(Kaganiec) Latarnia symbolizuje sygnał; poszukiwanie zguby; wiedzę w odróżnieniu od mądrości, poszukiwanie prawdy, prawdę nietrwałą w odróżnieniu od wiecznej i wiecznie poszukiwanej; światło indywidualne w odróżnieniu od kosmicznego, światło duchowe, nieśmiertelność duszy; mijającą chwilę w odróżnieniu od wieczności; egzystencję jako przeciwieństwo esencji; zob. też. Lampa, Świeca, Światło. Latarnie znane były w czasach antycznych; znajdowano je w wykopaliskach Herkulanum, Pompei i in. miejscowości. Latarnia Diogenesa — poszukiwanie prawdziwego człowieka. Kiedy Diogenes z Synopy (ok. 412—323 p.n.e.), gr. filozof ze szkoły cyników, przechadzał się w biały dzień z zapaloną latarnią, pytano go, co właściwie robi; ,,Szukam człowieka”. „Najlepszy to człowiek, jakiego w Rzplitej możesz znaleźć, z latarnią przez trzy roki i sześć niedziel chodząc” (Ogniem i mieczem 4,6 H. Sienkiewicza) — Zagłoba o Podbipięcie. Latarnia Kleantesa (330— 231 p.n.e.), ucznia Zenona, gr. filozofa stoika, emblemat ścisłości naukowej, Miasto Latarni. Lukian z Samosat (ur. ok. 120 r. n.e.), satyryk gr., w parodii romansu podróżniczego Historia prawdziwa opisuje miasto położone między Plejadami i Hyadami, poniżej zodiaku, zamieszkane przez Latarnie; skazani na śmierć zostają tam zdmuchnięci. Latarnia w sztuce chrzęść, atrybutem św. Guduli i św. Hugona. Kraj Latarników — pedantycznych uczonych, doktorów i grafomanów, wyszydzonych jako „latarnie” (z aluzjami do kleru obradującego na soborze trydenckim 1545— 63) w powieści Gargantua i Pantagruel 5,33 Rabelais’go. Latarnia na rufie (oświetlająca tylko kilwater, ślad statku na wodzie) — światło, jakiego użycza nam doświadczenie, nauki, jakimi obdarza nas historia (wg Wspomnień 18X11 1831 S. T. Coleridge’a). Latarnie — talenty. „Talenta są to w ręku szalonych latarnie; ze światłem idą prosto topić się do rzeki” (Kordian 1,2,359— 360 Słowackiego). Kaganiec — gwiazda. „Błyszczą w haremie niebios wieczne gwiazd kagańce” (Bakczysaraj w nocy 5 Mickiewicza). Kaganiec — oświata. „Niech żywi (…) przed narodem niosą oświaty kaganiec” (Testament mój 25—6 Słowackiego). Kaganiec światła Północy — Polska. „Strudzon strażą Europy wreszcie Polak zasnął; upadł — kaganiec światła północy zagasnął” (List do A. Chodkiewicza 77—8 Kazimierza Brodzińskiego). Latarnia (lampion papierowy) w Chinach i Japonii jest emblematem święta, uroczystości, zabawy. Święto lampionów —.święto ludowe w Chinach obchodzone w czasie pierwszej w roku pełni Księżyca, wywodzące się wg tradycji stąd, że córka potężne go mandaryna wpadła pewnej nocy do sadzawki; ojciec i sąsiedzi pobiegli jej szukać z latarniami i na koniec znaleźli — w dobrym zdrowiu. W japońskich świątyniach i ogrodach — atrybut światła (również duchowego), oświecenia, jasności umysłu.

Jesion symbolizuje oś świata; Słońce, ogień; boskość, nieśmiertelność; majestat, wspaniałość, potęgę; szlachetność; siłę, odporność; sprawiedliwość; dobrą wróżbę; życie, płodność; człowieka, rozum, wiedzę; roztargnienie, ślepotę; ostrożność; przystosowanie się, giętkość; skromność; niszczyciela. Jesion u staroż. Greków — odporność i siła; wg mit. gr. wyrósł z krwi wykastrowanego Uranosa; z jesionu zrodziła si< trzecia, spiżowa, straszna i potężna rasa ludzi, a także groźne hamadriady Melie; poświęcony był Posejdonowi’(wiosła) i Aresowi (włócznie). Jesion uważano w starożytności za lek przeciw ukąszeniu żmii i przepuklinie, za magiczną osłonę przed „złym okiem”; jesionowe amulety chroniły od burzy morskiej i utonięcia, dlatego sporządzano wiosła z drewna jesionowego. Jesionową włócznię dał centaur Chiron Peleusowi, który oddał ją synowi swemu, Achillesowi. Sądzono, że węże boją się jesionu i wolą przepełznąć przez ogień niż przez korzenie tego drzewa. Jesion mannowy, rosnący w Azji zach. i w płd. Europie, wydziela tzw. mannę, sok krzepnący w postaci żółtawych grudek. Niektórzy mniemają, że z tego właśnie gatunku drzew (a. z tamaryszku) pochodziła manna, o której mówi Biblia (Ex. 16,4—35); jest to jednak tylko środek przeczyszczający. Jesion — Słońce, ogień. Dobrze palące się drzewo, które, podobnie jak dąb, ma jakoby własność ściągania piorunów i dlatego wiąże się z bogami piorunów, Słońca i ognia. Dawne porzekadło ang.: Ash \vhen green is fire for a queen ’jesion, gdy zielony, da ogień dla królowej’. Wiecznie zielony jesion, w mit. skand. legendarny Igdrasil (Yggdrasill) — Oś Świata, „wielkie drzewo świata” obejmujące konarami niebo a korzeniami ziemię i podziemny świat umarłych — symbol czasu, świadomości, wiedzy, życia, losu, przestrzeni, rumak i szubienica Odyna. Jesion w mit. germ. — drzewo b’oga Thora, pod którym sprawowano sądy. Jesion i wiąz — kolebki mężczyzny i kobiety: Askr wyskoczył z jesionu, a Elma wiązu; emblemat nieśmiertelności. Jesion — niszczyciel i wróg (innych roślin); jego gęste, płytkie i szeroko rozprzestrzeniające się korzenie wysuszają glebę i czynią ją jałową, dlatego jesion nazywano jałowym, twardym. „Górski łańcuch skalisty bezpłodne rodzi jesiony” (Georgiki 2,111 Wergiliusza, tł. Z. Abramowiczówny). Jesion — czary. Miotły czarownic miały kije jesionowe. Jesion w folklorze łotewskim — ślepiec, c?towiek roztargniony: jesion nie spostrzega wiosny i dlatego najpóźniej okrywa się liśćmi; gubi wszystkie liście, choć to jesz cze nie jesień. „Zazielenił się cały świat, tylko jesiony stały nagie, czarnymi pąkami zdradzając utajoną żądzę rozrostu” (Od cepra do wariata 63, Rafała Malczewskiego). W heraldyce: potęga; rozum, wiedza; odporność. W języku kwiatów: Ze mną jesteś bezpieczna.

Liść symbolizuje świat roślinny, życie, kwitnienie; śmierć, więdnięcie; ochronę, cień; nagość, utratę niewinności, wstyd; miłość; ozdobę; lek; słowo, wróżbę, wyrocznię; nadzieję; pismo; sprawiedliwość; zdrowy roz sądek; pokolenia ludzi; szlachectwo. Liść — pismo. Przed wynalezieniem materiałów pisemnych pisano również na korze i liściach, stąd folio (format bibliograficzny arkusza raz złożonego) od tac. folium ’liść; karta’. Polski wyraz list oznaczał dawn. ’list papierowy’ i ’liść, organ roślinny’. Liść — wstyd; osłona genitaliów; prymitywny strój; zwł. liść figowy, zob. Figa (płeć). Liście — pokolenia ludzi, ich przemijanie. ,,Wszelkie ciało zwiotczeje jak (…) liście na drzewie zielonym. Jedne rosną, a drugie opadają” {Eklezjastyk 14,18). ,,Wszyscy więdniemy jak liście” [Jzajasz 64,6). ,,Prawda rzeczywista, że naród do lista ludzki jest podobny, bo jako list spadnie, tak i człowiek padnie, chociażże nadobny” (Roksolanki, Marcela Szymona Zimorowica). Zielony liść — szlachectwo; zdrowy rozsądek, sprawiedliwość. ,,Sprawiedliwi rozwijają się jak liść zielony” {Ks. Przypowieści 11,28). Liść, który nie opada — sprawiedliwość; szczęście człowieka sprawiedliwego. „I będzie jak drzewo (…), które da owoc czasu swego, a liść jego nie opadnie” (Psalm l 3). Opadły liść — człowiek grzeszny, odstępca. „Opadliśmy wszyscy jak liście, a nieprawości nasze jak wiatr nas uniosły” (Izajasz 64,4). Poszum spadających liści — najcichszy szept przyrody. Bóg karze nieposłusznych wzbudzając w nich trwogę: ,,Włożę zwątpienie do ich serc (…) i płoszyć ich będzie nawet szelest liścia zdmuchniętego z drzewa” (Lev. 26,35). Przysłowie: Na liścia spadnienieJako mówią, bojaźliwy. „Szelest nieżywy i suchy” {Elegia konającej jesieni 31 Leopolda Staffa). Bezlistne drzewo — zima, bezpłodność, jałowość. „Będziecie jak dąb, którego liście opadły, i jak ogród bez wody” (Izajasz 1,30). Liście bez owoców — przekleństwo. Jezus poczuł głód, a znalazłszy drzewo figowe okryte liśćmi, ale bez owoców, przeklął je (Ew. wg Mat. 21,18). Liście — lek. „Drzewo owocowe (…), owoc jego na pokarm, a liście jego na lekarstwo” (Ezechiel 47,12). „Drzewo życia (…) liście drzewa na zdrowie narodów” (Apok. 22,2). Liść (na Dalekim Wschodzie) — szczęście, dobrobyt; gałąź pokryta liśćmi — praca zespołowa we wspólnym celu. Liść jako jeden z ośmiu „powszechnych emblematów” symboliki chińskiej — szczęście. Pęk liści — ludzie. W Japonii wierzchnia strona liścia — męska, spodnia — żeńska. Liść — rozpowszechniony w ornamentyce emblemat świata roślinnego, np. gr. stylizowane liście akantu na głowicach kolumn i architrawach, palmety i bluszcz (zwł. na ceramice), również w rzeźbie i miniaturze srdw., w modernizmie (secesji). Liście — wróżba, wyrocznia. Wola Zeusa wyrażona szumem liści, zob. Dąb (wyrocznia). Przysłowie: Z liścia owoc uznają (tj. przewidują, rokują). Liście — słowa. „Słowa są jak liście; niektóre więdną co rok” (Sztuka poetycka 76 Horacego). Liście — miłość.. „Vivunl in Yenerem frondes” tac. ’liście żyją dla miłości’ (De nuptiis Honoru et • Mariae 65 Klaudiana, IV —V w.n.e.). Trójlistek, np. koniczyny — Trójca Sw. Czworolistek — krzyż, cztery ewangelie; cztery cnoty podstawowe: odwaga (tac. fortitudo). sprawiedliwość (iustitia), przezorność (prudentia) i umiarkowanie (temperarrtia). Liść w medycynie ludowej — lek przykładany na bolące miejsce, talizman przeciw złym mocom; zwł. liść klonu, miłorzębu i koniczyny białej. Liść — ,,kolor” w nm. kartach do gry; w naśladujących je polskich — winny, we fr. — piki. Liść żółty, brązowy, uwiędły, martwy— zmartwienie, ruina; prostactwo, nieokrzesanie, nierozsądek; starość, śmierć. ,,Wiosna życia mojego (…) prędko żółtym, zwarzonym pokryła się liściem” (Makbet 5,3 Szekspira, tł. J. Paszkowskiego). Trzęsący się liść — strach. „Czy drżę cała? Ha, na uczciwość, jak liść osiczyny” (Henryk IV c z. 2 2,4 Szekspira, tł. L. Uiricha). Liść w pąku — narodziny, młodość. Liść — ozdoba. Zdobią drzewo, na którym rosną. Liść — ochrona, cień. Chronią owoce, ludzi i zwierzęta przed palącym słońcem. ,,Gościu, siądź pod mym liściem, a odpoczni sobie! Nie dojdzie cię tu słońce, przyrzekam ja tobie” (Na lipę l—2 Jana Kochanowskiego). Szkielet liścia — piękno w śmierci. Liść — nadzieja. ,,Niespożyty, wiecznie świeży — liść nadziei” (W zielone 7—8 Marii Konopnickiej). Czarne liście — zaduma. „W okiście pan Pietrzycki stroił się i w czarne liście zadumy” (Satyra literacka 11—12 S. Wyspiańskiego). Liście — mnogość, bezlik, tłum. Przysłowie: jak liści na drzewie. „Same liście i twarze!… Liściaste i ludno!” (Z lat dziecięcych 7 Bolesława Leśmiana). Liście spadające — sny, duchy. „A liście lecą jak sny i jak duchy” (Elegia konającej jesieni 32 Leopolda Staffa). W marzeniu sennym: (liść zwiędły) choroba.

(Panna) Dziewica symbolizuje niewinność, czystość, panieństwo; łagodność, wdzięk; strach, samolubstwo, nie urzeczywistnione możliwości; ideał, mądrość, sprawiedliwość; męczeństwo; obietnicę, przyrzeczenie; początek, jutrzenkę, wiosnę; pole (orne); krajobraz. Dziewicamatka — ideał, boska mądrość, czystość, dobrobyt, szczęśliwy początek, miłość; żeńska zasada w przyrodzie. Jutrzenka, której dziewictwo odnawia się każdego ranka; bogini Księżyca, która staje się dziewicą na każdym nowiu; bogini Słońca i Ziemi, której dziewictwo powraca na wiosnę. Bogini niepokalanie poczęta a. samozrodzona, egipska Izyda, babilońska Isztar, Atena, która wyskoczyła z głowy Zeusa; ich zwykłe określenia to królowa niebios, królowa świata, matka bogów, niebiańska dziewica; bywają przedmiotem czci jako opiekunki dziewic, matek, małżeństwa, porodu, sprawczynie płodności. Ich częste atrybuty to sierp Księżyca, otwarta dłoń, przedmioty owalne i wklęsłe, jak miski, kubki, łodzie, statki. Poświęcane im zwierzęta to zwykle krowa (Indie, Egipt), maciora (Grecja), wilczyca (Rzym). Narodziny z dziewicy (partenogeneza). Bogowie, bóstwa, bohaterowie narodzeni z dziewicy występują w wielu rozpowszechnionych mitach. Są to przeważnie bohaterowie słoneczni i bóstwa płodności i urodzaju. Zob. Dziecko (Bohater, bóstwo). Panna (Virgd) — gwiazdozbiór równikowy, w Polsce widzialny wiosną i latem, znak zodiaku; emblemat — dziewczyna z dzbanem a. z liściem palmy; niebiański aspekt bogini płodności, dziewicymatki, np. Demeter Persefony, Erigony, córki łkariosa i wielu innych. ,,Pierwiastek” — ziemia, „planeta” — Merkury, symbol — tarcza Dawida. Liczba — sześć; ogień i woda, hermafrodytyzm, narodziny boga a. półboga, żniwa, praca, zręczność rąk, drobiazgowość. Panna jest patronką krytyków i rzemieślników (zwł. zegarmistrzów szwajcarskich). Dziewica — Sprawiedliwość (łac. lustitia), która porzuciła Ziemię zrażona zbrodniami ludzi, Astrea. „lam redit et virgo, redeunt Satwnia regna” tac. ’Już Dziewica powraca, powraca królestwo Saturna’ (Bukoliki, ekloga 4,6 Wergiliusza, tł. Z. Abramowiczówny), Dziewictwo Matki Boskiej — atrybuty: salamandra, jednorożec, ciasny pas; niewinność — słoń, pantera; czystość — biała lilia, baranek, gołębica, gwiazda. Panny mądre i panny głupie — przypowieść ewangeliczna: z orszaku dziesięciu dziewcząt, które towarzyszyć miały młodej parze do domu, pięć zapomniało wziąć oliwy do swoich lamp, a gdy poszły ją kupić, spóźniły się na wesele i zastały drzwi zamknięte. Wołały więc: „Panie! Panie! otwórz nam. On zaś, odpowiadając, rzekł: Zaprawdę, powiadam wam, nie znam was” (Ew. wg Mat. 25, l—12). Dziewczęta oznaczać mogą rok złożony z dziesięciu miesięcy, pięciu letnich i pięciu zimowych; pan młody (Słońce) nie chce wpuścić ciemnych, zimowych miesięcy. Przypowieść może też oznaczać paruzję: Chrystus jest narzeczonym, a panny — zbiorowo — symboliczną narzeczoną, przedstawiającą ogół wiernych, dla których wejście do Królestwa Niebieskiego jest już to otwarte, już to zamknięte. „Dziewictwo czeka specjalna nagroda na tamtym świecie” (O świętym dziewictwie św. Augustyna). Przysłowie łac.: Connu bium mundum. sed virginilas paradisum complet ’małżeństwo zapełnia świat, ale dziewictwo — Raj’. Próba dziewictwa niewiast (ale także i mężczyzn) polegać miała, wg legend, na zamykaniu z jadowitymi wężami, wrzucaniu do jaskini smoków, lwów, na przywiązywaniu do drzewa w lesie, gdzie przebywają jednorożce lub słonie. Przebycie tych prób zdrowo dowodzić miało, że dziewictwo jest nienaruszone. Jedenaście tysięcy dziewic — męczeństwo zwielokrotnione, urastające do bajecznych rozmiarów; towarzyszki dziewicy i męczennicy, legendarnej św. Urszuli, która miała wraz z nimi ponieść śmierć za wiarę. Dziewicze miasto — nigdy jeszcze nie zdobyte przez nieprzyjaciela. Edynburg, od legendy, która głosi, że król Piktów wysłał tam swoje córki, aby bezpiecznie przetrwały wojnę domową. Dziewica Orleańska, fr. La Pucetle ’dziewica’ — Joanna d’Arc, (ok. 1412— 1431), fr. święta i bohaterka narodowa. Dziewiczy wianek — dziewictwo (symboliowałje dawn. wianek ruciany). ,,Piękna wieża bez dzwonów” (Dwie złośnice z Abinglonu 3 Henry’ego Portera) — o dziewicy. ,,Utrata dziewictwa jest bogactwem narodowym, bo nie urodzi się dziewica bez straconego uprzednio dziewictwa” (Wszystko dobre, co kończy się dobrze 1,1 Szekspira. tł. L. UIricha). Dziewica — strach. „Mniej dzielny niż dziewica w nocy” (Troilus i Kresyda .1,1 Szekspira). Maiden speech ang. ’pierwsze (dosf. dziewicze) przemówienie’ członka Izby Gmin a. Izby Lordów. Dziewiczy wieczór — przyjęcie urządzone dla koleżanek przez pannę młodą w przeddzień ślubu, gdy zwłaszcza dawniej na wsi. splatały jej wianek i stroiły rózgę weselną. Morowa dziewica — dawn. legendarne uosobienie moru. zarazy. „Kiedy zaraza Litwę ma uderzyć (…) nieraz na pustych smętarzach i błoniach staje widomie morowa dziewica” (Konrad Wallenrod 4,151.154—5 Mickiewicza). Panna i dziewica — to nie to samo (przysłowie). Dziewiczy las — puszcza pierwotna, nietknięta ręką ludką. ,,Żelazna dziewica” zob. Żelazo. W marzeniu sennym: szczęście.

Pióro symbolizuje Stonce, Księżyc, niebo, promień światła, powietrze, królestwo ptaków. wiatr, lot, skrzydła (zob.), dążenie, szybkość, wzniosłość; roślinność; genitalia; los, przeznaczenie, życie, serce; boskość, wiarę, ofiarę, śmierć, ducha, duszę; dokładną wagę; oczyszczenie z grzechów; dobro, miłosierdzie, sprawiedliwość, zasługę; kontemplację; królewskość. władzę, rangę, szlachectwo, honor; przepych, bogactwo, ozdobę, obfitość; wróżbę, magię, wiedzę; pismo, literaturę, pisarza, talent, natchnienie. Pióro w staroż. Egipcie — prawda, prawość, uczciwość, sprawiedliwość; dobroć, wiedza; wiatr; śmierć. Strusie pióro atrybutem bogów: Maat, Ptaha, Ozyrysa, Hathor, Amona. Po śmierci człowieka Maat i Ozyrys na sądzie w krainie umarłych ważyli jego serce kładąc na drugiej szali pióro, aby zobaczyć, czy coś nie ciąży na sercu (tj. sumieniu) zmarłego. Pióro — ofiara. Pióra rozsypane wokół ołtarza, na którym oskubano ofiarnego ptaka, świadczyły o właściwie dokonanej ceremonii kultowej. Pióro — rzecz bez wartości. Pluma haud interes! łac. ’rzecz nie warta pióra’ (Stra chy 408 Plauta). Upierzeni ludzie. „Jest u Hyperborejów (…) Trytońskie bagnisko; dziewięćkroć w nim się zanurz, a obrośniesz w pierze (Metamorfozy 15,365—9 Owidiusza, tł. N. Kicińskiego). Pióro — zasługa; własność, dobro. Stroić się w cudze piórka — w cudze zasługi, puszyć się cudzymi zaletami, cudzą własnością; z bajki Fedrusa 1,3 o wronie zdobiącej się w pawie pióra. Pawie pióro — nieśmiertelność; ideał; zorza; gwiazdy. W staroż. Brytanii — nieśmiertelność (zapewniać ją miało sypianie na łożu z pawich piór). ,,A obrócona oknem do zachodu ku zorzy — w pawich piór świecącym wianku (…). Wszystkie pawie pióra górą jak gwiazdy… (KrólDuch 3,3,108—114 Słowackiego). Zob. też Paw(ie pióro). Pióro w chrześcijaństwie (św, Grzegorz Wielki) — lot myśli; wiara; kontemplacja. Dutka pióra — Słowo. Dwa pióra — powietrze i światło, życie duchowe i materialne. Częste na wizerun kach bogów egip,, znaczące prawdop. wiedzę i dobroć. Trzy pióra — trzy wymiary przestrzeni; dobra myśl, dobre słowo, dobry uczynek; u staroż. Celtów — trzy promienie światła oznaczające boskość i potęgę, do dziś emblemat księcia Walii. Trzy pióra przypominające strusie — impresa Medyceuszy: Wawrzyńca Wspaniałego i papieży Leona X i Klemensa VII. Szkarłatne pióro w bajkach i poezji — wróżka. Ubiór wróżek ozdobiony szkarłatnymi piórami. Pióra — genitalia męskie. „Męskie pióra” Tejrczjasza (Boska Komedia, Piekło 20,42 Dantego). Pióra — władza najwyższa, dana od nieba. Pióra na czterech narożnych słupkach baldachimów papieży i monarchów oznaczają władzę, autorytet z łaski boskiej rozprzestrzeniony na czterech końcach świata, niosący sprawiedliwość. Piórko na wiatr rzucać (przysłowie fr.) — zdać się na łaskę losu (Próby 2,17 Montaigne’a). Piórko na wietrze — zmienność; poddawanie się zmiennym bodźcom. ..Mamże jak piórko z każdym chwiać się wiatrem?” (Zimowa powieść 2,3 Szekspira, tł. L. UIricha). ..Wiatr mną jak piórkiem pomiata” (Dziady. Upiór 2,449 Mickiewicza). „La donna e mobile aual piuma al vento” wl. ’kobieta zmienna jest jak piórko na wietrze’ (Ri^olello 4 Verdiego), aria Księcia. Upierzony wąż — sprzeczne siły, jak susza i deszcz, niebo i ziemia; takiż wąż z rogami — sprzeczne siły walczące z sobą. Ouctzacóatl ’Upierzony wąż’, jedno z gl. bóstw dawnego panteonu meksykańskiego (od III w.). Pióra na głowie, na nakryciu głowy — aureola promieni słonecznych, władza królów. książąt (pióropusz na hełmie i w herbie — ozdoba śrdw. rycerzy), ranga dworska. wojenna; umiejętność myśliwska, strzelecka, liczba zabitych nieprzyjaciół (orle pióro we włosach Indianina); zuchowatość; dobre samopoczucie; odświętność (w strojach lud., jak pawie pióra w stroju krakowskim). ..Miałeś, chamie, czapkę z piór” (Wesele 3,37,1165 S. Wyspiańskiego). Pióra orle — Słońce, promienie słoneczne, aureola; potęga, siła; chwała wojenna u Indian płn.amerykańskich (orzeł jako poseł Słońca i bogów). Strój z piór — obłok; wietrzyk. Pióro puchowe — miękkie, białe obłoki; sen. Pióro (przez podobieństwo do liści) — wegetacja, wzrost roślin; fazy Księżyca, Księżyc. Pióro (przez związek z ptakami, powietrzem. lotem i niebem) — promienie, atmosfera, niebiosa. Słońce; wzniosłość, ptak, potęga powietrzna wyzwolona z obciążeń ziemskich. Pióra — skrzydła. „Lećmy! szczęściem zostały pióra do powrotu” (Dumania w dzień odjazdu 35 Mickiewicza). Pióro z ognia — Bóg. „On piórem z ognia jest dumnych szyszaków” (Beniowski 5,473 Słowackiego). Białe pióra — pieniste, białe grzywy kipieli morskiej. Porastać w piór(k)a — bogacić się, dorabiać się. zyskiwać na znaczeniu. Pióro — pismo, pisanie. Od VI wieku zaczęto pisać nic trzciną i stylusami (z brązu, żelaza, kości itd.), ale też piórami gęsimi (niekiedy też. łabędzimi, indyczymi, kruczymi). Ze skrzydeł dużego ptaka wyrywano żywcem tylko sześć dużych piór, które spiekano i zanurzano w roztworze ałunu a. kwasu. Piór takich używano aż do połowy X\X w. Narzędzie, które je zastąpiło. złożone z obsadki (rączki, trzonka) i stalówki (pióra), zachowało tradycyjną. ptasią nazwę — pióro, podobnie jak później pióro wieczne czy kulkowe. Jąć się pióra. chwycić za pióro — zacząć pisać, zostać literatem. Władać piórem — pisać. Złamać pióro — porzucić zawód pisarza, dziennikarza. Pióro — twórczość literacka, piśmiennictwo. styl autora, talent, pisarz, literat, autor. Pióro — natchnienie poetyckie. „Nieywykłym i nie lada piórem opatrzony polecę precz, poeta” (Pieśni 2,24.1—2 Jana Kochanowskiego). Pióro w tradycji muzułm. — przeznaczenie, kismet. Allach stworzył pióro promieniste i tablicęksięgę, w której pióro na rozkaz Allacha zapisało wszystko, co się wydarzy aż do końca świata. Nikt prócz Boga nie zna treści tej tablicy wyciętej z jednej białej perły i rozciągającej się od nieba do ziemi i od wschodu do zachodu. Pióro — skrzydło anielskie, laska Mojżesza. „O, pióro! tyś mi żaglem anielskiego skrzydła i czarodziejską zdrojów Mojżeszowych laską” (Pióro 12—13 Norwida). W heraldyce: strusie pióro — wyróżnienie; sprawiedliwość. W marzeniu sennym: błahość; zmartwie

(Niedźwiadek) Skorpion (niedźwiadek) symbolizuje Słońce, ogień. Ziemię, Afrykę, jesień; płeć, genitalia, chuć, płodność; zazdrość, pochlebstwo; niezgodę, kłótnię, nienawiść, pogardę, złość, złośliwość, zjadliwą reprymendę; nikczemność, zdradę, zemstę; wojowniczość, czatowanie, groźbę, jad i lek, ból, cierpienie, torturę, kata, samobójstwo, śmierć; zło, Szatana, pychę; logikę, obronę, pomoc, ofiarność; wyrzuty sumienia. Skorpion — wojowniczość, złośliwość, czatowanie, gotowość zadawania śmierci; kto tylko skorpiona muśnie, zostaje ugodzony potężnym kolcem, który wprowadza do ciała ofiary śmiertelny jad. Skorpion — ogień. Słońce. W legendzie sumeryjskiej o Gilgameszu bohater udaje się po nieśmiertelność do Szamasza, boga Słońca, jednak u stóp góry Maszu zagradzają mu drogę potomkowie Chaosu — człowiekskorpion i jego żona; widząc jednak jego zdecydowanie, pozwalają mu pójść dalej. Skorpion (w staroż. Egipcie) — płodność, śmierć: Selket (Serket), boginiskorpion płodności i życia pozagrobowego, strzegąca czte1 rech bram świata podziemnego i źródeł Nilu. Skorpion — obrona, pomoc. Gdy Izyda poszukuje Ozyrysa w mokradłach papirusowych, towarzyszy jej siedem skorpionów. Skorpion — pogarda, pycha; nagana. Mówi Pan: „Posyłam cię do synów izraelskich, do narodu buntowników (…), ale ty, synu człowieczy, nie bój się ich (…), chociaż cię otaczają ciernie i mieszkasz wśród skorpionów” (Ezechie! 2, 3 —6). W mit. gr. Orion, syn Posejdona, olbrzym beocki, myśliwy, zginął od rany zadanej w piętę przez skorpiona, którego nasłała obrażona i zazdrosna o Eos (Jutrzenkę) Artemida. Zeus umieścił Oriona i Skorpiona na niebie jako dwa sąsiadujące z sobą gwiazdozbiory, przy czym Orion wiecznie ucieka przed Skorpionem. Skorpion, Niedźwiadek (Scorpius) gwiazdozbiór nieba płn., w Polsce widzialny przez okrągły rok, znak zodiaku, emblemat fermentacji, śmierci, odporności, żywotności, trwałości, walki, zdrady; kolor seledynowy, „pierwiastek” — woda; znak żeński, zimny, wilgotny, niepomyślny, rządzony przez planetę Mars, wyobrażany przez zygzakowatą linię błyskawicy a. literę M zakończoną strzałą symbolizującą żądło; znak jesienny, październikowy. Wiąże się z upadkiem Faetona; zwany cmentarzem zodiaku a. Domem Śmierci. Skorpion — judeochrześc. symbol zdrady i zła; zazdrość i nienawiść; Judasz; w śrdw. — Żyd. Skorpion — cierpienie, tortura. „Ojciec mój chłostał was biczami, a ja was chłostać będę skorpionami” (3. Ks. Król. 12,14). W śrdw. dyscyplinę cztero a. pięcioogonową ze stalowymi kolcami i ołowianymi kulkami nazywano skorpionem. „I dozwolono im, nie żeby ich zabijały, lecz męczyły (…), a męka ich jest jak męka po skorpionie, gdy ukąsi człowieka” (Apok. 9,5). Skorpion — ustawiczna groźba nakazująca ciągłą ostrożność. „Pod każdym kamieniem czyha skorpion” (Więźniowie, fragm. 35 Sofoklesa). „W gnieździe skorpiona nogi swej nie stawiaj!” (Henryk VI cz. 2 3,2 Szekspira, tł. L. Uiricha). Skorpion — diabeł. „Oto dałem wam moc deptania po wężach i skorpionach” (Ew. wg Łuk. 10,19), tj. przeciw diabłu i jego kompanom. Skorpion — genitalia, sperma; pożądanie. W wyobrażeniach sceny zabijania przez Mitrę kosmicznego byka (np. rzeźba w Watykanie) pies i wąż gryzą byka i zlizują jego życiodajną krew, a skorpion atakuje jego jądra, aby zdobyć życiodajną spermę. Skorpion — jesień, jesień życia; okres życia człowieka, w którym grożą mu choroby i śmierć. Skorpion — kat; przeciwieństwo pszczoły i skarabeusza. Skorpion — jad i lek (odtrutka). Wg medycyny śrdw. najlepszą odtrutka przeciw jadowi skorpiona jest olej wyciśnięty z jego ciała, który jest też lekiem przeciw kamicy moczowej. Skorpion w śrdw. — Afryka jako jedna z czterech części świata; Ziemia jako jeden z czterech „pierwiastków”; Logika jako jedna z siedmiu sztuk wyzwolonych; dialektyka; herezja; Szatan. Skorpiony w głowie. Wg wierzeń lud. zbyt długie wąchanie bazylii wonnej sprawia, że w mózgu zalęgają się skorpiony. Skorpion — ofiarność, poświęcenie się, miłość rodzicielska. Wg legendy małe skorpioniki wyżerają matce wnętrzności nim się wydostaną na światło dzienne. Skorpion — pochlebstwo. Przysłowie: Pochlebca podobny jest do niedźwiadka, który nie ukąsi, aż pierwej przeliże. Skorpion — wyrzuty sumienia. „Myśl moja pełna jest skorpionów” (Makbet 3,2 Szekspira). Skorpion — samobójstwo. Wg wierzeń lud., kiedy skorpion, osaczony zewsząd przez ogień, nie widzi ratunku, sam zadaje sobie śmierć jadowitym kolcem. Skorpion — zemsta. „Zemsta się jak skorpijon, własnym jadem chłoszcze” (Mazepa 4,3 Słowackiego). W marzeniu sennym: poważna strata.

Dziecko jest symbolem początku, Nowego Roku, poranka, wiosny; związku z naturą; płodności; czystości, nieskażonego stosunku do życia, niewinności; niewiedzy, głupoty; spontaniczności, irracjonalizmu; zapomnienia i wybaczenia; pełni możliwości, przyszłości, obietnicy; skarbu; niewdzięczności; zmartwień. Dziecko — niewinność, stan przedgrzeszny, rajski (sprzed pokosztowania zakazanego owocu). „Jeśli (…) nie staniecie się jako dziatki, nie wejdziecie do królestwa niebieskiego (Ew. wg Mat. 18,3). „Kto nie przyjmie królestwa bożego jak dziecko, nie wejdzie do niego” (Ew. wg Łuk. 18,17). W ikonografii chrześcijańskiej, zwł. barokowej, dzieci wyobrażano często jako aniołki (wł. putti) albo, wg innej tradycji, jako karzełki, krasnale, niekiedy w spiczastych kapturkachniewidkach (gr. kabiroi, kabeiroi, chtoniczne bóstwa pochodzenia frygijskiego; miały słynne misteria w Samotrace). Dziecko — głupota, niewiedza, naiwność i poczciwość. „Biada tobie, ziemio, któ rej król jest dziecięciem” (Eklezjastes 10, 16). „Gdy bytem dzieckiem, myślałem jak dziecko, rozumowałem jak dziecko; ale gdy na męża wyrosłem, zaniechałem tych dziecinad” (l. List do Kor. 13,11); łac. parafraza z tego zdania: „Sunt pueri pueri, pueri puerilia traciant” ’Dzieci są dziećmi i postępują dziecinnie’. „Bracia, nie bądźcie dziećmi w rozumieniu, ale bądźcie dziećmi w złości” (jw. 14,20). „Dopóki dziedzic jest dziecięciem, niczym się nie różni od niewolnika, choć jest panem wszystkiego” (List do Galatów 4,1). Przysłowie łac.: Ne puero gladium ’nie dawaj dziecku miecza’. Dziecko — irracjonalny stosunek do spraw życia. „Cudowny umysł dziecka, co we wszystkim widzi straszność i tajemnicę, i otchłań” (Homo sapiens, W Malstromie 4 Stanisława Przybyszewskiego). Mistyczne dziecię poucza mędrców, wyzwala świat, sprawuje rządy. ,,Dziecię narodziło się nam (…) i spocznie władza na jego ramieniu i nazwą go: Cudowny Doradca, Bóg Mocny, Ojciec Odwieczny, Książę Pokoju. Potężna będzie władza i pokój bez końca na tronie Dawida i w jego królestwie” (Izajasz 9,5 —6). „Gdy Jezus miał dwanaście lat znaleźli go w świątyni siedzącego wśród nauczycieli (…) A zdumiewali się wszyscy jego rozumem i odpowiedziami” (Ew. wg Łuk. 2,42—47). Dzieckobohater, dzieckobóstwo w mitach i folklorze, urodzone w sposób nienormalny (np. Atena z głowy Zeusa, Dionizos urodzony dwukrotnie: wycięty z zabitej Semele i z uda Zeusa; bogowie narodzeni z dziewicy, jak walijski Lieu Liaw Gyffes zrodzony przez dziewiczą boginię Aranrhod, zob. Dziewica: Narodziny). Dzieci zagrożone w niemowlęctwie, niekiedy bronione przez zwierzęta lub stwory bajeczne: np. Herakles atakowany w kolebce przez węże; Zeus jako niemowlę karmiony przez kozę, Romulus i Remus pod opieką wilczycy, Hefajstos kulawy i słaby zrzucony jako dziecko z Olimpu do morza. Dziecko obrazem przyszłości, ojcem człowieka (ang. „The Child is the father of the Mań” z My Heart Leaps Vp 7 Williama Wordswortha). „Gdy lampa gaśnie (…), kiedy się małe dziecko z kołyski uśmiecha, ma sen całego życia” (Godzina myśli 41—43 Słowackiego). „Człowiek jest jak owa rzeka dzieciństwa” (Dzieje grzechu l Żeromskiego). „Każdy ma swoje miejsce ulubione w dzieciństwie. To jest ojczyzna duszy” (Przedwiośnie 1 Nawfoć Żeromskiego). „Niech blade uczuć dziecko o przyszłości marzy (…), niechaj przeczuciem szuka zakrytego świata” (Godzina myśli 32—34 Słowackiego). ,,Dzieckiem w kolebce kto łeb urwał Hydrze, ten młody zdusi Centaury” (Oda do młodości 44—45 Mickiewicza). Dziecko przeciwstawiane człowiekowi staremu, oznaczającemu przeszłość, który ulega niekiedy jednak na nowo zdziecinnieniu. Dziecko — Nowy Rok. Dziecko w mężczyźnie (pochłoniętym zabawkami synka) — powiedzenie oparte na cytacie z pracy F. Nietzschego Tako rzecze Zaralustra: „W prawdziwym mężczyźnie jest dziecko ukryte”. Dziecko — skarb. „To są moje skarby!” — rzekła Kornelia, matka Grakchów, ukazując swe dzieci odwiedzającej ją damie, która pyszniła się swymi klejnotami. Dziecko bogactwem biedaka, koroną człowieka. „Niech kto każe na skarby, na sługi, na mury; każ ty na swe dzieci: to skarby, to ludzie, to baszty!” (Wojna chocimska 9,591—2 Wacława Potockiego). Ofiary z dzieci. Przysłowie: Pierwsze dziecko Bogu, pierwsze cielę księdzu, ij. pierworodny syn na księdza lub zakonnika, daleki pogłos ofiar z dzieci składanych bóstwom w czasach przedhistorycznych, w starożytności na Bliskim Wschodzie i w basenie śródziemnomorskim, w Indiach i Chinach (aż do czasów nowożytnych), w przedkolumbijskim Meksyku i Peru, u Celtów. Jahwe rozkazuje Mojżeszowi: „Pierworodnego z synów twoich oddasz mnie” (Ex. 22,29). Syn pierworodny był ofiarą szczególnie miłą bóstwu, czego subtelnie zacierane ślady znajdujemy w mitach i legendach (ofiara pierworodnego Izaaka nakazana Abrahamowi przez Boga; dziesiąta plaga spuszczona na Egipcjan: śmierć pierworodnych — ofiara wzięta gwałtem od niewiernych). W innych mitach ofiary z dzieci usprawiedliwiane są przez późniejsze przekazy przepowiednią wyroczni (a więc idącą od zainteresowanego bóstwa), że dziecko, gdy dorośnie, zabije ojca, aby przejąć władzę. Dzieckubohaterowi na ogół udaje się ujść zagładzie, gdy król nakazuje słudze porzucić je na pastwę dzikich zwierząt w le sie lub w górach (Edyp, Parys, Miletos, Neleus i Pelias), a pasterz je ratuje; albo noworodki porzucane są w koszyku lub skrzyni na wodzie (Perseusz, Romulus i Remus, Vainamóinen z fińskiej Kalewali, maoryjski bohater Massi). Inni władcy zagrożeni przez nieznane dziecko każą zabić wszystkie noworodki urodzone w określonym czasie, np. żydowskie: matka porzuca Mojżesza w koszyku na Nilu, rodzice uciekają z Jezusem do Egiptu. Dziecko powodem zmartwień i trosk. Przysłowie: Małe dzieci — mały kłopot, duże dzieci — duży kłopot. Małe dzieci nie dają spać, duże nie dają żyć. Małe dzieci piszczą — duże niszczą. Małe dzieci — ból głowy, duże dzieci — ból serca. Enfant terrible fr. dosi. ’okropne dziecko’, wprawiające w kłopot rodziców przez zdradzanie domowych tajemnic. Dziecko symbolizujące niewdzięczność, częste w folklorze europejskim. Przysłowia: Dziatki podrosły, chatkę rozniosły. Kto pieści dzieci za młodu, ten w starości będzie na nie płakał. Lepiej dzieciom dać niż od dzieci brać. Miłość dziecka — woda w koszyku (hiszp.). W marzeniu sennym: ważna i korzystna przemiana duchowa; (piękne) zadowolenie; (chore) kłopoty sercowe; (karane) niesprawiedliwość; (brzydkie) przekora. W alchemii: dziecko, zwłaszcza w koronie i stroju królewskim, symbolizuje kamień filozoficzny, mistyczne utożsamienie wieczności i bóstwa wewnętrznego. Wylewać dziecko z kąpielą, tj. wylewać z balijki wodę wyrzucając zarazem kąpiące się dziecko, przen. odrzucić złe wraz z dobrym, zbyt pochopnie potępiać w czambuł, ryczałtem, hurtem; zaświadczone już u Lutra (l 541): „Mań soi das kindt nicht mit dem Bad ausgiessen” (nm. ’nie należy…’). Dzieci Wdowy. „Do mnie, dzieci Wdowy! (Popioły 3, Sandomierz Żeromskiego) hasło wolnomularskie, którym książę Gintułt wzywa Rafała Olbromskiego do pomocy w obronie kościoła św. Jakuba przed działami generała Sokolnickiego. Wdowa ma prawdopodobnie oznaczać Izydę lub matkę Hirama, fenickiego króla Tyru (969—936 p.n.e., który pomagał królowi Salomonowi przy budowie świątyni jerozolimskiej), wdowę z plemienia Naftali (3. Ks. Król. 7,14).

Żółw symbolizuje podporę nieba a. świata, ogień, wodę, noc, Księżyc; długowieczność, nieśmiertelność; materializm, gnuśność, powolność, ostrożność, bezpieczeństwo, powściągliwość, ascezę, czystość; miłość, lubieżność, fallusa, obojnactwo, płodność; własny dom, bierny opór, tarczę, zbroję, wytrwałość, siłę; postęp, pilność; medytację, mądrość, przewidywanie. Żółw w mit. ind. — kosmofor, dźwigacz świata, niekiedy podpierający praocean, wyspy błogosławionych, tron niebiański a. słonia dźwigającego świat; gdy żółw się porusza, aby zmienić uciążliwą pozycję, następuje trzęsienie ziemi; awatar (wcielenie) bodhisattwy a. boga Wisznu podtrzymujący świat w czasie, gdy inni bogowie czerpią amritę (eliksir życia i nieśmiertelności, rodzaj ambrozji) z oceanu mlecznego. U Japończyków — podpora nieba, górskiej siedziby bogów. Żółw — małżeństwo Nieba z Ziemią: wypukły karapaks (pancerz grzbietowy) — sklepienie niebieskie; płaski plastron (pancerz brzuszny) — ziemia (wg ówczesnych pojęć płaska). Żółw — noc. Księżyc, praocean. Żółw, kosmofor wynurzający się z prawód, wiąże się z nocą. Księżycem i jego fazami. Żółw — mądrość. Tajemnicze znaki na pancerzach żółwi poczytywano często za jakieś pismo, którego treści usiłowano się domyślać. Żółw — ostrożność i przewidywanie. Podobnie jak krokodyl i rak, żółw zachowaniem swym zapowiada użyźniające wylewy Nilu. Żółw — staroegip. i grecki symbol płodności i urodzaju. Choć niektóre gatunki składają w jednym lęgu tylko jedno jajo, inne, zwł. morskie, składają ich przeszło dwieście. Żółw w ogrodzie — ochrona kwiatów i owoców przed gradem i burzą (wg wierzeń ludowych). Żółw — miłość, lubieżność, obojnactwo (hermafrodyta, atrybut Hermesa i Afrodyty, kobieco okrągłe ciało i falliczna głowa), atrybut Apollina i Pana. Greczynki nosiły kolczyki w kształcie żółwi. W plastyce — niekiedy wierzchowiec bogiń miłości, bóstw wodnych. „Wenus na żółwiu stoi” (Kolęda pannom l Wespazjana Kochowskiego). Nimfa Chelone (gr. chetone ’żółw’) wyśmiewała małżeństwo Zeusa z Herą nieustannie zdradzaną przez męża; za karę została zmieniona w żółwia morskiego. Podnóżki w świątyniach Afrodyty oznaczano wizerunkiem żółwia jako własność świątyni. Żółw w wielu mitach — zwierzęcy Prometeusz, nauczyciel użytku z ognia. Żółw — długowieczność, zdrowie, nieśmiertelność. Żółwie żyją niekiedy znacznie dłużej niż sto lat; dlatego używano kawałków pancerzy jako amuletów długowieczności i obrony przeciw czarom. Żółw — powściągliwość, wstrzemięźliwość. koncentracja, medytacja, samotność, czystość. W razie potrzeby zwierzę chowa pod pancerz głowę, łapy i ogon, rezygnując czasowo z kontaktu ze światem zewnętrznym; chroni się w swojej ,,wieży z kości słoniowej”. Atrybut bogini Skromności (gr. AidÓs, lać. Pudicitia), bo milczy i nie opuszcza domu, jak przystało gr. pannie. Żółw, łac. testudo — ruchomy dach drewniany, który zasłaniał przed pociskami obrońców legionistów rz. szturmujących mury miasta; sklepienie ze sczepionych ze sobą puklerzy nad głowami szturmujących mury legionistów rzymskich. Głos żółwia w tradycji chrzęść. — głos Ducha Sw. Żółw — zwierzę demoniczne, związane z ciemnymi, chtonicznymi siłami; w plastyce przedstawiano walkę koguta (herold Dnia) z żółwiem (Noc), np. dwukrotnie na mozaikowej posadzce starochrześc. bazyliki w Akwilei (w płn.wsch. Włoszech). Siedzieć jak żółw w skorupie — izolować się od otoczenia, być zamkniętym w sobie, skrytym, milczącym. Żółw — własny, przenośny dom i zbroja. „Że zamknięty w skorupie niewygodnie siedział, żałowała mysz żółwia; żółw jej odpowiedział: «Miej ty sobie pałace, ja mój domek ciasny; prawda, że nie wspaniały — szczupły, ale własny”” (Żółw i mysz Ignacego Krasickiego). Żółw — wcielenie transcendentnych sił żywotnych, zob. Rak. Żółw — pilność, nieustanne pokonywanie trudności. Żółw — świat widzialny, egzystencja materialna, przeciwieństwo transcendencji; gruby materializm. Żółw — powolność, przeciwieństwo skrzydeł; lenistwo, bezczynność; napuszoność, niejasność, stagnacja; mała ruchliwość i powolny chód typowy dla większości gadów. Żółw z wydętym żaglem na grzbiecie — impresa Cosima dc’Medici z mottem lać. Festina lenie ’spiesz się powoli’. „Bo wy to, o żółwie, leniwni, bezczynni, o dzieci senności i podłej bojaźni” (Żółwie 21—2 Romana Zmorskiego). Żółw w plastyce — „Pracuj powoli!” rysunki na murach w okresie okupacji nm. w Polsce 1939—45, wezwanie do biernego oporu, do „małego sabotażu” gospodarki okupanta. W heraldyce: odporność, niewrażliwość na ciosy; powolny, ale trwały postęp; tarcza obronna władcy; liczna i szczęśliwa rodzina. W astrologii: Chaos; znak zodiaku Rak. W alchemii: massa confusa tac. ’mieszanina’; materia Sztuki: Hermes sporządził ze skorupy żółwia kitarę i ofiarował ją Apollinowi w zamian za skradzione mu bydło; stąd w tradycji chrzęść, moralna przemiana grzesznego ciała pod wpływem działania ducha. W marzeniu sennym: osoba śniąca.

(Szkielet) Kościotrup symbolizuje śmierć, brak życia i uczuć, wycieńczenie; ofiarę bóstwu; źródło życia; demona; próżność; siedzibę duszy. zmartwychwstanie ciał. Kościotrup — źródło życia, siedziba duszy. Wg mniemań wielu plemion prymitywnych zniszczenie szkieletu niszczy także duszę zmarłego. Kości upolowanych zwierząt grzebano, układając je we właściwym porządku, szkielety złowionych ryb wrzucano na powrót do wody, aby obrosły ciałem i nadawały się znów do złowienia i zjedzenia. Kościotrup — śmierć, ale nie śmierć statyczna, ostateczna, lecz żywiołowa, zwiastun nowej formy życia. Kościotrup wyobrażany w zadumie, z głową wspartą na ręku, z szyderczym a. ironicznym uśmiechem, przedstawia wiedzę, która przekroczyła próg nieznanego, posiadła tajemnicę bytu pośmiertnego. Grecy wyobrażali jeszcze śmierć jako młodzieńczego Thanatosa, brata snu, Hypnosa; obu przedstawiano często razem, jako śpiących efebów z odwróconymi w dół, zgaszonymi pochodniami. Kościotrup z klepsydrą i sierpem (w późnym antyku i w śrdw.) — Czas, Śmierć. Klepsydra — szybkie przemijanie czasu; Sierp — zob. Sierp i kosa. Kościotrup — ofiara bóstwu. Szkielety zwierząt ofiarnych zawieszano na gałęziach drzew w świętych gajach. Kościotrup na uczcie — przypomnienie śmierci dla powściągnięcia zbyt hucznej zabawy a. dla wzbudzenia tym większej ochoty do niej” (W Egipcie) przy biesiadach bogaczy (…) jakiś człowiek obnosi w trumnie drewnianą figurę umrzyka (…) długą na łokieć lub dwa (…) i tak mówi: «Na tego patrząc pij i raduj się, bo taki będziesz po śmierci”” (Dzieje 2,78 Herodota, tł. S. Hammera). Podobnie mówi do swych gości Trymalchion w Uczcie Trymal chiona (Satiricon 34) Petroniusza. „Carpe diem” tac. ’dosl. chwytaj dzień’, nie marnuj mijających bezpowrotnie chwil (Pieśni 1,11,8 Horacego). Statuetki wyobrażające kościotrupa — Hermes (Merkury) psychopomp. Statuetki takie przedstawiały boga odprowadzającego dusze zmarłych na tamten świat i służyły działaniom magicznym, mającym wpływać na los duszy umarłego. Taniec szkieletów zob. Taniec (śmierci). Kościotrup — zmartwychwstanie ciała. Na Sądzie Ostatecznym, przedstawianym w plastyce, często kościotrupy wstają z grobów, z wszelkich szczelin ziemi, niekiedy nawet z wody; nieraz stopniowo przyoblekają się w ciało. ,,Kości spróchniałe! powstańcie z mogiły, przywdziejcie ducha i ciała, i siły!” {Hymn do Boga 197 —8 J. P. Woronicza). Kościotrup — próżność, marność. W tym znaczeniu często wyobrażany w śrdw. jako odbicie przeglądającej się w lustrze strojnej kobiety a. jako bogato przyodziany szkielet odbijający się w zwierciadle w postaci pięknej kobiety. Szkielet — brak życia i uczuć. „Bez serc, bez ducha, to szkieletów ludy” {Oda do młodości l Mickiewicza), Szkielet w szafie, szkielet rodzinny — wstydliwa, kompromitująca sprawa, afera rodzinna, ukrywana przed światem. „Na to mamy cztery ściany i sufit, aby brudy swoje prać w domu i aby nikt o nich nie wiedział” {Moralność pani Dulskiej 1,9 Gabrieli Zapolskiej). W alchemii: czarność, materia prima; fermentacja, gnicie. W marzeniu sennym: niespodziewane, rychłe, przełomowe wydarzenie w życiu śniącego.

Ziemia symbolizuje zasadę bierną. Wielką Macierz, genitalia żeńskie, dawcę życia, płodność, orkę, siew. żniwa, skarbnicę życia i bogactw, odrodzenie; nieruchomość, gęstość, kondensację, przeciwieństwo nieba, świętości, duchowości; ciemność, świat podziemny, śmierć, grób, nieśmiertelność, wieczność; wolę i potęgę boską, chwałę Pana, podnóżek Boga, gniew bóstwa, świętość; cykliczność istnienia; uczuciowość; mądrość; zmysł praktyczny, materializm; świadka, gwaranta. Ziemia dyskiem wspierającym się na słupach, zob. Kolumna. Mówi Pan do Hioba: „Na czym osadzone są filary ziemi, kto założył jej kamień węgielny?” (Hiob 38,6). Ziemia podnóżkiem Boga. „To mówi Pan: (…) ziemia podnóżkiem nóg moich” (Izajasz 66,1). Ziemia — wieczność, nieśmiertelność. „Pokolenie przemija i pokolenie nadchodzi, a ziemia na wieki stoi” (Ektezjastes 1,4). Ziemia — cykliczność: narodziny, rozkwit, dojrzałość i więdnięcie. Ziemia — świętość. Przysłowia: Nie wart, aby go święta ziemia nosiła. Czarny jak święta ziemia. W mitach o genealogii człowieka jego ciało i kości stworzone zostają z ziemi i gliny, z prochu ziemi, z kamieni (uważanych przez mit. gr. za kości Matki Ziemi). „Utworzył tedy Pan Bóg człowieka z mułu ziemi” (Gen. 2,7); zob. Proch i pył. Ziemia — schronienie, ukrycie, azyl. Schować się pod ziemię — b. dobrze. Chcieć zapaść się pod ziemię (np. ze wstydu) — chcieć zniknąć, stać się nieobecnym. Pod ziemią — w konspiracji, w ukryciu. Podziemie — tajna organizacja. Ziemia — grób człowieka. „Wszystko, co jest z ziemi, do ziemi się wróci, a wszystkie wody powrócą do morza” (Eklezjastyk 40,11). ,,Ziemia zabiera wszystko, co zrodziła”, tac. capit omnia tellus quae genuit (Pharsalia 7,818 Lukana). Pójść do ziemi — umrzeć. Niech ci ziemia lekką będzie!, tac. sit tibi terra levis! (często na rz. nagrobkach w formie inicjałów STTL). Gryźć ziemię — nie żyć. Oddać kogoś ziemi — pochować go. Droga wszystkiej ziemi — śmierć (Jozue 23,14). ,,Grobem sławnych mężów jest cała ziemia” (Wojna peloponeska 2,43 Tukidydesa, tł. K. Kumanieckiego). Garść ziemi — rozstanie ze zmarłym, więź zmarłego z ojczyzną. Dawnym zwyczajem wrzuca się garstkę ziemi do grobu na trumnę zmarłego. „Każdy garść ziemi polskiej w zaszyciu wynosił, a konając wśród bojów towarzysza prosił, by tą ziemią ojczystą zasuł mu powieki” (Wiersz pisany na Alpach 74—6 K. Brodzińskiego); zob. Proch i pył. Ziemia — praktyczna zaborczość, materializm, przeciwieństwo uduchowienia, boskości, nieba. Spadać, zstępować na ziemię, stąpać po ziemi — porzucić bezpłodne marzenia, zyskiwać praktyczne poczucie rzeczywistości. Ściągać kogoś z obłoków na ziemię — odrywać od płonnych rojeń, sprowadzać do realnego świata. „Kto nie dotknął ziemi ni razu, ten nigdy nie może być w niebie” (Dziady cz. II 476—7 Mickiewicza), o Zosi, której myśl goniła „za motylkiem, za barankiem, ale nigdy za kochankiem”. Ziemska mądrość, w przeciwieństwie do niebieskiej — zazdrość, pycha, kłótliwość, kłamstwo: „nie jest to mądrość z góry zstępująca, ale ziemska, cielesna, diabelska” (List św. Jakuba 3, 14—15). Stworzenie świata — w wielu mitologiach: Ziemia zapłodniona przez Niebo rodzi życie, albo nawet, jak u Hezjoda, Ziemia rodzi Niebo i następnie dopiero, zapłodniona przez nie, wydaje na świat wszystko, co żyje. „Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię” (Gen. 1,1); przeciwieństwa — świat niewidzialnych duchów i nasze codzienne otoczenie. „Nago wyszedłem z żywota matki mojej i nago się tam wrócę” (Hiob 1.21) — porównanie Ziemi z łonem matki. Wmit.gr. ZiemiaGaja Matka (gr. Gala. GS Meler. tac. Tellus Maler). zaplaciniana przez Uranosa (Niebo) i przez swe liczne dzieci, stała się z czasem matkąboginią urodzaju Demcter. czczoną później jako Kybele. Orka. siew i żniwa wiążą się ściśle w wyobraźni poetyckiej z zapłodnieniem. ciążą i porodem kobiety, lemies pługu kojarzy się złallusem. wyorana bruzda z genitali;inii żeńskimi, orka c stosunkiem płciowym, zbiór owoców karmieniem piersią ild. ..Demcter (…) dzieliła miłość i loże .liizjonem na niwie trzykroć zoranej” (Odyseja 5.125 Homera, li. J. Parandowskiego). ..Kobiety wasze są dl;i was zaoraną. gotową do zasiewu rolą” (Koran 2.223). ..Księżyc (…) niebo i ziemię oświecił. One teraz (…)clrzem;lly obok siebie juko małżonkowie szczęśliwi: niebo w cysle objęło ramiona ziemi pierś” ll’cin Tadeusz 8. 55—60 Mickiewicza). Zicmiii — matk;i. macica metali i innych kopalin, przeciwniczka wody. Ziemi;! — skarbnic;! życia i dobrobytu. ..Chowajcie przykazani;! moje (…). aby wam iemiu rodziła owoce moje. których byście używali ;iż do sytości” [l.ev. 25. 18—19). Ziemia dotknięciem udziela sil i zdrowia. Antcusz. syn Gai i Posejdona. był niezwyciężony dopóty, dopóki dotykał Matki Ziemi; pokonał go Herakles uniósłszy go w górę. W folklorze wielu krajów ułożenie na gołej iemi uł;itwi;i noworodkowi przystosowanie się do samodzielnego życia, a konającym udziela lekkiej śmierci. Ziemia — świadek i gwarant przysiąg i rytuałów braterstwa. „Jeśli (…) ziemia otworzy swą czeluść i pochłonie ich (…)i żywcem zstąpią do otchłani, poznacie, że ci mężowie bluźniU P;inu” (Num. 16.30). ..Niech słucha icmi;i stów ust moich \” (Deul. 32.1)— pieśń Mojżeszu. Dawne przysięgi n;l ziemię i dziś znajdują echo w wyrażeniach: Niech mnie ziemia pochłonie, jeśli łżę! Niech się ziemia pode mną zapadnie, jeżeli to nieprawda. Niech raczej w ziemię wrosnę! Ziemi;! — ojczyznamatka. Dla Żydów ojczyzna była królestwem Mesjasza, ..nową ziemią” (Apok. 21.1). ..krainą żyjących” (lać. mrą vivenlitim}. w przeciwieństwie do ziemi pogańskiej, wygnańczej albo do królestwa zmarłych, ..ziemi zapomnienia” (lać. lerra oblivionis). Emigrantowi, wygnańcowi, po wrót do kraju, gdzie się urodził, do ziemi ojczystej, do MatkiOjczyzny. przynosi odrodzenie duchowe; stąd szczególny rodzaj tęsknoty — nostalgia (od gr. nóstos ’powrót’). Sól ziemi — najwartościowsze jednostki. najcenniejsi ludzie (Ew. wg Mai. 5.13). Raj ziemski — wg pojęć śrdw. istniejąc;! gdzieś na świecie kraina wiecznej szczęśliwości. piękna, nieśmiertelności, spoczynku. radości. umicszcz;in;i zwykle n;i krańcach znanego świata. prcw;iżnic li wybrzeży Chin ;l. Indii, Trzęsienie ziemi wg pojęć starożytnych oznaczało, że bóstwo ;i. zwicrę podtrzymujące Ziemię (np. skarabeusz w Egipcie, żółw w Indiach, słoń w Azji PoludniowoWsch.. wiclk;i ryb;i w Japonii) porusza się (w Cłlin;ich powiadano o trzęsieniu ziemi: ..Ziemski byk przekład;! swój ciężar n;i drugie ramię”) albo że bóstwo się gniewu lub porusz;! ziemię. aby przysposobić glebę do siewów, albo że bóg się narodził, lub że nowo narodzony jest bóstwem. Grecy i Rzymianie przypisywali trzęsienia ziemi niespokojnemu zachowaniu się olbrzymów z;iniknięlych przez Zeusa pod ziemią i przywalonych górami (wulkanami). W marzeniu sennym: (trzęsienie ziemi) groźba, zapowiedź niebezpieczeństw;!. Ziemia — własność ziemsk;!. obszar, terytorium. kraina, kraj. ojczyzn;!. Ziemia obiecana. ziemi;i mlekiem i miodem płynąc;i. Ziemia świętu — K;in;i;m. Palestyn;!. Kamienisty grunt — bezpłodność. j;ilowość. ugór. Ziemia noszon;i j;iko amulet dodający sil. zapewniający rozwój dziecka, ułatwiający pijakom zerwanie z nałogiem. Ziemię symbolizują: sześcian, kula. jabłko królewskie, wąż: kolory: czerwony, żółty. zielony brązowy i brunatny. Ziemia —jeden z czterech ..pierwiastków” starożytności: pozostałe to: woda. powietrze. i ogień. W alchemii: pramatcria. oddzielona od wód (Gen. 1.9). W astrologii Ziemia łączy się ze znakami zodiaku: Byk. Panna. Koziorożec.