek wschodnich, zgubił pióro w ogrodzie ojca trzech braci, którzy udają się na poszukiwanie ptaka. Błękitny ptak, zwiastun szczęścia w feerii dramatycznej (1908) Maurice Maeterlincka. W wierszu Adama Asnyka „Siedzi ptaszek na drzewie i ludziom się dziwuje, że najmędrszy z nich nie wie, gdzie się szczęście znajduje”. Ptak — czystość. Przysłowie popularne w Europie od XI wieku: zły to ptak, co własne gniazdo kala (używane też w przenośni). Skrzydła i lot ptaków — wyższe stany bytu, potęga ducha, wola przekazywana przez bóstwo, Zeus zmienia się w orła, łabędzia, kukułkę, dudka itd. Juliusz Słowacki o Bogu: „On lubi huczny lot olbrzymich ptaków” (Beniowski V, 471). Skrzydełka, przymocowane do stóp Hermesa, greckiego posła bogów, wyzwalają go spod władzy siły ciążenia. Pióra otaczające głowy wodzów indiańskich symbolizują ich autorytet duchowy. Ptak jedzący winogrona to w starożytnej Grecji i w tradycji żydowskiej wyznawca wchodzący w mistyczny związek z bóstwem. Tajemnicze kazania św. Franciszka do ptaków były prawdopodobnie związane z medytacjami nad cudami stworzenia, a zwłaszcza nad lotem ptaków. Skrzydła — duchowość w kształcie materialnym: skrzydlaci bogowie, geniusze, pośrednicy między niebem i ziemią; skrzydła bajecznych istot łączących w sobie kształty różnych zwierząt albo ludzi i zwierząt, jak skrzydła boskiej tarczy słonecznej w Egipcie, skrzydła Pegaza, Feniksa, Sfinksa, syren, harpii, smoków, gryfonów. Zob. Skrzydła. Ptak wg najdawniejszych tekstów wedycznych — sympatia bogów do ludzi. Ptak leci na niedostępną górę, aby odnaleźć tam somę, boską roślinę, której sokiem dzielili się wyznawcy, kapłani i bogowie (ulewano im kilka kropel w libacji). Atakując węże ptaki zapewniły zwycięstwo Ariów nad barbarzyńcami. Epopeja Ramajana wysławia wierność ptaka Jataju, który poświęca życie usiłując przeszkodzić demonowi Rawanie w porwaniu Sity. Jednak w stosunkach bogów i władców ze zwykłym człowiekiem ptak może odegrać rolę donosiciela i zdrajcy. Biblijny Eklezjastes (10,20) radzi: ,.W myśli twojej nie uwłaczaj królowi, a w skrytości pokoju twego nie przeklinaj bogatego, bo ptaki powietrzne głos twój zaniosą”. Marzenie o latającym człowiekuptaku jest wiecznie żywe, od Dedala i łkara przez braci Wright aż do Gagarina i Armstronga. Król Nemrod miał latać w skrzyni niesionej przez sępy, król Salomon — na latającym dywanie, przy czym ptaki służyły mu jako parasole i wachlarze. Według mitu muzułmańskiego archanioł Gabriel zmienił się na 23 lata w gołębia, aby szeptać Mahometowi do ucha polecenia od AUacha. Ptak zrywający się do lotu albo fruwający — dusza ludzka. W starożytnym Egipcie ,,ka” (dusza człowieka) jako ptak o ludzkiej głowie opuszcza usta umierającego. U Sumerów dusze w świecie podziemnym przybrane były w ptasie pióra. U Greków dusza zmarłego opuszczała ciało w kształcie małej, uskrzydlonej, niewidzialnej istotki zwanej eidolon (z czego nasz idol). Przejście indywidualnej duszy po śmierci człowieka w ciało ptaka było tematem wielu legend, m.in. żeglarskich: utrzymywano, że albatrosy, mewy i burzyki krążące wokół statków na pełnym oceanie to dusze zatopionych marynarzy. Malvolio w Wieczorze trzech króli 4,2 Szekspira powiada, że według Pitagorasa „dusza naszej babki może najwygodniej zamieszkać w ptaku”; jest to aluzja do Metamorfoz XV Owidiusza, który opisuje tam teorię Pitagorasa o transmigracji dusz; mistrz propaguje wegetarianizm, bo w zwierzętach przebywać mogą dusze ludzi. Gdy Mahomet dostał się do nieba, zobaczył Drzewo Życia stojące pośrodku wielkiego placu, drzewo, którego owoce przywracają młodość. Wokół niego rosły rzędy drzew liściastych, a na ich gałęziach siedziały niezliczone, cudnie śpiewające ptaki o jaskrawo kolorowym upierzeniu; były to dusze wiernych. Dusze grzeszników natomiast wcieliły się w ptaki drapieżne. Indyjskie Upaniszady rozróżniają dwa rodzaje zaświatowych ptaków. Jeden je owoce Drzewa Życia — to symbol aktywnej, indywidualnej duszy; drugi ich nie kosztuje, tylko się przygląda — to symbol ducha absolutnego i czystego poznania (atma). Oba rodzaje przedstawiane są niekiedy jako jeden dwugłowy ptak. Ptakom aniołowie użyczają języka słonecznego. poetycznego, intelektualnego. Według Rigwedy inteligencja jest najszybszym ptakiem. Słowo, niewidzialna emanacja duszy, jest samo skrzydlate. Wyrażenia „skrzydlate słowa” użył Homer 46 razy w Iliadzie, a 58 — w Odysei (dziś oznacza ono w przenośni wyrażenie, które się powszechnie cytuje). Bohaterscy zabójcy smoków ucieleśniających moce ciemności rozumieją mowę ptaków. Skandynawski Sigurd z Yolsunga Saga (niemiecki Zygfryd z Pieśni Nibelungów) zjada serce zabitego przez siebie smoka Fafnira, co pozwala mu rozumieć mowę ptaków. Św. Mateusz rozumie mowę gołębicy Ducha Sw. siedzącej mu na ramieniu i dyktującej Ewangelię; scenę tę wyobrażano na portalach wielu katedr gotyckich. Mowa ptaków jest dawnym motywem folklorystycznym — przekazują one rady i ostrzeżenia, wygłaszają proroctwa. W komedii Arystofanesa Ptaki rozprawiają one z całkiem ludzką swadą. Cyrano de Bergerac wymienia spośród wtajemniczonych w mowę ptasią Apollonisa z Tyany (w Kapadocji), Anaksymandra z Miletu i bajkopisarza Ezopa. W Koranie mówi się to samo o królu Salomonie. Jeden z największych perskich poetów mistycznych, Farid unDin Attar(ok. 1142—ok. 1220), napisał poemat Mowa ptaków: ptaki po stanawiają na wielkiej naradzie obrać sobie króla i wyruszają pod wodzą dudka na poszukiwanie mitycznego ptakakróla, tajemniczego Simurgha (opiewanego przez irańską poezję epicką). Kapłani starożytnego Rzymu odgadywali wolę bogów z lotu ptaków. Wróżby takie powstały w Babilonii i za pośrednictwem Etrusków dostały się do Rzymu (Greków one śmieszyły). Do naszych czasów pozostały ślady działalności wróżebnej ptaków. Na zapytanie: „Skąd wiesz?”, odpowiadamy: „Mały ptaszek mi to powiedział”; wróżymy sobie z kukania kukułki, wyczytujemy zapowiedź pogody z lotu jaskółek i z piania kogutów. Zob. Albatros W Panu Tadeuszu 8,120—22 Mickiewicza czytamy: „Bo zbyt często słyszano krzyk złowieszczych ptaków, które, na pustych polach gromadząc się w kupy. ostrzyły dzioby, jakby czekając na trupy”. W Koranie wyraz „ptak” jest często synonimem przeznaczenia, gdyż o przyszłości i losie wróżono z lotu ptaków (17,13; 27,47; 36,18). Ptak i jego przeciwieństwa: ptak i żółw — szybkość kontrastuje z powolnością; ptak i wąż — ptak reprezentuje niebo i powietrze, a wąż — świat podziemny, ziemię; ptak — dobro, wąż — zło. Ptak zabija węża, aby zdobyć dla świata zapładniającą wilgoć, wodę życia. W gałęziach świętego Drzewa Życia siedzi ptak, według rozpowszechnionej legendy źródło nadnaturalnej potęgi wzroku i słuchu; drzewo to rośnie nad stawem, w którym przebywa smok albo wąż lub ryba, z którymi ptak niekiedy walczy jak Słońce z chmurami burzowymi. Ptaki w mitach antycznych — atrybuty bogów (sowa — Ateny, paw, bocian i kukułka — Hery, orzeł — Zeusa), czasami zaś w tajemniczych, niezrozumiałych już znaczeniach. W bagnach pod Stymfalos w Arkadii zagnieździły się ptaki o spiżowych pazurach, skrzydłach i dziobach, z piórami, którymi mogły strzelać jak strzałami z łuku; wystraszył je stamtąd Herakles dźwiękami gruchawek. Z rąk Achillesa zginął król Etiopii, Memnon, bohater wojny trojańskiej, sprzymierzeniec króla Priama; towarzysze Memnona rozpaczali po swoim wodzu tak gwałtownie, że zmienieni zostali w widmowe ptaki, memnony albo memnonidy, które co rok gromadziły się przy grobie Memnona i opłakiwały go. W wierzeniach ludowych ptak pukający w okno albo wlatujący do domu zapowiada śmierć. Ptak w klatce — nadzieja, zbawienie, wolność; zdrada. „Ptak uwolniony z klatki to dusza oswobodzona z ciała” (Jeremiasz . 5,27). W folklorze wielu krajów ptak w klatce staje się jakby członkiem rodziny, trzeba mu np. oznajmić o śmierci w domu i zawiesić wstążkę żałobną na klatce; często też występuje mniemanie, że młody ptak schwytany do klatki jest potajemnie przez rodziców karmiony zatrutym pożywieniem, aby mu skrócić męki niewoli. O człowieku niezależnym mówi się ,,wolny ptak”. W symbolice erotycznej członek męski nazywany jest ptakiem albo ptaszkiem, gotowym wznieść się w górę, by schronić się w gniazdku kobiety. Gdy komu nie braknie niczego, mówi się, że mu brak ptasiego mleka; reprezentuje ono (gr. ornithon gala) rzecz bardzo rzadką, używaną do celów tajemnych. Ptak bywa też godłem państwa: np. Polski i USA — orzeł, Francji — kogut, Holandii i Japonii — bocian. W marzeniu sennym: wyobrażenie osoby śniącej. W Godach życia 1,10 Adolfa Dygasińskiego mysikrólik. czyli strzyżyk tak przedstawia wady ptasie: „Słowik jest próżny, płochy; rudzik niezdara i charakteru słabego. (…) Gil — trubadur ckliwouczuciowy. (…) Zięba — zarozumialec waśniwy. (…) Sikora — przewrotność uosobiona (…), gotowa zgubić przyjaciela, jeśli jej o zysk chodzi. Wróbel — samolub domorosły, który już nic nie widzi poza sobą i swoją rodziną. O srokach, sójkach, wronach, dzierzbach mówią straszne rzeczy. Ciągle się słyszy: »To złodziej, to szpieg, stręczyciel, opryszek!«. Ma się rozumieć, dużo jest w tym przesady”.

Sowa symbolizuje samotność, czujność, mil czenie, rozmyślanie, umiarkowanie, mądrość. naukę (świecką), wiedzę racjonalną, medycynę, nocne studia, niewiedzę, niewiarę, proroctwo, jasnowidzenie, dowcip, podstęp; pospolitość, skąpstwo; zimę, noc, ciemność, półmrok; widmo, demona, diabła; świt; smutek, melancholię, złą wiadomość, rozpacz, gniew, nieszczęście, śmierć. Ptak o nocnym trybie życia, w dzień sypia ukryty w cieniu. Wbrew rozpowszechnionym opiniom sowa w dzień widzi dobrze, w każdym razie lepiej niż człowiek, ale opinie te sprawiły, że sowa, unikająca światła dnia, stała się symbolem smutku, ciemności, samotności na uboczu, melancholii, związku z siłami chtonicznymi, milczenia, mądrości, deszczu i burzy, wód, roślinności, śmierci, zimy i długich nocy. W piśmie hieroglificznym Egiptu sowa znaczy noc, zimno, bierność, zgon, należy też do królestwa nocnego Słońca, boga Ra (Re), płynącego nocą w łodzi przez podziemny Nil z zachodu na wschód. Córka króla Lesbos, Nyktimene (gr. ’nocna’), była nałożnicą swego ojca. Za karę zmieniona w sowę, ucieka ze wstydu przed światłem dziennym i kryje się w mrocznych rozpadlinach (Metamorfozy Owidiusza 2,590). W interpretacji chrzęść, przybiera sprzeczne znaczenia. Jedni widzą w niej obraz tych, co unikają światła zbawienia: niewierzących, heretyków, filozofów, mędrców, inni, na podstawie biblijnego Psalmu 101 6 (,,Stałem jak sowa na pustkowiu”), dostrzegają w niej symbol świętości, atrybut świętego pustelnika lub nawet Chrystusa w nocnej pomroce cierpienia. Jeszcze inni, zwłaszcza w średniowieczu, upatrywali w niej symbol Synagogi głoszącej chwałę Prawa, ale nie dostrzegającej światła ewangelii; wyobrażenie złości, kłamstwa, oszustwa, hipokryzji, Szatana jako Księcia Ciemności. W symbolach wieku ludzkiego przedstawiała osiemdziesięcioletnią kobietę. W heraldyce: czujność, dowcip, odosobnienie. Sowa ptakiem zimy (długich nocy), przeciwieństwem słowika i kukułki, ptaków wiosny. Przysłowie mówi: Twarz zaspana jak u sowy w południe. Inne, u Fredry przytoczone przez Pana Jowialskiego (1,9), powiada: „Każda sowa głupia w dzień”. Sowa zaskoczona przez światło południa to przedmiot drwin i wydziwiania — Dlirer przedstawia taką scenę na jednym ze swych drzeworytów. Lud sądził, że sowa, która nie znosi światła dnia, jest przeciwieństwem orła, patrzącego w słońce otwartymi oczami, dlatego orły walczą jakoby zawsze z sowami, a zwłaszcza z puchaczami. Oczy zwrócone nieruchomo w przód (ale za to głowa może się obracać o więcej niż 180°), o jaskrawożółtych lub pomarańczowych tęczówkach; otaczająca je szlara (pióra rosnące promieniście wokół oczu, odmiennie ubarwione niż reszta upierzenia) sprawia złudne wrażenie, że za tak wielkimi oczami znajduje się potężny mózg. Widząc w ciemnościach rozeznaje rzeczy i fakty niewidoczne dla innych, a w noc miesięczną otrzymuje światło nie bezpośrednio od Słońca, ale za pośrednictwem Księżyca, odbite refleksem, zabarwione refleksją, namysłem. Wszystko to uczyniło z sowy symbol mądrości, u Greków ptaka bogini mądrości Ateny, a także Aten i Akademii. Wozić sowy do Aten znaczyło tyle, co nosić drwa do lasu, czyli spełniać pracę nieużyteczną, bo Ateny były miastem sów, nawet na monetach attyckich wybijano wizerunek sowy; dlatego powiedzenie noctua yolat (tac. ’sowa fruwa’) znaczyło w przenośni: pieniądz zmienia właściciela, ktoś bierze łapówkę. Jako ptak mądrości sowa jest też wyobrażeniem nauki, nocnych studiów, jasnowidzenia i proroctwa. Askalafos, syn Acheronu, ..widzący w mrokach Podziemia”, który świadczył przeciw Persefonie, że zgryzła pestkę granatu (co skazywało ją na mieszkanie w Hadesie), za karę został przez nią, albo przez jej matkę, Demeter. zmieniony w sowę (Metamorfozy Owidiusza 5, 538). Ptak Ateny jest wyobrażeniem wiedzy racjonalnej (w przeciwieństwie do wiedzy intuicyjnej reprezentowanej przez orła), a także wiedzy tajemnej, gnozy. Sową Ateny nazywano zapewne puszczyka (sowę puszczyka, lelka, sowę lelka, sowę rdzawą, zgrzytacza), ptaka cichego, zdumiewająco nieruchomego, o fascynującym wzroku, z wielkim hałasem napastowanego (gdy pojawi się w dzień) przez drobne ptactwo, także przez gawrony. Widziano w nim towarzysza czarownic i przybijano go do drzwi stodoły, aby sparaliżować diabła, który często objawiać się miał jako puszczyk; w Polsce takie egzekucje zdarzały się nierzadko jeszcze w połowie XX wieku. Sowa była atrybutem Asklepiosa, więc także medycyny; dla chrześcijan — nauki świeckiej w przeciwieństwie do teologii reprezentowanej przez krzyż. Od antyku do czasów nowożytnych utrzymuje się jej związek z muzami, literaturą i filozofią. „O Grecjo, ciebie że kochano widzę… i w Sokratejskiej sowie z ócz brylantem” pisze Norwid w Promethidionie (Bogumił 261). Sowa — ptak śmierci. W starożytnej Babilonii krzyk sowy w nocy rozumiano jako krzyk kobiety zmarłej w połogu, płaczącej po swym dziecku. W micie greckim była wyrazicielem parki Atropos, która przecina nić życia ludzkiego. Była też ptakiem nimfy Kalipso, której wyspa, Ogygia, pełna była symboli śmierci, a więc sów, sokołów, kormoranów oraz topól. Sowa należała też do bogini świata widm, Hekate, gdyż gniazda sowy cuchną padliną, bo żywi się myszami związanymi z nocą i śmiercią. Była ptakiem śmierci, bo najgłośniej huka w listopadzie, miesiącu śmierci; ptakiem widmowym, bo lata bezszelestnie w nocy. „To puszczyk zahuczał, złowrogi ten stróż nocny, który groźnie woła Dobranoc!” (Makbet 2,2 Szekspira, tł. J. Paszkowskiego). Wołanie sowy tłumaczono też: ,,pójdź, pójdź (tj. w dołek pod kościółek)”. „Złowróżbna sowo ruiny i śmierci!” (Henryk VI cz. l 4,2 Szekspira, tł. L. Uiricha). Sowa — zła wróżba. Przysłowie: Sowa na dachu kwili, komuś umrzeć po chwili. W Metamorfozach Owidiusz (6,431), opisując koszmarną historię Tereusa i Prokne, mówi o ich weselu, że „Eumenidy posłały ich ślubne łoże, a na dachu usiadł złowróżbny puchacz — pod jego auspicjami zostali małżeństwem”, mówiąc zaś o kazirodztwie Mirry (10, 453), informuje: „Pogrzebowy puchacz trzykrotnie uczynił omen śmiercionośną pieśnią”. Wśród dziwnych zjawisk zapowiadających śmierć Cezara: „Wczoraj w samo południe sowa siadła na rynku pohukując i kwiląc” (Juliusz Cezar 1,3 Szekspira). „Sowa była córką piekarza” mówi obłąkana Ofelia (Hamlet 4.5 Szekspira); według dawnej legendy córka piekarza przemieniona została w sowę, gdyż odmówiła chleba dźwigającemu krzyż Jezusowi.

Fiolet jest symbolem stałości, autorytetu, godności, wyniosłości; umiarkowania, skruchy, skromności (nazwa od łac. viola ’fiołek’, emblematu skromności), pokory, żałoby; barwa żeńska. Fiolet w chrześcijaństwie — męczeństwo. posłuszeństwo, poddanie się, miłość, prawda, cierpienie. Fiolet szat liturgicznych wiąże się ze skruchą, pokutą, postem, jest symbolem adwentu. Wielkiego Postu. Środy Popielcowej, Wielkiego Tygodnia. Strój biskupa jako pasterza wiernych. W średniowiecznych wizerunkach barwa płaszcza Chrystusa w przedstawieniach pasyjnych. „Kościelna sława — fiolety” (Zawisza Czarny 5,560 Słowackiego). „Wkrótce zmienisz w fiolet czarną rewerendę, porzucisz dla biskupstwa ubogą prebendę” (Do księdza Tomasza Węgierskiego 45 —46 Kajetana Węgierskiego). „Planeta” — Księżyc. W muzyce — nuta B.

(Czara, Kielich, Kubek, Kufel, Miseczka) Puchar symbolizuje trunek, wino mszalne: umiarkowanie, odurzenie, wesołość, radość, pociechę, zapomnienie; mądrość, sprawiedliwość, błogosławieństwo, przezorność, intuicję, prawdę; życie, zasadę żeńską, żeńską energię rozrodczą, płodność, miłość, rozkosz; obfitość, szczodrość, otwartość, przyjaźń, koleżeństwo; kosmos, los, przeznaczenie; duszę, nieśmiertelność, zbawienie, zwycięstwo, władzę królewską; sierp Księżyca; uroczystości kultowe, gniew Pański, śmierć, zagładę, grozę; por. Róg, Waza. Kielich — atrybut króla i arcykapłana Melchizedecha, który pobłogosławił Abrahama, dając mu chleb i wino (Gen. 14. 18 —24); proroka Eliasza, którego anioł karmił podpłomykami i wodą (3. Ks. Kro!. 19,6), dlatego w czasie żyd. sederu paschalnego stawia się na stole kielich dla proroka Eliasza, niewidzialnego gościa; odwiedziny jego są zapowiedzią przyjścia Mesjasza. Kielich — los, przeznaczenie. „Pan dziedzictwem moim i kielichem moim, ty strzeżesz losu mojego” (Psalm 15 5). ,,Wiatr piekący to cząstka ich kielicha” (Psalm 10 7), tj. losu im przeznaczonego. ,,Jeszcze kielich mojej doli wiele kropel ma” (Jeszcze kielich… Zygmunta Krasińskiego). Kielich, czara — sprawiedliwość, nagroda, kara. „Bóg jest sędzią. Tego poniża, a owego wywyższa; bo w ręce Pańskiej jest kielich wina fermentującego, cierpkiego, a wszyscy grzesznicy ziemi muszą je wypić wraz z fusami” (Psalm 74 8—9). Kielich dany do wypicia symbolizuje przyszłość: napój orzeźwiający — szczęśliwą, gorzki — bolesną. „Sprawiedliwość zwraca podaną przez nas czarę jadu do własnych naszych ust” (Makbet 1,7 Szekspira, tł. J. Paszkowskiego). Kielich pocieszenia. „Oni im nie dadzą pić z kielicha pocieszenia po śmierci ich rodziców” (Jeremiasz 16,7). Kielich zbawienia, wyzwolenia, łaski. ,,Podniosę kielich zbawienia i wzywać będę imienia Pana” (Psalm 115 13). Kielich gniewu. „Powstań, Jerozolimo, któraś piła z ręki Pańskiej kielich gniewu” (Izajasz 51,17; por. Hiob 21,20, Jeremiasz 25,15 i in.). Kielich zgrozy i zagłady. „Pijaństwem i boleścią napełniona będziesz, Jeruzalem, kielichem zgrozy i zagłady, kielichem siostry twej, Samarii” (Ezechiel 23,33). Kielich — sierp Księżyca, przez podobieństwo kształtu; białość i kształt sierpa nawiązują do piersi kobiecej, por. niżej Puchar, Kielich. Gliniany kubek — życie ludzkie stworzone przez JahweGarncarza. Miska soczewicy — doraźna, mało warta korzyść w zamian za wyrzeczenie się rzeczy bezcennej; aluzja do opowieści biblijnej o Ezawie, który sprzedał Jakubowi pierworództwo za miskę soczewicy (Gen. 25,31—4). Złoty puchar — Babilon, narzędzie w ręku Pana dla ukarania innych narodów. „Złotym pucharem był Babilon w ręce Pańskiej, upajającym wszystką ziemię; wino jego piły narody i dlatego szalały” (Jeremiasz 51,7). Złoty puchar — vulva; dziewictwo; św. Graal. Czara odurzenia, puchar zataczania się — Jeruzalem: którykolwiek wróg podniesie na nie rękę, padnie bez zmysłów jak pijany (Zachariasz 12,2). Kielich w mit. gr. — płodność, zdrowie; gorzki łyk śmierci. Atrybut Dionizosa, Hygiei, Asklepiosa; Hadesa, Demeter, Persefony. Kielich — kosmos. Jajo świata podzielone na dwa przeciwległe kielichy, z których jeden, reprezentujący niebo, odgrywa rolę kopuły. Te dwie połówki zamknęły w sobie Dioskurów (Kastora i Polluksa), synów Ledy i Zeusa w postaci łabędzia. Puchar o siedmiu kręgach (od liczby znanych w starożytności „planet” wpływających na los ludzki) — puchar Hermesa, który go przytyka do ust noworodka, dając mu dobry a. zły los, oraz do warg umierającego, którego po chwili zaprowadzi do krainy cieni. Czara, puchar (w starożytności) — tradycyjny dar przyszłego teścia dla zięcia. „Jak ktoś, kto wziął z bogatej ręki czarę, gdzie szumi rosa winnej latorośli, i wręczył młodemu zięciowi wznosząc toast i przepijając od jednego domu do drugiego, szczerozłoty szczyt bogactwa, ozdobę uczty” [Oda olimpijska 7,1— 6 Pindara, tł. A. Szastyńskiej Siemion). Puchar — nagroda. W staroż. Grecji nagrodami na igrzyskach dla zwycięzców w zawodach sport, były puchary, urny, kotły, trójnogi itp. Na igrzyskach ku czci Patroklesa „dla zwycięzcy dal Achill (…) trójnóg uszaty dwudziestu dwu miar pojemności (…). Dla trzeciego Achilles wyznaczył piękny i jasny kocioł ogniem nie tknięty, wielkości czteromiarowej (…), dla piątego czaszę dwuuszną” (Iliada 23,261—9 Homera, tł. I. Wieniewskiego). Kielich — czaszka; puchar z czaszki ludzkiej, kapota, umieszczany na buddyjskich ołtarzach; hinduistyczny, tantryjski symbol używany przy libacjach na cześć bogów; w mit. skand. — ciało zawierające duszę; czaszka zabitego nieprzyjaciela, z której się piło wznosząc toast. Czarka, miseczka z trucizną (cykutą) — atrybut Sokratesa, filozofa gr. skazanego na śmierć przez otrucie się. Czara, czarka, miseczka — bieda, żebranie; miłosierdzie; bogactwo, żyzność, płodność, obfitość; ofiara; (Matka) Ziemia; patra, miseczka żebracza mnicha buddyjskiego, atrybut Buddy (Siakiamuni ’mędrca Siakiasów’); egipska miseczka na wodę — zasada żeńska. Atrybut Sybilli Kumejskiej, Diogenesa z Synopy, cynika gr., który odrzucił miseczkę, aby pić wodę ze złożonych dłoni; św. Aleksego, który żebrał nie poznany przed bramą domu ojcowskiego. Puchar Bragiego — dar wymowy, elokwencja, siła przekonywania; każdy król skandynawski, nim wstąpił na tron, musiał wychylić ten puchar. W mit. skand. Bragi był bogiem wymowy, poezji i pieśni. Odwrócony kubek (w martwych naturach) — próżność (łac. vanitas), marność. Puchar, kielich — naczynie do picia wina; święty kielich; naczynie na krew bóstwa a. świętego króla; atrybut kapłana; niewyczerpane źródło dobra; chrzęść, symbol eucharystii; hebr., gr. i chrzęść, symbol mistycznego związku z życiem wiecznym i z bóstwem; zob. Waza (św. Graal). Puchar, kielich — zasada żeńska, źródło wiecznego życia, płodność, żeńska energia rozrodcza, łono kobiece, vulva, macica, pierś karmiącej matki; płyny ciała; mleko, krew, ślina, łzy, pot, sperma; napoje miłosne, lubczyki; intuicja, rozwaga; umiarkowanie; zemsta; przyjaźń, koleżeństwo — wspólne popijanie, nm. Bruderschaft (wypicie na •ty’). Puchar, kubek — wróżebny srebrny kubek patriarchy biblijnego Józefa, który kazał go włożyć do worka Beniamina i pomówił braci o kradzież (Gen. 44,1—34); atrybut Artemizji, żony i siostry satrapy Karii, Mausolosa, która wypiła truciznę z pucharu swego męża; Kartaginki Sofonisby, której Masynissa posłał kubek z trucizną; Ghismondy, która otruła się z pucharu z sercem jej zamordowanego kochanka, Guiscarda. Kielich — kielich goryczy; los apostoł;’: cierpienie, boleść, strapienie. „Abba, Ojcze, Ty wszystko możesz, oddal ode mnie ten kielich” (Ew. wg Marka 14,36); Jezus w Ogrójcu Getsemani modli się o uniknięcie kaźni. „Nie wiecie, o co prosicie. Czy możecie pić kielich, który ja pić będę?” (Ew. wg Mat. 20,22). Kielich — tradycyjne naczynie liturgiczne, zwykle złote a. srebrne, dla sprawowania ofiary mszalnej, usankcjonowane przez Jezusa na Ostatniej Wieczerzy: „A wziąwszy kielich, dzięki uczyniwszy, dał im, i pili z niego wszyscy” (Ew. wg Marka 14,23); wiara, pamięć, mądrość, źródło życia (duchowego), napój nieśmiertelności. Kielich błogosławieństwa i radości. ,,Kielich błogosławieństwa, który błogosławimy” (. List do Kor. 10,10). Kielich Pański; czartowski. „Nie możecie pić kielicha pańskiego i kielicha czartowskiego” (jw. 10,21). Puchar, kielich — atrybut Drzewa Życia, Kościoła i Synagogi (słynne wyobrażenia w tympanonie płd. portalu katedry strasburskiej), grobu Chrystusa, jego ludzkiej natury, ofiary, zbawienia; św. Jana Ewangelisty (z uciekającym wężem); Norberta (z pająkiem w kielichu); św. Barbary (z opłatkiem); Bonawentury; Donata (kielich rozbity); św. Jana Onufrego; Stefana, pierwszego męczennika (odbiera kielich od św. Piotra); To masza z Akwinu; Tomasza Becketa. Kielich św. Bonifacego — dodatkowy kielich wina, usprawiedliwienie jeszcze jednego kielicha; legendarny papież Bonifacy VI, wybrany przez mottoch rzymski w 896 na dwa tygodnie, ustanowić miał odpust dla pijących jego zdrowie. Czara, czarka, miseczka — bogactwo, ..złota czasza” (Eklezjastes 12,6), obfitość, pierś kobiety karmiącej; ofiara; plotka; obżarstwo. „Idź prawić swe mądrości nad plotkarską czarką!” (Romeo i Julia 3,5 Szekspira). Kielich — władza królewska. W mit. celt. kielich napełniony winem, piwem a. miodem pitnym, wręczony przez młodą dziewicę kandydatowi na króla, jest symbolem władzy monarszej. Kielich (w islamie) — serce; intuicja; mikrokosmos. Trzy kielichy napełnione: pierwszy mlekiem, drugi winem, trzeci wodą, symbolizują dla muzułmanów: l. islam (mleko reprezentuje tu religię naturalną i właściwą, powrót do wartości koczowniczego życia pasterskiego i prawdziwych źródeł abrahamowych), 2. chrześcijaństwo (ze względu na kultowe, transcendentne znaczenie wina), 3. judaizm (w którym woda jest straszliwą karą, jak w potopie, lub cudowną pomocą, jak przy przekraczaniu Morza Czerwonego). Odwrócony puchar — niebo. „I ów odwrócony puchar, który zwiemy niebem” (Rubajjaty Omara Chajjama 70,52 tł. na ang. Edwarda Fitzgeralda). Czarka z wodą (dawn. u płn. Słowian) ustawiana na parapecie okna w izbie zmarłego — kąpiel dla duszy wychodzącej z ciała i ulatującej. Kubek w kubek — w XV—XVIII w. dwa stykające się krawędziami kubki, z których dwie osoby mogły, przy pewnej wprawie, pić jednocześnie (zazw. prezent ślubny): dziś — zupełnie taki sam, wykapany, identyczny, jota w jotę. Kielich (przez obrządek kolejnego picia z jednego kielicha) — przynależność do jednego grona, kręgu, idei, religii, przyjacielskiego koła. Podobne znaczenie ma wymienianie się kielichami przy piciu, np. w Japonii. Puchar przechodni — przechowywany u zwycięzcy w zawodach sport, aż do rozpoczęcia się następnych, Kielich ze skrzydlatym wężem a. smokiem — trucizna; lek; emblemat farmacji. Kielich z pokrywką — serce; skarbiec mistycznego centrum; talizman. Puchar (Crater) — gwiazdozbiór nieba płd., w Polsce niewidzialny. Pełny kielich — władza i bogactwo. Przysłowie szkockie: Pełny kielich noś niezachwianie, równomiernie, tj. gdyś doszedł do władzy i bogactwa, wystrzegaj się ciemiężenia słabszych, pychy i arogancji. Kufel (kieliszek, kubek) — zagłada, zatrata. Przysłowia: Więcej ludzi utonęło w kuflu (kieliszku) niż w morzu. Ostatni kubek mu zaszkodził. Kielich — śmierć. „Jest śmierć w kielichu, więc się strzeż!” (Na kielich Roberta Burnsa). (Złota) czara — życie. „Hej, użyjmy żywota! Wszak żyjem tylko raz; niechaj ta czara złota nie próżno wabi nas” (Pieśń Filaretów l—4 Mickiewicza). „Czara życia wciąż miodna” (Śpiew poety 61 Bohdana Zaleskiego). Kielich — rozkosz. „Ileż kropli z rozkoszy kielicha padło w me serce” (Antoni Czaykowski). Kielich — dusza. „Pamięci, ty napełniasz swą lampę ze skrzydlatego kielicha duszy” (Mnemosyne Dantego Gabriela Rossetti). Czara — miłość. „Z czary miłości piję bez oddechu” (Kmita i Baiarówna 130, t. I Adama Bełcikowskiego). Czara, kieliszek — zapomnienie. „Noc wylewa zapomnienia czarę na Starego Miasta obraz śliczny” (Moja Warszawa 8 Artura Oppmana). Szukać zapomnienia w kieliszku, tj. w trunku. Kieliszek — szczerość, otwartość, prawda. Przysłowia: Szczerość i otwartość są na dnie kielicha. Przy kieliszku serce się otwiera. In vino yeritas łac. ’w winie prawda’, tj. wino rozwiązuje języki. Topić troskę w kuflu, w kielichu — zapijać ją trunkiem. Zaglądać do kieliszka — popijać wódkę. Pełna miska — dobrobyt, dostatek. Naczynie — zasada żeńska, zawieranie w sobie, obejmowanie sobą; narządy płciowe męskie i żeńskie; Wszechświat. „Naczynia młodych ludzi są święte” (7. Ks. Król. 21,5), „Wy, mężowie (…), oddajcie cześć niewiastom jako słabszemu naczyniu” (l. List sw. Piotra 3,7; Wulgata: „quasi infirmiori vasculo muliebri”). Rzymski eufemizm fallusa. Kosztowne naczynie — Madonna, którą anioł wita: „Laskiś pełna”. Naczynie gliniane — skarb, światło Boga; pisma, dokumenty. Z szacunku dla słowa pisanego staroż. Żydzi nie niszczyli go, ale przechowywali w naczyniach glinianych, a gdy teksty traciły aktualność, wazy zamykano i magazynowano w jaskiniach (stąd biorą się dzisiejsze znaleziska ,,rękopisów Morza Martwego” z jaskiń w okolicach Qumran). „Tak mówi Bóg do Izraela: Weź te akta (…) i włóż je do naczynia glinianego, aby przetrwały wiele lat” (Jeremiasz 32,14). „Mamy zaś ten skarb w naczyniach glinianych, aby się okazało, że moc, która wszystko przewyższa, jest z Boga” (2 List do Kor. 4,7). Naczynie w heraldyce: podczaszy a. krajczy królewski; skarbnik, archiwariusz, rządca majątku; czystość, radość, szczerość. Dzban z wodą — skrucha, żal za grzechy, oczyszczenie duszy; z wypływającą wodą — atrybut morza, rzeki.

(Klejnoty) Klejnoty są obrazem bogactwa kształtów i barw, różnorodności, chaotyczności, również w nazewnictwie; wiele nazw drogich kamieni w Biblii pojawia się tylko raz, tak że ich rozpoznanie jest często niemożliwe; klejnoty występowały jako amulety, środki lecznicze, związane były z po rą roku i dnia, położeniem gwiazd i planet, z chwałą i potęgą bóstwa (np. z założeniem Nowego Jeruzalem, ze starotestamentowymi wizjami), ze wschodem słońca (stąd określane są często jako orientalne, mimo że pochodzić mogą skądinąd); były skarbami strzeżonymi przez chtoniczne potwory (np. smoki); wiążą się ze światłem (o niektórych, jak rubin, granat, sądzono, że świecą w ciemności), z odsłanianiem ukrytych prawd, z wieszczeniem, z mrokami Hadesu, sprowadzaniem deszczu (podobieństwo do kropli deszczu lub rosy), zwane „ziemskimi gwiazdami” jako odbicie niebiańskiego światła na Ziemi. Symbolizują zasadę męską albo żeńską, przemianę niejasności w przejrzystość, w sensie duchowym przemianę ciemności w światło, niedoskonałości w doskonałość; wyobrażają czystość, trwałość, nieśmiertelność, płodność; Om czyli Boskie Oko, wszechwładzę, mądrość, wyższą prawdę i wiedzę, prawdę duchową; przemijanie dóbr doczesnych, przeciwieństwo trwałych, wieczystych cnót; truciznę; bogactwo, bezcenność, rzadkość; dumę, pychę; ozdobę, ostentację; stanowią atrybut uosobionej Azji; atrybut strojnej miłości ziemskiej i próżności. Podział drogich kamieni na szlachetne i półszlachetne jest chwiejny, zależny od miejsca i czasu, od stopnia ich rzadkości, twardości, trwałości, a przede wszystkim od ich piękności; od takich cech jak opalizowanie,;’ mienienie się barwami tęczy, silne załamywanie światła, połysk, „ogień”, kolor. Najważniejsze klejnoty jubilerskie to: beryle (jasnozielony szmaragd, niebieskozielona akwamaryna, różowy morganit, żółty heliodor), chryzoberyle (aleksandryt), korundy (czerwony rubin, niebieski szafir, bezbarwny leukoszafir), diamenty, oliwiny (zielony chryzolit), kwarce (fioletowy ametyst), mleczny opal, winnożółty topaz, turmalin, niebieskozielony turkus, cyrkony (hiacynt). Za klejnoty uważa się także perły i kilka innych substancji pochodzenia organicznego. Klejnotów używano już w czasach przedhistorycznych (o czym świadczą wykopaliska grobów) jako ozdób i amuletów, oraz, ze względu na ich drogocenność, jako waluty. Skarbce krajów, zwłaszcza na Wschodzie, zawierały, obok złota i srebra, głównie klejnoty. Jahwe nakazuje Mojżeszowi (Ex. 28) ozdabiać efod na szatach kapłańskich dwoma onyksami na naramiennikach i dwunastoma kamieniami na napierśniku, reprezentującymi 12 plemion Izraela (każdy z odpowiednim napisem: rubin, topaz, szmaragd, karbunkuł, szafir, beryl, opal, agat, ametyst, chryzolit, onyks i jaspis). Nowe Jeruzalem zstępujące z nieba miało wg Apokalipsy (21, 18—21) mur z jaspisu, bramy z pereł, a kamienie węgielne ozdobione dwunastoma drogimi kamieniami; były to: jaspis, szafir, chalcedon, szmaragd, sardonik, krwawnik, chryzolit, beryl, topaz, chryzopraz, hiacynt i ametyst, oznaczające osiągnięcie doskonałości duchowej w nowym Wszechświecie. Słynne klejnoty należały często do bogiń miłości i płodności, jak np. drogie kamienie w pasie Afrodyty (gr. kestos, łac. cestus) wykutym przez jej małżonka. Hefajstosa; jak bezcenny Brisingamen (jeden ze ,,skarbów bogów”) skandynawskiej bogini miłości Frei, nabijany wspaniałymi klejnotami, prawdopodobnie naszyjnik, ofiarowany jej przez karłów w zamian za jedną noc miłosną spędzoną z każdym z nich. Niektóre boginie lub bohaterki mityczne jak Hezjone czy Andromeda, oddane na pastwę potworom, przykute nago do skały, w tej trudnej sytuacji nie rozstawały się, mimo wszystko, ze swymi klejnotami. Drogie kamienie — odkupienie win. Pas z czerwonych krwawników, noszony jako amulet w starożytnym Egipcie — krew Izydy zmywająca grzechy nosiciela. Klejnoty — trwałość, odporność, nieśmiertelność. Klejnot umieszczony w ustach zmarłego chronić miał ciało przed rozkładem i zapewniać nieśmiertelność duszy (ka). a przy tym stanowił opłatę za podróż na tamten świat; w Egipcie były to zwykle szmaragdy i turkusy, klejnoty Horusa i Izydy. Kamienie — przyjaźń i miłość. Wymieniane między przyjaciółmi, narzeczonymi i kochankami na znak trwałości uczuć (sługa Abrahama ofiarowuje złoto i klejnoty Rebece przy studni; Gen. 24,22), między mężami na znak trwałości układów, przy traktatach pokojowych jako danina lub haracz. Liczne dzieła dawnych myślicieli łączyły kamienie drogocenne z gwiazdozbiorami zo diaku, czyniąc je wspólnie składnikami filozoficznego, kulturowego i magicznego obrazu Wszechświata. Starożytni mogli jednak klasyfikować kamienie tylko według cech zewnętrznych, takich jak barwa, kształt, rozmiary, twardość; ich skład chemiczny pozostawał tajemnicą, co prowadziło do wielu nieporozumień w zakresie identyfikacji i nazewnictwa. Byty one cenione nie tyle dla swej urody, rzadkości i ceny, ile dla przypisywanych im właściwości medycznych i magicznych. Biblia czyni z klejnotów nie tylko symbol bezcennych wartości, ale także boskiej mądrości jako najcenniejszego daru Boga, daru, który wypełnia blaskiem duszę sprawiedliwego. Klejnoty — prawdy duchowe. Skarby pilnowane przez smoki wyrażały trudności w drodze do zdobycia wyższego wtajemniczenia w sekrety bytu. Klejnoty ukryte w jaskiniach odnoszą się do wiedzy intuicyjnej, przechowanej w podświadomości, która wiąże się z podziemnymi lub przyziemnymi istotami chtonicznymi dążącymi skrytą ścieżką. Tak np. w folklorze występuje często ,,klejnot wężowy”; może to oznaczać, że klejnoty spadają z głów albo zębów węży; stąd, według pojęć ludowych w Indiach, Grecji i krajach arabskich, diamenty mają być trujące. Folklor wielu kultur przypisuje klejnotom pochodzenie zwierzęce, od smoków, gryfów, węży, jaskółek, jaszczurek, hien, orłów, żab, kozic, ślimaków, rysiów itd., albo diabelskie (jako źródło pokusy). Klejnot — czystość płciowa i wierność. W balladach i baśniach (Baśnie z 1001 nocy} klejnot blednie, czernieje lub kruszy się, gdy kochanek, który go ofiarował przed odjazdem w dalekie kraje, dopuszcza się zdrady z inną. W astrologii szmaragd i krwawnik odpowiadają cynie i planecie Jowisz, ametyst i perła — miedzi i Wenerze, turkus i czarne kamienie — ołowiowi i Saturnowi, kryształ górski — srebru i Księżycowi, diament i szafir — złotu i Słońcu, szmaragd i jaspis — żelazu i Marsowi. Jako amulety — zielone i niebieskie kamienie uważane są za zimne, a więc dobre przeciw gorączkom i stanom zapalnym; czerwone i żółte kamienie uważa się za gorące; jako ochrona przed czarami, złym wpływem, „złym okiem” mają zwykle wyryty odpowiedni znak lub słowo. Symbolizm drogich kamieni: agat —zdrowie, bogactwo, długowieczność; aleksandryt — dozgonna miłość; ametyst — głęboka i czysta miłość; beryl — szczęście, wieczna młodość; chalcedon — wesołość; chryzolit — radość serca; diament — zachowanie pokoju (zdaniem św. Hildegardy trzymany w ustach strzeże przed kłamstwem i ułatwia obserwowanie postów); granat — potęga, zwycięstwo; hiacynt — skromność, bystrość; jaspis — odwaga, mądrość; kamień księżycowy (adular) — szczęście; kocie oko — obrona przed niebezpieczeństwem; krwawnik — odwaga, mądrość, zapobieganie nieszczęściu; onyks — szczęście małżeńskie; opal — niewinność, zła wróżba; perła — niewinność, czystość, lek na bóle głowy; rubin — zdrowie, odtrutka, zgoda, godność, boska potęga; sardonik — szczęście małżeńskie; szafir — łagodność, pobożność, stałość, prawda, cnota, odtrutka przeciw ukąszeniu węża i skorpiona; szmaragd — nieśmiertelność, powściąganie chuci, dobra pamięć; topaz — odtrutka, wspomnienia; turkus — powodzenie, radość życia. Według źródeł irańskich sen o koralach, rubinach i krwawnikach oznacza radość i dobrobyt, o turkusach — sukcesy i długowieczność, o topazach i agatach — bogactwo. U muzułmanów klejnoty służą niezliczonym praktykom magicznym, używane są przeciw czarom i chorobom, ułatwiają dobycie lub pozbycie się rzeczy; przeciw ..złemu oku” działać mają: bursztyn, krwawnik. koral i macica perłowa. Według mitologii gr. klejnoty żony Amfiaraosa, Eryfile (naszyjnik Harmonii), przynosiły nieszczęście albo śmierć posiadaczowi: symbolizowały płodność (urodzaj), której towarzyszy śmierć w okresie żniw. Istnieją rzeczy cenniejsze niż klejnoty. Achilles przebrany za dziewczynę chwyta ’13 miecz, podczas gdy córki Likomedesa’ gromadzą się przy skrzynce z klejnotami. Gdy Kornelię (II w. p.n.e.), córkę Scypiona Afrykańskiego St., żonę Semproniusza Grakcha, ,,matkę Grakchów”, odwiedziła pewna matrona rzymska, aby pokazać jej swoją niezwykle kosztowną biżuterię, Kornelia przyprowadziła swych obu małych synków, Tyberiusza i Gajusza, i powiedziała: ,.A oto moje klejnoty”. ,,Cnota jest klejnot nieoszacowany, bo ta ozdobi ubogie i pany” (Zwierciadło 2,217 Mikołaja Reja). ,,Czas jest drogi klenot” (jw. 1,63). Przysłowie: Rola klejnot drogi: kto jej pilnuje, nie będzie ubogi. Przysłowie z XVIII w.: Klejnot rozumu w cichym siedzi sklepie, młyn wietrzny, chociaż nie ma co mleć, trzepie”. Znaczenie drogich kamieni dla ozdoby stroju zmniejsza się z upływem czasu, zwłaszcza w drodze z ich ojczyzny, Indii, do Europy i Ameryki. W Indiach nosi się jeszcze stroje obsypane klejnotami. Włoszki nosiły dawniej na sześciu, siedmiu, ośmiu palcach pierścienie z drogimi kamieniami; dziś stroją się klejnotami na specjalne okazje damskie głowy koronowane, milionerki i gwiazdy filmowe; inne panie lubują się w tanich świecidełkach, które niczego wartościowego nie udają ani nie symbolizują.